Kwestia niepodległości Tatarów krymskich w latach 1917–1921

Pierwsza wojna światowa i rewolucja październikowa przyniosła wielu narodom nadzieję na niepodległość. W cieniu walk Polaków czy Ukraińców o swe państwo starali się również krymscy Tatarzy.

Początek trudnej drogi

W momencie gdy I wojna światowa zbliżała się ku końcowi, w Europie zaistniała nowa sytuacja polityczna, będąca efektem klęski państw centralnych i zwycięstwa Ententy. Sytuację na kontynencie europejskim zmienił również wybuch rewolucji październikowej w Rosji. Duże zmiany zaszły w Europie Środkowo-Wschodniej, powstały bowiem nowe organizmy państwowe, które opierały się na podstawach narodowych. Były to między innymi: Polska, Węgry, walcząca o niepodległość Ukraina i kraje nadbałtyckie1. W zaistniałej sytuacji swoje miejsce próbowali również znaleźć Tatarzy krymscy.

Ismail Bej Gaspriński (1851 – 1914) - tatarski „budziciel” (domena publiczna). Walkę o swą niezależności Tatarzy rozpoczęli nieco wcześniej. Sprawcą rozbudzenia ambicji niepodległościowych Tatarów krymskich był Ismail Bej Gaspryała (Gaspriński) (1851 – 1914)2, który jako pierwszy rzucił hasło podniesienia narodu przez oświatę i wykazał zgubność emigracji Tatarów z Krymu3. Postrzegany był wówczas jako animator życia kulturalnego i politycznego Tatarów Krymu, Kazania i Turkiestanu, oraz budziciel ducha narodowego u Turko-Tatarów4. Swoje poglądy głosił na łamach pisma „Terdżyman” (Tłumacz)5. Jego starania przełożyły się na późniejsze wydarzenia związane z okresem I wojny światowej, kiedy to Tatarzy krymscy rozpoczęli ożywioną działalność na rzecz swojej niepodległości. Na początku wojny Jusuf Akczur powołał Komitet dla Pomocy Prawnej Muzułmańskiej Turecko-Tatarskiej Ludności Rosji6. Później organizacje o takim lub podobnym charakterze powstały w całej Europie, a nawet w Stanach Zjednoczonych7. Działania Tatarów rozpłynęły się jednakże w morzu innych wydarzeń, którymi żyła wówczas Europa.

Rewolucja lutowa na Krymie

Pierwszym sygnałem niosącym Tatarom nadzieję na zmiany w sprawie ich walki o niezależność była „Deklaracja Rządu Tymczasowego o jego zadaniach i obsadzie ministerstw” z 3 (16) marca 1917 roku8. Szczególnie ważny był dla nich trzeci punkt tej deklaracji, który oznajmiał zniesienie wszystkich ograniczeń wyznaniowych, stanowych i narodowych9. Potwierdzeniem tego było ogłoszenie przez Rząd Tymczasowy 20 marca (2 kwietnia) 1917 roku deklaracji o równości wszystkich obywateli Rosji10.

Tymczasem na Krymie zaszły duże zmiany, bowiem Rząd Tymczasowy zastąpił stare struktury władzy nowymi, również urzędników carskich zmienili ludzie mianowani przez ten organ. Taurydzki Zarząd Gubernialny przemianowano na Komisariat Gubernialny, a urząd gubernatora zaczął odtąd piastować komisarz, mianowano 18 burmistrzów. Powołano komitety obywatelskie, gubernialne i miejskie oraz okręgowe miejskie rady robotników, żołnierzy i marynarzy.

Tatarzy nie pozostali bierni wobec rozgrywających się wydarzeń. Natychmiast po wybuchu rewolucji lutowej przedstawiciele narodowych organizacji krymsko-tatarskich z Seytdżylitem Hattatem na czele rozpoczęli przygotowania do organizacji kongresu ludności tatarskiej Krymu11. Odbył się on w Symferopolu 25 marca (7 kwietnia) 1917 roku, a uczestniczyło w nim około 2000-3000 osób12. W trakcie obrad Kongresu wyłoniono Konstytuantę, która ogłosiła autonomię narodu i kultury, oraz przejęcie fundacji religijnej – wakufów13. Ważną decyzją, która została podjęta w trakcie obrad Kongresu było powołanie nowych instytucji religijnych oraz utworzenie silnego ośrodka władzy14. Sformułowano również pięć postulatów, które dotyczyły: proklamacji autonomii kulturalnej Tatarów, natychmiastowego odwołania z urzędu członków Muzułmańskiego Zarządu Duchownego i Komisji do spraw Wakuf, i wyznaczeniu następców, a także wybór Muzułmańskiego Komitetu Wykonawczego mającego sprawować rolę politycznego centrum kierowniczego narodu15. Nowym muftim Taurydy i zachodniej Rosji został Noman Czelebi Dżihan16. Funkcję dyrektora do spraw wakufów objął Dżafar Sejdamet17.

