Opublikowano
2014-03-16 11:13
Licencja
Wolna licencja

Jarosław Mądry – twórca potęgi Rusi Kijowskiej

Śmierć Włodzimierza I Wielkiego (980-1015) zapoczątkowała okres bratobójczych walk o panowanie na Rusi. Zwycięsko wyszedł z nich książę Jarosław, nazwany przez potomnych Mądrym.


Strony:
1 2

Włodzimierz I Wielki (wizerunek XVII-wieczny, domena publiczna). Podobnie jak jego poprzednicy, Włodzimierz osadzał swoich synów w najważniejszych grodach. Na północy w Nowogrodzie Wielkim sprawował władzę jego najstarszy syn, Wyszesław (zm. 1010), w Połocku – Izjasław (986–1001), w Turowie - Światopełk, we Włodzimierzu – Wsiewołod, u Drewlan – Światosław (zm. 1015), w Muromie – Gleb, w Rostowie – Borys, w Tmutarakaniu – Mścisław I Chrobry.

Po śmierci Wyszesława władzę w Nowogrodzie przejął Jarosław nazwany później Mądrym. Urodził się on prawdopodobnie w 978 roku, a jego matką jego była księżniczka połocka Rogneda. Był żonaty z Ingegerdą, córką króla szwedzkiego Olafa Skötkonunga (995–1021). Jarosław odmówił płacenia daniny Kijowowi i przygotowywał się do wojny przeciw ojcu, m.in. poprzez zaciągnięcie w Szwecji licznych oddziałów Waregów. Włodzimierz Wielki postanowił zmusić syna do uległości, lecz zmarł w trakcie przygotowań do wyprawy.

Walki o kijowski tron

Z kilkunastu synów Włodzimierza w walce o tron kijowski przewagę uzyskał Światopełk I Przeklęty (1015–1016, 1018–1019). Doprowadził on do zabójstwa swoich trzech braci: Borysa, Gleba i Światosława (dwóch pierwszych cerkiew prawosławna zaliczyła w poczet swoich świętych). Andrzej Feliks Grabski, podobnie jak część historyków rosyjskich, zanegował pogląd o winie Światopełka za śmierć dwóch pierwszych braci. Według tej interpretacji to Jarosław Mądry, wspierany przez posiłki wareskie, postanowił najpierw rozprawić się z Borysem i Glebem, a później z groźniejszym przeciwnikiem, jakim był Światopełk.

Wkrótce nowogrodzianie ruszyli z Jarosławem na Kijów. W wyniku bitwy pod Lubeczem nad Dnieprem wygrały wojska nowogrodzkie. Światopełk zbiegł do koczowniczego ludu Pieczyngów, zaś Jarosław wkroczył tryumfalnie do Kijowa.

Zajęcie Kijowa przez Jarosława nie zakończyło jeszcze wojny. Po 15 lipca 1015 roku ambitny Światopełk zawarł ślub z nieznaną z imienia córką Bolesława Chrobrego (992–1025). W 1017 roku na Kijów napadły wojska Pieczyngów. Najazd został odparty, wkrótce jednak ruszył na Ruś Bolesław Chrobry. Wojska piastowskie zadały Jarosławowi klęskę w bitwie nad Bugiem (1018), wkroczyły do Kijowa i osadziły Światopełka powtórnie na tronie. W trakcie tej wyprawy do Polski zostały przyłączone Grody Czerwieńskie.

Jarosław Mądry (domena publiczna). Jarosław zbiegł do Nowogrodu i usiłował uciec stamtąd do Szwecji, jednak mieszkańcy Nowogrodu zdecydowanie się temu sprzeciwili. Mieli rzekomo porąbać statki księcia, ale zebrali też pieniądze na zaciąg nowego oddziału Waregów. Gdy Światopełk pozbył się polskich posiłków, nie był już w stanie utrzymać Kijowa w swoich rękach. Jarosław Mądry ponownie zawładnął miastem. W 1019 roku Światopełk podjął ostatnią próbę opanowania tronu, ale jego wojska zostały rozbite w bitwie nad rzeką Altą.

Waśnie pomiędzy braćmi nie wygasły. W 1021 roku Briaczysław Iziasławicz, książę Połocka (1003–1044) opanował Nowogród, został jednak pokonany przez wojska Jarosława Mądrego w pobliżu Pskowa. Przegrany zbiegł z pola bitwy, pozostawiając łupy Jarosławowi. Pierwszy Latopis Sofijski dodaje, że jeszcze w tym samym roku Jarosław wydzielił Briaczysławowi we władanie Uświat i Witebsk.

