Opublikowano
2013-11-27 12:48
Licencja
Wolna licencja

Henryk VII Luksemburski: od hrabstwa do cesarstwa

Henryk VII, którego ojciec zginął w przegranej bitwie, zaczynał jako niesamodzielny władca niewielkiego hrabstwa położonego między Francją a Rzeszą. Mimo to zakończył karierę jako król Niemiec i cesarz rzymski, założyciel potężnej dynastii panującej później w Czechach, Brandenburgii i na Węgrzech.


1 2

Według tradycji hrabstwo Luksemburga powstało w 963 roku. Przez kolejne dwa stulecia nie odgrywało ono poważnej roli w historii państw Rzeszy Niemieckiej. Podejmowane przez pierwszych władców tego państwa z dynastii mozelskiej (963–1136) próby ekspansji militarnej okazały się fiaskiem. O wiele skuteczniejsze dla rozwoju terytorialnego państwa okazały się mariaże kolejnych władców z dynastii z Namur (1136–1247). W latach 1247–1281 hrabstwem władał Henryk V Wielki, syn poprzedniej władczyni Ermesindy (1196–1247) i Walrama III, księcia Limburgii (1220–1226). Jego panowanie zapoczątkowało rządy dynastii limburskiej (1247–1437), której członkowie od czasu zdobycia tronu niemieckiego będą nazywani Luksemburgami. Henryk V Blondel, pomimo klęsk w dwóch nieudanych wojnach, znacznie powiększył terytorium Luksemburga, włączając do niego hrabstwa: Vianden, Arrancy, Ambleve i St. Vith. Jego syn, Henryk VI (1281–1288), prowadził już mniej ostrożną politykę. Zatarg władcy z sąsiednim biskupstwem Trewiru zakończył się 5 czerwca 1288 roku klęską w słynnej bitwie pod Wörringen. Zginął w niej nie tylko władca, ale i jego dwaj bracia. Pozytywnym aspektem starcia był niewątpliwie rozgłos, jaki zyskali Luksemburczycy, ich waleczność i brawura.

Bitwa pod Wörringen 1288 roku (ilustracja z kroniki „Brabantsche Yeesten” Jana Van Boendaelego, XIV wiek)

Trudne początki

Tron po tragicznie zmarłym ojcu objął Henryk VII (1288–1310). Jest on znany jako założyciel kolejnej dynastii na tronie niemieckim – Luksemburgów (1308–1437). Początki jego panowania w hrabstwie były dosyć trudne. W rezultacie klęski małe państwo straciło Limburgię, która została przyłączona do Brabancji. Państwo było też dosyć mocno zadłużone. Dwunastoletni Henryk nie objął samodzielnych rządów. W jego imieniu sprawowała je jako regentka jego matka. Ustanawiając nowe podatki spowodowała bunt mieszczaństwa, co zakończyło się jej ucieczką z hrabstwa.

Filip IV Piękny (ilustracja z rękopisu „Recueil des rois de France”, Jeana du Tilleta, XVI wiek) Henryk VII urodził się w Valenciennes około 1278 lub 1279 roku. Wychowany był w atmosferze kultury francuskiej na dworze Guy’a de Dampierre’a we Flandrii. Był hrabią Luksemburga i Laroche, a także margrabią d’Arlon. Wychowany po francusku przez swoją matkę, córkę hrabiego d’Avesnes, był chętnie widziany na dworze królewskim w Paryżu. W wieku 15 lat (9 czerwca 1292) poślubił Małgorzatę Brabancką. Było to zręczne posunięcie polityczne, dzięki któremu uzyskał w posagu 33 tysiące liwrów. Małżeństwo to było rezultatem traktatu pokojowego kończącego wojnę między Brabancją a Luksemburgiem. Henryk i Małgorzata tworzyli razem szczęśliwe małżeństwo. Doczekali się syna Jana (późniejszego króla Czech) i dwóch córek: Marii (1304–1324), żony króla Francji Karola IV Pięknego, i Beatrycze, żony króla Węgier Karola Roberta.

Henryk VII zręcznie lawirował jako lennik pomiędzy królem Niemiec (Luksemburg leżał na terenie Rzeszy) a królem Francji (hołd lenny w 1294 roku). Podwójna zależność hrabiego była wyrazem spadku wpływów niemieckich w tym rejonie. Polityka ekspansji doprowadziła Henryka do pojednania się z odwiecznym wrogiem hrabstwa, arcybiskupstwem Trewiru, które blokowało ekspansję Luksemburga na wschód. Już w 1307 roku Henryk zdołał uczynić swego brata Baldwina arcybiskupem tego ważnego lenna kościelnego (1307–1354). W polityce wewnętrznej cieszył się poparciem mieszkańców, głównie dzięki zapewnieniu spokoju i przywróceniu świetności rządzonemu przez siebie państwu.