Noman Czelebi Dżihan (1885 – 1918) - tatarski polityk, poeta i pierwszy przywódca Krymskiej Republiki Ludowej (domena publiczna). W toku obrad Konstytuanta wyłoniła także Komitet Wykonawczy, który składał się z 45 osób18. W jego skład wchodziły następujące oddziały: prezydium i sekretariat, zarząd duchowny (zajmował się sprawami religijnymi), oddział do spraw majątków wakufów, oddział do spraw oświaty ludowej, oddział budżetowy, oddział statystyczny19. Zadaniem komitetu była reorganizacja na korzyść tatarskiej ludności tego co już istniało, czyli administracji religijnej, świeckiej i wakufów20, a także przygotowanie Tatarów do pełnego przejęcia władzy na Krymie21. Równocześnie powstawały młodzieżowe i kobiece organizacje tatarskie, które miały na celu kształtowanie świadomości narodowej i przygotowanie swych członków do rządzenia półwyspem22. Główną siłą polityczną na Krymie była partia tatarska „Milli Firka”, której przewodniczący Asan Sabri Ajwazow wzywał do ustanowienia na Krymie niepodległego państwa23.

Rząd Tymczasowy uznał powyższe działania Tatarów. Potwierdził to premier Aleksander Kiereński, który podczas swego pobytu w Sewastopolu zgodził się jeszcze na wydzielenie wojsk tatarskich w osobną jednostkę24. Wkrótce przedstawiciel Rządu Tymczasowego na Krymie i szef Komisariatu Gubernialnego, Mikołaj Bogdanow, nakazał aresztowanie 23 lipca (5 sierpnia) 1917 roku wielkiego muftiego i późniejszego prezydenta – Nomana Czelebi Dżihana, oraz szefa sił zbrojnych Republiki Krymskiej – Szabarowa25. Wydarzenie to wywołało wielkie oburzenie wśród Tatarów, którzy zagrozili Bogdanowowi odwetem. Presja wywierana przez nich na komisarza spowodowała, że Czelebi Dżihan został wypuszczony z więzienia26. Nie wiadomo czy wypuszczono Szabarowa. Późniejsze wydarzenia zmusiły Tatarów do podjęcia zmasowanych działań na arenie politycznej.

Krym był pierwszy

25 października (7 listopada) 1917 roku w Piotrogrodzie w wyniku przewrotu ster władzy przejęli bolszewicy. Być może Tatarzy przewidzieli przebieg wydarzeń, bowiem na dzień przed przewrotem piotrogrodzkim zebrały się Komitet Wykonawczy i wspomniany już Kongres, które postanowiły zwołać Kurułtaj – Konstytuantę27. Działania te miały na celu ostateczne zmobilizowanie Tatarów28.

Kurułtaj otworzył swoje posiedzenie w Pałacu Chanów w Bachczysaraju29. Delegaci przyjęli Konstytucję oraz ogłosili niepodległość Krymu jako Krymskiej Republiki Ludowej30. Na czele państwa stanął rząd zwany Dyrektoriatem, którego prezydentem został Noman Czelebi Dżihan wspomagany przez przedstawicieli narodowych organizacji tatarskich reprezentujących wszystkie orientacje polityczne31. Zasiedli w nim między innymi wspominany już Dżafar Sejdamet32, Seid Abdułła Ozenbaszły, Ali Szkuri, Seytdżelil Hattat33.

Pałac Chanów Krymskich w Bachczysaraju, widok współczesny (fot. Pablo000 - Paweł Zaręba, opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0).

Pierwszą decyzją nowego rządu było powołanie Sztabu Generalnego, który miał dowodzić wojskiem tatarskim34. W jego skład wchodziły między innymi: Krymski Pułk Dragonów, kilka batalionów oficerskich i dwie baterie polowe artylerii35. Oddziały rozmieszczono w Jałcie, Teodozji, Eupatorii i Sudaku36. Dżafar Sejdamet zwrócił się do wszystkich mieszkańców Krymu, a w szczególności Tatarów, o pomoc dla Armii Tatarskiej37. Na czele wojska stanęli Dżafar Sejdamet i pułkownik Makucha38.

Wspomniano już, że Rząd Tymczasowy tylko teoretycznie zaakceptował działania Tatarów na Krymie, które zmierzały do budowy ich niepodległego państwa. Podobnie postąpili wobec Tatarów bolszewicy, ich postawa była jednak bardziej stanowcza. 28 grudnia 1917 (10 stycznia 1918) roku Rejonowy Komitet Rewolucyjny – Rewkom zwrócił się do Dyrektoriatu i Dżafara Sejdameta z żądaniem, aby w ciągu 24 godzin żołnierze Krymskiego Pułku Konnego podporządkowali się wyznaczonym przez ten komitet komisarzom39. Dyrektoriat nie zastosował się do zaleceń bolszewików. Taki stan rzeczy nie trwał jednak długo, bowiem podczas styczniowej inwazji Armii Czerwonej na Krym siły tatarskie zostały rozbite w bitwie pod Almą 13 (26) stycznia 1918 roku i od tego czasu zaczęła się okupacja Krymu, która trwała do maja 1918 roku40.