W 1024 roku w ziemi suzdalskiej wybuchło na tle klęski głodowej powstanie połączone z silną reakcją pogańską. W tym samym roku rozstrzygnął się konflikt z jeszcze jednym bratem Jarosława, księciem tmutarakańskim Mścisławem. Bitwa pod Listwicą (koło Czernihowa) przyniosła zwycięstwo drugiemu z nich, pierwszy zaś ratował się ucieczką wraz ze swymi Waregami. Ale Mścisław nie pretendował do tronu kijowskiego i przedstawił bratu propozycję podziału ziem ruskich. Jarosław musiał zwycięzcy ziemię czernihowską i dopiero po jego śmierci w 1036 roku stał się faktycznym panem całej prawie Rusi. Nie udało się również Jarosławowi trwale podporządkować księstwa połockiego, coraz bardziej izolującego się od Kijowa. Jak z tego widać, większość spośród synów Włodzimierza Wielkiego padła ofiarą wyniszczających bratobójczych wojen i spisków.

Przeciw koczownikom i Bizancjum

Jarosław Mądry odniósł sporo sukcesów w walce z wrogami Rusi Kijowskiej. Główną uwagę zwrócił na niebezpieczeństwo ze strony Pieczyngów, którym zadał w 1036 roku ciężką klęskę. W latach następnych znaleźli się oni pod naciskiem napierających z głębi Azji plemion koczowniczych. Ostatecznie opuścili oni stepy czarnomorskie i wyemigrowali na południowy zachód do posiadłości bizantyjskich, gdzie szybko zasymilowali się wśród miejscowej ludności. Wyparcie Pieczyngów nie przyniosło spokoju południowym dzielnicom Rusi, ponieważ ich miejsce zajęły zaraz plemiona Połowców, jeszcze bardziej bitne i groźne niż ich poprzednicy.

W swoich wyprawach wojennych docierał Jarosław na Mazowsze (pomoc dla Kazimierza Odnowiciela), Litwę i do ziemi Estów, gdzie zbudował gród Juriew (późniejszy Dorpat). Nie przyniosła natomiast Jarosławowi sukcesu wyprawa na Konstantynopol w 1043 roku ostatnia zresztą w dziejach stosunków rusko-bizantyńskich. Tak opisywał jej klęskę Nestor:

Roku 6551 [1043]. Posłał Jarosław syna swojego Włodzimierza na Greków, i dał mu wojów mnogich, a województwo poruczył Wyszacie, ojcu Janowemu. I poszedł Włodzimierz w łodziach, i przyszli nad Dunaj, i poszli ku Carogrodowi. I była burza wielka, i rozbiła korabie Rusi, i wziął kniazia w korab Iwan Tworymirycz, wojewoda Jarosławowy. Pozostałe zaś wojsko Włodzimierzowe zostało wyrzucone na brzeg, w liczbie sześciu tysięcy, i chciało pójść w Ruś, a nie szedł z nimi nikt z drużyny kniaziowej. I rzekł Wyszata: „Ja pójdę z nimi”. I wysiadł z korabia do nich, i rzekł: „Jeśli żyw będę, to z nimi, jeśli zginę, to z drużyną”. I poszli, zmierzając ku Rusi. I przyszła wieść do Greków, że rozbiło morze Ruś, i posłał car, imieniem Monomach, za Rusią łodzi czternaście. Włodzimierz zaś, widząc z drużyną, że idą za nim, rozbił łodzie greckie, i wrócił na Ruś z tymi, co wsiedli w korabie swoje. Wyszatę zaś ujęto z wyrzuconymi na brzeg, i przywieziono ich do Carogrodu, i oślepiono Rusi mnóstwo. Po trzech zaś latach, gdy zawarto pokój, puszczony został Wyszata w Ruś do Jarosława.

Stosunki z Polską

Kazimierz Odnowiciel (aut. Jan Matejko, domena publiczna). Okres panowania Jarosława Mądrego to też ważny element stosunków polsko-ruskich. W latopisie Nestora jest pod rokiem 1030/1031 znajduje się wzmianka: „Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś”. Ziemie w rejonie Bugu, utracone przez państwo piastowskie w 981 roku, zostały odzyskane w roku 1018 i ponownie utracone w 1031. Ze względu na brak nowych źródeł pisanych i kontrowersje związane z tezami archeologów, brak jest jednoznacznego rozstrzygnięcia, gdzie znajdowały się wymienione w Powieści lat minionych tzw. Grody Czerwieńskie.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Michał Kozłowski

Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org