Na królewskim tronie

W 1308 roku zamordowany został Albrecht I Habsburg (1298–1308), król Niemiec. Jego śmierć była dla Habsburgów katastrofą, gdyż żywione przez nich nadzieje na założenie dynastii cesarskiej legły w gruzach. Elektorzy dość już mieli dwóch nadmiernie aktywnych i władczych Habsburgów. Minie 130 lat, zanim następny przedstawiciel tego rodu zasiądzie na niemieckim tronie. Nowa elekcja odbyła się 27 listopada 1308 roku we Frankfurcie nad Menem. Niespodziewanie swoją kandydaturę zgłosił Henryk VII. Została ona poparta przez jego brata – arcybiskupa Trewiru – oraz Henryka Karynckiego (1307–1310), nowego króla Czech, który nie przybył na elekcję. Poparcia pretendentowi użyczyli też biskupi ze Strasburga, Konstancji, Bazylei, Wormacji, Spiry i Leodium. Ze świeckich feudałów elekcję wsparli: książę Lotaryngii, hrabiowie z Hemmebergu i Nassau, hrabiowie Jülich, Geldern i Flandrii oraz palatyn Renu. Ostatecznie za Henrykiem opowiedziało się sześciu przybyłych elektorów: arcybiskupi: Kolonii (Henryk z Virneburga), Moguncji (Piotr z Aspeltu) i Trewiru (Baldwin Luksemburski), palatyn reński (Rudolf I Wittelsbach), książę saski Rudolf I Askańczyk oraz margrabia brandenburski Waldemar Wielki. Wybierając Henryka, elektorzy przeciwdziałali wzrostowi znaczenia Habsburgów i zarazem kandydaturze Karola Walezego, brata króla Francji.

Elektorzy wybierają Henryka, hrabiego Luksemburga, na króla Niemiec. Herby wskazują, że są to (od lewej): Arcybiskupi Kolonii, Moguncji i Trewiru, palatyn reński, książę Saksonii, the margrabia brandenburski i król Czech (ilustracja z kroniki zamówionej przez Baldwina Luksemburskiego)

Wybór Henryka VII nie był przypadkowy. Odbył się znowu pod auspicjami papiestwa (poprzedni królowie, podobnie jak Rudolf I, zabiegali o zatwierdzenie w Rzymie), ale tym razem papiestwa znajdującego się pod kuratelą Francji Flipa Pięknego. Ten ostatni, sam zainteresowany zdobyciem Niderlandów, dokonał przekupstwa elektorów, aby obrali dogodnego dla Francji władcy. Najchętniej oczywiście widziałby na niemieckim tronie swego ambitnego brata Karola de Valais, jednak elektorzy nie mogli się posunąć tak daleko. Poparli wszakże kandydata tkwiącego od dawna w orbicie francuskich wpływów politycznych, Francuza z języka i kultury, wreszcie wasala króla Francji. W sześć tygodni po koronacji, w święto Objawienia Pańskiego (6 stycznia 1309), Henryk został koronowany w Akwizgranie na króla Niemiec.

Jako nowy władca Niemiec Henryk VII (1308–1313) potwierdził prawa i wolności kantonów Uri, Schwyz i Unterwalden, protoplastów późniejszej Konfederacji Szwajcarskiej. Było to oczywiście działanie wymierzone przeciw Habsburgom. Poparł też Związek Miast Dolnej Szwabii skierowany przeciw hrabiemu wirtemberskiemu Eberhardowi I.

Już w 1310 Henryk zrezygnował z rządów w hrabstwie luksemburskim, przekazując je swojemu synowi, Janowi Luksemburskiemu (1310–1346). Aby zapewnić swojej dynastii solidną podstawę terytorialną, rozpoczął zabiegi o małżeństwo Jana z Elżbietą z dynastii Przemyślidów. Od czasu wygaśnięcia tej rodzimej dynastii w 1306 roku tron czeski był przedmiotem walki pomiędzy dynastiami niemieckimi.

Henryk VII Luksemburg, jako zwierzchni pan należącego do Cesarstwa Królestwa Czeskiego, oddał tron w Pradze swemu młodocianemu synowi. Pośrednikami między stanami czeskimi a królem Niemiec byli ludzie z najbliższego otoczenia Wacława II, opaci silnych klasztorów cysterskich w Czechach oraz Henryk z Aspelt, były kanclerz Wacława II, wyniesiony teraz na ważne stanowisko arcybiskupa Moguncji. Jan otrzymał lenno czeskie z rąk swego ojca w Spirze 31 sierpnia 1310 roku, nazajutrz zaś poślubił córkę Wacława II, Elżbietę. Decydujące znaczenie miało zajęcie Pragi, co nastąpiło 9 grudnia 1310 roku. W ten sposób Luksemburgowie otrzymali swoje drugie terytorialne władztwo.

Cesarstwo za panowania Henryka VII (il. Srnec, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Po koronę cesarską

Pomimo tych sukcesów ambicje Henryka pozostały niezaspokojone. Zapragnął odnowienia tradycji koronacji cesarskiej. Od czasów Fryderyka II Hohenstaufa (1212–1250, cesarz od roku 1220), żaden władca niemiecki nie odważył się na koronację cesarską. Zamiarom króla Henryka sprzyjał papież Klemens V, który wyznaczył nawet termin koronacji cesarskiej na 2 lutego 1312 roku. W październiku 1310 roku Henryk, jego żona i bracia podjęli zbrojną wyprawę za Alpy. Została ona uwieczniona w cyklu grafik zamówionych przez Baldwina Luksemburskiego.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Ups. Poprawione, dziękuję za zwrócenie uwagi.



Odpowiedz

Gość: sulinar |

"...spowodowała bunt mieszczaństwa, co zakończyło się buntem..."



Odpowiedz
Michał Kozłowski

Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org