Funkcjonariusze Ogólnorosyjskiej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem – WCzK rozpoczęli fizyczną eksterminację Tatarów na Krymie41. Polityka prowadzona w tym okresie przez bolszewików na Krymie kłóciła się z ich zapewnieniami, bowiem „Deklaracja Praw Narodów Rosji” z 3 (16) grudnia 1917 roku jasno precyzowała program narodowościowy bolszewików. Oznajmiała wręcz, że: Rada Komisarzy Ludowych postanowiła uznać następujące zasady za podstawę swej działalności wobec narodowości Rosji.
1. Równość i suwerenność narodów Rosji.
2. Prawo narodów Rosji do swobodnego samookreślenia aż do oderwania się i utworzenia własnego państwa.
3. Zniesienie wszelkiego rodzaju przywilejów i ograniczeń narodowościowych i narodowo-religijnych.
4. Swobodny rozwój mniejszości narodowych i grup etnograficznych zamieszkujących terytorium Rosji.42

Nawet późniejszy akt – „Deklaracja Praw Ludu Pracującego i Wyzyskiwanego Rosji” wydana 3 (16) stycznia 1918 roku gwarantowała ludności Rosji wolność wyboru w sprawie uczestnictwa w przyszłym państwie chłopów i robotników43. Prowadzona przez bolszewików polityka w stosunku do Tatarów krymskich w okresie od stycznia do maja 1918 roku przeczyła wcześniejszym deklaracjom. Wydarzenia zaczęły jednakże przybierać korzystniejszy dla Krymu obrót w momencie zawarcia przez bolszewików pokoju z państwami centralnymi w Brześciu.

Traktat ten został podpisany 3 marca 1918 roku. Dla Tatarów krymskich najistotniejszy był w nim artykuł 6, który oznajmiał: Rosja zobowiązuje się niezwłocznie zawrzeć pokój z Ludową Republiką Ukrainy i uznać traktat pokoju zawarty przez to państwo z państwami Czwórprzymierza. Wojska rosyjskie i rosyjska Czerwona Gwardia opuszczą niezwłocznie terytorium Ukrainy. Rosja zaprzestanie wszelkiej agitacji oraz propagandy przeciw rządowi lub instytucjom publicznym Ludowej Republiki Ukrainy44. Drugim ważnym punktem, który sankcjonował wkroczenie wojsk niemieckich i austro-węgierskich na Ukrainę był artykuł 3 traktatu brzeskiego, który mówił: Okręgi leżące na zachód od linii ustanowionej przez umawiające się strony, należące poprzednio do Rosji, nie będą podlegały jej zwierzchnictwu […]. Wymienione terytoria będą wolne od wszelkich zobowiązań w stosunku do Rosji z tytułu ich poprzedniej przynależności do niej. Rosja wyrzeka się ingerowania w wewnętrzne sprawy tych terytoriów. Niemcy i Austro-Węgry zamierzają określić przyszły los tych terytoriów po porozumieniu z zamieszkującą je ludnością45.

W myśl postanowień brzeskich Rosja Radziecka straciła najżyźniejsze i najbogatsze tereny, dodatkowo musiała wpuścić na Ukrainę 450 000 żołnierzy niemieckich i austro-węgierskich46. Postanowienia z Brześcia spowodowały, że w sferze zainteresowań Niemców znalazł się również Krym.

Po traktacie brzeskim

Maciej Sulejman Sulkiewicz (1865 – 1920) - generał armii rosyjskiej, premier i minister spraw wojskowych Krymskiej Republiki Ludowej, w późniejszym okresie szef sztabu armii Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu (domena publiczna). Wojska niemieckie wkroczyły na Półwysep Krymski na początku maja 1918 roku47. Niemcy od razu podjęli próby porozumienia się z Tatarami48. Równocześnie rozgorzała dyskusja nad przynależnością państwową Krymu, bowiem był to bogaty i atrakcyjny region o dużym znaczeniu strategicznym49. Rosja50 i Ukraina deklarowały, że są pełnoprawnymi suwerenami Krymu51. Stało się jednakże inaczej niż chciało którekolwiek z tych państw i za przyzwoleniem Niemców polityczni działacze tatarscy rozpoczęli prace nad utworzeniem odrębnego rządu52. Na jego czele stanął generał Maciej Sulejman Sulkiewicz53. 5 czerwca 1918 roku powstał pod jego przewodnictwem nowy rząd, który został rozwiązany jeszcze tego samego dnia ze względu na rozbieżności między Sulkiewiczem a ministrami54. Pierwszymi decyzjami podjętymi przez ten rząd było całkowite anulowanie dekretów władzy radzieckiej i przywrócenie praw wydanych jeszcze za rządów Mikołaja II55. Nowy rząd sformowany ponownie przez Sulkiewicza powstał 19 czerwca 1918 roku56 i zasiadali w nim przedstawiciele różnych narodowości zamieszkujących Krym57. Rząd ten przetrwał po częściowej rekonstrukcji tylko do października 1918 roku, kiedy to Krym został zajęty przez Armię Ochotniczą generała Antona Denikina, która wyparła wojska niemieckie z terenu Półwyspu58.

Okres rządów Sulkiewicza spowodował pobudzenie Tatarów Krymskich do działania. Wtedy to na Krymie rozpoczęli działalność Tatarzy polscy, którzy znaleźli się tam w związku z polityką przesiedleń, którą wymusiło na władzach carskich przesuwanie się frontu wschodniego podczas I wojny światowej59. Byli oni najlepiej wykształconą warstwą społeczną, od razu przechwycili w swe ręce część wydawnictw i prasy60. Ich działania przyczyniły się do podniesienia kultury ludności tatarskiej Krymu61.

Po ustąpieniu Sulkiewicza, pod koniec października 1918 roku został powołany nowy rząd. Na jego czele stanął Karaim krymski Salomon Krym62, a powołany przez niego organ otrzymał poparcie ze strony generała Denikina63. Jednak i ten rząd nie przetrwał długo, bowiem w kwietniu 1919 roku na Półwysep Krymski wkroczyła Armia Czerwona i 30 kwietnia tego roku, po tym jak czerwonoarmiści zajęli centralną część Krymu, została proklamowana Socjalistyczna Radziecka Republika Krymska64. Ten stan rzeczy również szybko się zmienił, bowiem w maju 1919 roku wojska „białych” powróciły na Krym. Tym razem generał Denikin nie chciał się układać się z Tatarami, co było spowodowane tym, że lewicowa frakcja Narodowej Partii Tatarskiej – „Milli Firka” poparła kwietniowe działania bolszewików65. Anton Denikin zakazał więc działalności wszystkich partii tatarskich, rozpoczął aresztowania działaczy i nałożył ostrą cenzurę na wydawnictwa tatarskie66. Tak było do kwietnia 1920 roku, kiedy to na Krymie ster rządów przejął generał Piotr Wrangel.

Ostatni krzyżowiec białej Rosji

Anton Denikin (1872 – 1947) - generał armii rosyjskiej, przywódca białych, głównodowodzący Armii Ochotniczej (domena publiczna). W dniu 4 kwietnia 1920 roku Piotr Wrangel objął po generale Antonie Denikinie stanowisko głównodowodzącego SZPR – Siłami Zbrojnymi Południa Rosji67. Przed nowym wodzem stanęło wiele zadań: między innymi kwestie kontynuacji dalszej walki przeciw bolszewikom i reorganizacja armii, która w wyniku poniesionych klęsk musiała wycofać się na Krym. Do tego doszły sprawy związane z zapewnieniem utrzymania uchodźcom, zagwarantowania sobie poparcia mocarstw zachodnich, kształtem ustrojowym przyszłej Rosji i reformą rolną. Równie ważna była kwestia uzyskania poparcia nacji zamieszkujących Krym.

Najważniejszymi sprawami dla Tatarów były kwestia reformy rolnej i organizacja ustroju przyszłej Rosji. Już 12 maja 1920 roku został ogłoszony dekret o ziemi68. Precyzował on zasady przekazywania jej na własność, jednak nie rozstrzygał kwestii ziemi tatarskiej69. Być może Wrangel chciał rozwiązać tę sprawę w dalszej kolejności, jednak jego późniejsze działania pokazały, że Tatarzy nie mają w nim sprzymierzeńca. Prawdopodobnie na niechęć Wrangla do niepodległościowych dążeń Tatarów krymskich wpłynęły wydarzenia, które rozegrały się na przełomie 1917-1918 roku, o których już wspominałem. Wtedy to Piotr Wrangel przebywając na Krymie uznał działania podjęte przez Tatarów w sferze politycznej za „typową kiereńszczyznę” i nie przyjął proponowanego mu dowództwa nad armią tatarską70.

W kwietniu 1920 roku sytuacja po raz kolejny uległa zmianie. Wrangel chciał pozyskać Tatarów by stanęli razem z nim przeciw komunistom. Uzasadniał to tym, że element tatarski jest osadzony mocno w tradycji islamu i z natury nie może się skłaniać ku komunistom71. 30 maja 1920 roku zwołał on w Sewastopolu kongres, na którym stwierdził, że liczy na poświęcenie Tatarów, ale sam nie obiecał nic ponad wolność w sprawach religijnych i politycznych72. Z kolei przedstawiciele tatarscy: Osman Akczokrakły, Ibrahim Efendi Tarpi, Hakim Muslim, Mustafa Nury, Mustafa Mirza Kipczacki nie odpowiedzieli na prośby Wrangla i zakomunikowali mu, że sami będą walczyć o niepodległość73. Postawa ich znalazła odbicie w działaniach zmierzających do przyznania jakiemuś państwu mandatu opieki nad Krymem przez Ligę Narodów.

Najjaskrawiej zarysowały się w tym wypadku działania podjęte przez byłego przewodniczącego Kurułtaju, a później delegata tego organu do rozmów z rządami innych państw – Dżafara Sejdameta. Przebywał on już od stycznia 1919 roku w Lozannie. Wówczas to zwrócił się on za pośrednictwem polskiego posła w Bernie z prośbą, aby Polska objęła z ramienia Ligi Narodów mandat nad Krymem74. Najprawdopodobniej przyczynami, które zmusiły Sejdameta do podjęcia takiej decyzji były wspomniane już działania Denikina i Wrangla, natomiast podstawą do tej decyzji był artykuł 22 paktu Ligi Narodów75. Być może Sejdamet kierował się w tej sprawie kwestią zabezpieczenia przyszłych losów Krymu przed tym nadaniem takiego mandatu ewentualnemu zwycięzcy w wojnie domowej.

Rodzi się pytanie: dlaczego to Polska miałaby sprawować taki mandat? Motywy postępowania Sejdameta są jasne. Tatarzy polscy odegrali ważną rolę w rozbudzeniu świadomości narodowej wśród turko-tatarskiej ludności Krymu76, w związku z czym Polska jako ich ojczyzna wydawała się Sejdametowi odpowiednim krajem.

Piotr Wrangel (1878 – 1928) - z pochodzenia Niemiec bałtycki, generał armii rosyjskiej, ostatni przywódca białych (domena publiczna). Tymczasem nastał październik 1920 roku, pozycja białogwardzistów jak i samego Wrangla była zagrożona. Siły Zbrojne Południa Rosji rozpoczęły ofensywę zadnieprzańską, która miała pozwolić wyrwać się białogwardyjskim wojskom z Krymu. Wrangel dysponował w owym czasie skromnymi środkami ludzkimi77 i musiał pójść na ustępstwa. Rząd wranglowski reprezentowany przez Piotra Struwego zajął w sprawie narodów wcześniej wchodzących w skład imperium następujące stanowisko: ich funkcjonowanie, w tym także Tatarów, określałoby porozumienie takie jakie zostało zawarte z kozactwem Donu, Tereku, Kubania i Astrachania78. Sami Tatarzy nie chcieli jednak układać się z Wranglem, nawet jego klęski i postępujące zagrożenie bolszewickie nie spowodowały zmiany stanowiska tatarskich działaczy. W listopadzie 1920 roku ostatecznie upadły nadzieje Piotra Wrangla na wolną od bolszewików Rosję, bowiem przegrał on swoją krucjatę i musiał ewakuować się z Krymu. Również dla Tatarów zakończył się czas nadziei i oczekiwania na niepodległe państwo. W momencie wejścia na Krym Armii Czerwonej i WCzK nastał okres terroru wobec ludności tatarskiej79. Polityka wyniszczenia Tatarów wzmogła jednakże ich opór, co w końcu doprowadziło 18 października 1920 roku do uznania ich autonomii przez Radę Komisarzy Ludowych80. Było to częściowe zadośćuczynienie ich żądaniom, jednakże nigdy nie powstało niezależne państwo tatarskie.

Zobacz też:

Bibliografia

I. Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych – Warszawa
1. Ambasada RP w Londynie
2. Ministerstwo Spraw Zagranicznych
3. Sztab Główny w Warszawie

II. Źródła drukowane

4. Grażdańska wojna na Ukrainie. Krach biełopolskoj interwencii. Rozgrom ukrainskoj nacjonalisticzeskoj kontrrewoljucii i biełogwardiejskich wojsk Wrangiela, mart-nojabr 1920, t. 3, red. Nikołaja Koljesnika, Kijew 1967.
5. Sierpowski S., Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1, Poznań 1989.
6. Sobańska-Bondaruk M., Lenard S. B., Wiek XX w źródłach, Warszawa 2001.
7. Wojciechowski M., Purc J., Wybrane teksty źródłowe do historii narodów ZSRR (1801–1945), Toruń 1975.
III. Wspomnienia i pamiętniki

8. Słaszczow J., Biełyj Krym, Moskwa 1980.
9. Wrangel P., Wspomnienia, t. 1-2, Warszawa 1991.

IV. Prasa

10. Głos Lubelski, nr 131, 1920.
11. Głos Pracy, nr 108, 1920.

V. Opracowania

12. Balcerak W., Powstanie państw narodowych w Europie Środkowo – Wschodniej, Warszawa 1974.
13. Batowski H., Miedzy dwiema wojnami, Kraków 1988.
14. Borawski P., Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1986.
15. Chazbijewicz S., Awdet, czyli powrót. Walka polityczna Tatarów krymskich zachowanie tożsamości narodowej i niepodległości państwa po II wojnie światowej, Olsztyn 2001.
16. Chazbijewicz S., Tatarzy krymscy: walka o naród i wolną ojczyznę, Poznań – Września 2001.
17. Drozd R., Powstanie i upadek państwa ukraińskiego. Ukraińska Republika Ludowa (1917–920), [w:] Ukraina – Polska, Koszalin 1999.
18. Mędrzecki W., Niemiecka interwencja militarna na Ukrainie w 1918 roku, Warszawa 2000.
19. Nadinskij P. N., Pobieda wielikoj oktjabrskoj socjalisticzeskoj riewoljucii w Krymu, [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957.
20. Pipes R., Rewolucja rosyjska, Warszawa 1994.
21. Sejdamet D., Krym. Przeszłość, teraźniejszość i dążenia niepodległościowe Tatarów Krymskich, Warszawa 1930.
22 Soysal A., Z dziejów Krymu. Polityka – Kultura – Emigracja. Warszawa 1938.
23. Szaszko E. N., Kommunisticzeskaja Partija – organizator borby trudjaszczychsja Protów inostrannych wojennych interwentow w Krymu, [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957.
24. Tulipanowa W. N., Twierdochliebowa A. B., Borba krymsko partijnoj organizacji za masy w okresie podgotowki i prowiedienija wielikoj oktjabrckoj socjalisticzeskoj riewoljucii, (fiewral – oktjabr 1917), [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957.
25. Tyszkiewicz J., Z historii Tatarów polskich 1794–1944, Pułtusk 2002.
26. Zajączkowski W., W poszukiwaniu tożsamości społecznej. Inteligencja baszkirska, buriacka i tatarska wobec kwestii narodowej w Cesarstwie Rosyjskim i ZSRR, Lublin 2001.

VI. Strony internetowe

27. http://www.iccrimea.org/historical/cskirimer.html
28. http://www.tatar.net/

Przypisy

1 H. Batowski, Miedzy dwiema wojnami, Kraków 1988, s. 9; W. Balcerak, Powstanie państw narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej, Warszawa 1974, s. 5.

2 S. Chazbijewicz, Awdet, czyli powrót. Walka polityczna Tatarów krymskich zachowanie tożsamości narodowej i niepodległości państwa po II wojnie światowej, Olsztyn 2001, s. 41; W. Zajączkowski, W poszukiwaniu tożsamości społecznej. Inteligencja baszkirska, buriacka i tatarska wobec kwestii narodowej w Cesarstwie Rosyjskim i ZSRR, Lublin 2001, s. 64.

3 A. Z. Soysal, Z dziejów Krymu. Polityka – Kultura – Emigracja, Warszawa 1938, s. 53.

4 A. Z. Soysal, Z dziejów Krymu…, s. 53.

5 Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Departament Polityczno-Ekonomiczny, Wydział Wschodni, sygn. 6672A, AAN, Ministerstwo Spraw Zagranicznych…, sygn. 6690A, k. 10; S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 41.

6 AAN. Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Departament Polityczno-Ekonomiczny, Wydział Wschodni, sygn. 6690A, k. 14; S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy: walka o naród i wolną ojczyznę, Poznań – Września 2001, s. 46.

7 Organizacje te miały na celu stworzyć zaplecze polityczne na rzecz oderwania lub autonomii Krymu i Tatarów w ogóle, AAN. Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Departament Polityczno-Ekonomiczny, Wydział Wschodni, sygn. 6690A, k. 14. S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 46.

8 M. Wojciechowski, J. Purc, Wybrane teksty źródłowe do historii narodów ZSRR (1801–1945), Toruń 1975, s. 180.

9 Tamże.

10 S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 44-45.

11 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 48.

12 AAN, Ambasada RP w Londynie. Ruch narodowościowy i separatystyczny górali Północnego Kaukazu i Tatarów krymskich pod opieką Ligi Narodów i mandat Polski, sygn. 158, k. 152; AAN, Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Departament Polityczno-Ekonomiczny, Wydział Wschodni, sygn. 6672A, k. 1; S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 45.

13 Wakuf to ziemia przymeczetowa. Konstytuanta uważała tę sprawę za ważną, bowiem ziemie te zostały wcześniej skonfiskowane a obszar ich wynosił około 95500 hektarów. D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość i dążenia niepodległościowe Tatarów Krymskich, Warszawa 1930, s. 98; J. Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944, Pułtusk 2002, s. 103; S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 45.

14 S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 45.

15 Tamże.

16 W. N. Tulipanowa, A. B. Twierdochliebowa, Borba krymsko partijnoj organizacji za masy w okresie podgotowki i prowiedienija wielikoj oktjabrckoj socjalisticzeskoj riewoljucii, (fiewral – oktjabr 1917), [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957, s. 28; D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 98; S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 46.

17 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 48-49.

18 Pełnił on od kwietnia do listopada 1917 roku rolę prowizorycznego, autonomicznego rządu Tatarów krymskich. Tamże, s. 49.

19 S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 46.

20 D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 98.

21 Tamże.

22 S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 46-47.

23 P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj oktjabrskoj socjalisticzeskoj riewoljucii w Krymu, [w:] Borba bolszewikow…, s. 95.

24 D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 105.

25 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 52; D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 102.

26 D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 102

27 AAN, Ambasada RP w Londynie, sygn. 158, k. 152; S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 52; D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 105.

28 D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 105

29 P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj…, [w:] Borba bolszewikow…, s. 96; D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 105.

30 P. Wrangel, Wspomnienia, t. 1, Warszawa 1991, s. 394; S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 52; D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 106; AAN, Ambasada RP w Londynie, sygn. 158, k. 152.

31 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 52.

32 Objął on stanowisko Dyrektora do Spraw Wojny. P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj…, [w:] Borba bolszewikow…, s. 96.

33 A. Z. Soysal, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 55.

34 P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj…, [w:] Borba bolszewikow…, s. 96.

35 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 52; P. Wrangel, Wspomnienia…, s. 67.

36 Jedynym miastem na Krymie gdzie nie znalazły się wojska tatarskie był Sewastopol. P. Wrangel, Wspomnienia…, s. 67; P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj…, [w:] Borba bolszewikow…, s. 96.

37 Wezwanie nie pozostało bez odzewu. Armia na początek dostała około 4000 rubli, wagon siana, jęczmienia, mąki, 2 wagony węgla. P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj…, [w:] Borba bolszewikow…, s. 96.

38 P. Wrangel, Wspomnienia…, s. 67; P. N. Nadinskij, Pobieda wielikoj…, [w:] Borba bolszewikow…, s. 97.

39 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 52.

40 Tamże, s. 52-53.

41 Głownie likwidowano przedstawicieli inteligencji tatarskiej, bowiem to oni pchnęli ludność do walki o niezależność. S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 45, 49-50.

42 M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Wiek XX w źródłach, Warszawa 2001; M. Wojciechowski, J. Purc, Wybrane teksty źródłowe…, s. 204.

43 S. Sierpowski, Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1, Poznań 1989, s. 33.

44 Tamże, s. 41.

45 Tamże, s. 40.

46 R. Pipes, Rewolucja rosyjska, Warszawa 1994, s. 470; R. Drozd, Powstanie i upadek państwa ukraińskiego. Ukraińska Republika Ludowa (1917-1920), [w:] Ukraina – Polska, Koszalin 1999, s. 57.

47 W. Mędrzecki, Niemiecka interwencja militarna na Ukrainie w 1918 roku, Warszawa 2000, s. 198; S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 53.

48 S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 50.

49 W. Mędrzecki, Niemiecka interwencja…, s. 198.

50 AAN, Sztab Główny w Warszawie, sygn. 1, k. 67, 160.

51 W. Mędrzecki, Niemiecka interwencja…, s. 198.

52 Jednak nie wszyscy politycy niemieccy i wojskowi chcieli widzieć taki układ. W owym czasie pojawiły się pomysły utworzenia na Krymie i Taurydzie niemieckiego państwa kolonialnego z księciem niemieckim na czele. Ludność tego państwa mieli tworzyć koloniści niemieccy z guberni chersońskiej i besarabskiej. Sewastopol miał być bazą floty niemieckiej na Morzu Czarnym. Wyrazicielami tych poglądów byli Erich von Ludendorff, Fryderyk von Lindequist, pastor Winkler. J. Pajewski, „Mitteleuropa”. Studia z dziejów imperializmu niemieckiego w dobie pierwszej wojny światowej, Poznań 1959, s. 343; W, Mędrzecki, Niemiecka interwencja…, s. 198.

53 Był on polsko-litewskim Tatarem. Wcześniej, w momencie wkroczenia Niemców na Krym dowodził on Korpusem Muzułmańskim, który znajdował się na froncie rumuńskim. Formacja ta została rozbrojona przez znajdujące się tam wojska niemieckie. AAN, Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Departament Polityczno-Ekonomiczny. Wydział Wschodni, sygn. 5332, k. 18; J. Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich…, s. 105; S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 53.

54 S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 51.

55 E. N. Szaszko, Kommunisticzeskaja Partija – organizator borby trudjaszczychsja Protów inostrannych wojennych interwentow w Krymu, [w:] Borba bolszewikow…, s. 167.

56 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 53

57 Trzy ministerstwa zostały obsadzone Tatarami polskimi, a ministrem aprowizacji był rodowity Polak – Dąbrowa, P. Borawski, Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1986, s. 288; S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 53.

58 S. Chazbijewicz, Awdet…, 59.

59 Tamże, s. 55.

60 P. Borawski, Tatarzy w dawnej…, s. 288.

61 Tatarzy polscy przyczynili się nawet do założenia pierwszego uniwersytetu w Symferopolu. Tamże, s. 289

62 J. Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich…, s. 106.

63 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 57.

64 Tamże.

65 Tamże.

66 D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 119-121; S. Chazbijewicz, Tatarzy krymscy…, s. 54.

67 P. Wrangel, Wspomnienia…, t. 2, s. 19.

68 Tamże, s. 81.

69 J. Słaszczow, Biełyj Krym, Moskwa 1980, s. 86.

70 P. Wrangel, Wspomnienia…, t. 1, s. 68.

71 D. Sejdamet, Krym. Przeszłość, teraźniejszość…, s. 125.

72 Piotr Wrangel nie uznał nawet parlamentu Krymu. Tamże.

73 Tamże.

74 Głos Pracy, nr 108, 1920, s. 3; Głos Lubelski, nr 131, 1920, s. 3; AAN, Ambasada RP w Londynie, sygn. 158, k. 152.

75 S. Sierpowski, Źródła do historii powszechnej…, s. 104.

76 S. Chazbijewicz, Awdet…, s. 55; P. Borawski, Tatarzy…, s. 288-289.

77 R. Wojna, Ogniu rosyjskiej wojny wewnętrznej 1918–1920, Warszawa 1975, s. 233; K. Skorobogatkin, Radzieckie Siły Zbrojne 1918–1968, Warszawa 1970, s. 166.

78 AAN, Ministerstwo Spraw Wojskowych, sygn. 147, t. 2, k. 395; Grażdańska wojna na Ukrainie. Krach biełopolskoj interwencii. Rozgrom ukrainskoj nacjonalisticzeskoj kontrrewoljucii i biełogwardiejskich wojsk Wrangiela, mart – nojabr 1920, t. 3, red. N. Koljesnik, Kijew 1967, s. 340.

79 Tamże, s. 58.

80 Tamże, s. 60.

Polecamy!

Książka „Źródła nienawiści”

Tytuł: „Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych”
praca zbiorowa
Wydawcy: Histmag.org i Instytut Wydawniczy ERICA
ISBN: 978-83-89700-80-3
Oprawa: miękka, ze skrzydełkami
Liczba stron: 480
Format: 160*230 mm
Zobacz spis treści
Media o „Źródłach nienawiści”

29 zł

(papierowa)

14,9 zł

(e-book)

Kosowo, Gruzja, Abchazja, Osetia Południowa, Łotwa i Estonia, Krym, Białoruś. Wydarzenia, które nie schodziły z pierwszych stron gazet. Jaka jest geneza i przebieg konfliktów etnicznych w tych krajach i regionach? Czy wiecie Państwo, że te konflikty toczą się od wieków? Prezentujemy pierwszą w Polsce książkę popularnonaukową, szeroko opisującą i wyjaśniającą tę problematykę. Publikacja przygotowana przez redakcję portalu Histmag.org!


Dariusz Wierzchoś:

Doktor nauk humanistycznych, absolwent Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (Zakład Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej) oraz Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów. Specjalista w zakresie historii najnowszej Ukrainy i Rosji. Autor książki „Generał Piotr Wrangel - Działalność polityczna i wojskowa w latach rewolucji i wojny domowej w Rosji”. oraz rozdziału „Krym. Od Scytów do Rosjan” w książce „Źródła Nienawiści: Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych” pod redakcją Kamila Janickiego.

[ więcej o autorze ]

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod zdjęciami, lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org

Komentarze

KozakZaporoscy Kozacy do sułtana tureckiego! Ty, sułtanie, diable turecki, przeklętego diabła bracie i towarzyszu, samego Lucyfera sekretarzu. Jaki z Ciebie do diabła rycerz, jeśli nie umiesz gołą dupą jeża zabić. Twoje wojsko zjada czarcie gówno. Nie będziesz Ty, sukin Ty synu, synów chrześcijańskiej ziemi pod sobą mieć, walczyć będziemy z Tobą ziemią i wodą, kurwa Twoja mać. Kucharzu Ty babiloński, kołodzieju macedoński, piwowarze jerozolimski, garbarzu aleksandryjski, świński pastuchu Wielkiego i Małego Egiptu, świnio armeńska, podolski złodziejaszku, kołczanie tatarski, kacie kamieniecki i błaźnie dla wszystkiego co na ziemi i pod ziemią, szatańskiego węża potomku i chuju zagięty. Świński Ty ryju, kobyli zadzie, psie rzeźnika, niechrzczony łbie, kurwa Twoja mać.

O tak Ci Kozacy zaporoscy odpowiadają, plugawcze. Nie będziesz Ty nawet naszych świń wypasać. Teraz kończymy, daty nie znamy, bo kalendarza nie mamy, miesiąc na niebie, a rok w księgach zapisany, a dzień u nas taki jak i u was, za co możecie w dupę pocałować nas!

Kamil Janickitouche, touche, cytat znany i często powtarzany, ale że tak powiem trochę tak kompletnie nie na temat :).

Gość: U.P.Szukam kontaktu z Ibrahimem Wojennym, który jest szefem organizacji Tatarów w Symferopolu na Krymie. Jego dziadek walczył na naszych terenach, a moja babcia była jego sanitariuszką.

Dodaj komentarz