Autor: Jarosław Swajdo
Tagi: Artykuły, Historia polityczna, Sylwetki i biografie, XIX wiek, Włochy
Opublikowany: 29 czerwca 2018
Licencja:wolna licencja

Księstwo Modeny i Reggio. Książęta kontra Risorgimento

Ambitni władcy Modeny i Reggio, wywodzący się z bocznej linii Habsburgów, próbowali w XIX wieku reprezentować interesy Austrii we Włoszech. Podobnie jak w wypadku innych państewek italskich, w połowie stulecie zmiótł ich huragan Risorgimento.
Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Strona 3

Księstwo Modeny w 1815 roku (aut. Bukkia, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International).
Północnowłoska Modena należała od średniowiecza do ferraryjskich Estensów, ażeby po odebraniu im Ferrary końcem XVI wieku stać się nową stolicą ich państwa, jednego z księstw Niziny Padańskiej (Ducato di Modena e Reggio). Kongres Wiedeński anulował zmiany rewolucyjne i napoleońskie w Italii, zaś proklamowana przezeń zasada legitymizmu została na Półwyspie Apenińskim uskuteczniona gorliwie i dokładnie.

Ze względu na wygaśnięcie bezpośredniej gałęzi Estensów, co nastąpiło wraz ze śmiercią w 1803 roku bez męskich potomków Ercole III d'Este, historyczne Księstwo Modeny i Reggio, istniejące od 1452 roku, odrestaurowano pod rządami Domu Habsbursko-Esteńskiego. Jako boczna linia dynastii austriackiej wyłonił on się parę dekad wcześniej efektem fuzji Habsburgów Lotaryńskich z Estensami. W 1771 roku Maria Beatrice d'Este (1750–1829), jedyna córka Herkulesa III a tym samym jedyny spadkobierca starej dynastii esteńskiej, poślubiła w Mediolanie, zgodnie z kontraktem małżeńskim z 1763 roku, austriackiego arcyksięcia Ferdynanda Karola Habsburga, 1754–1806, czwartego syna (a łącznie czternaste z szesnastu dzieci) Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego (z kolei jak wiadomo założycieli w 1736 roku nadmienionej dynastii Habsburg-Lothringen).

Rządy w Księstwie objął w 1814 roku syn Ferdynanda i Marii Beatrycze, jako Franciszek IV (Francesco IV di Modena, Francesco IV d'Asburgo-Este), Francesco Giuseppe Carlo Ambrogio Stanislao d'Asburgo-Este. Franciszek Modeński (1779–1846), rzec można właściwy założyciel Domu Österreich-Este, stanowił postać w swej epoce bezsprzecznie jedną z ciekawszych i tym bardziej kontrowersyjnych. Był pełnoprawnym członkiem dynastii habsburskiej i stryjecznym bratem ostatniego Świętego Cesarza Rzymskiego (jako Franciszka II) a pierwszego cesarza Austrii (jako Franciszka I), a nadto kuzynem Ferdynanda III Toskańskiego z tejże samej Casa Asburgo-Lorena. Mimo to używał nazwiska matki i chętnie powoływał się na spuściznę esteńską.

Franciszek IV Modeński (domena publiczna).
Żoną Francesca była od 1812 roku jego kuzynka Maria Beatrice di Savoia, najstarsza córka króla Wiktora Emanuela I Sabaudzkiego i dziedziczka starszej linii Sabaudów. Stąd też w obliczu rysującej się z czasem skomplikowanej kwestii sukcesji sabaudzkiej książę Modeny i Reggio nie bez kozery liczył na przejęcie dość prestiżowej korony sardyńskiej, wprzódy po niemającym potomka męskiego teściu Wiktorze Emanuelu, zaś po abdykacji tegoż w 1821 roku po jego w ogóle bezdzietnym i ciężko chorym bracie Karolu Feliksie, w miejsce Karola Alberta z bocznej gałęzi Savoia-Carignano. Krom innych skutków byłoby to nawiasem mówiąc w praktyce równoznaczne z przeistoczeniem się północnych i środkowych Włoch w coś na kształt rodzinnego dobra Habsburgów.

Książę spiskowiec?

Schyłkiem lat 20. Modena stała się silnym ośrodkiem agitacji karbonarskiej, w jej zaś ramach niezwykłych i do dziś niejasnych projektów politycznych skorelowanych z osobą jej władcy. Plany te, podminowujące szczególnie środkową Italię, przeszły do dziejów Włoch jako tzw. spisek esteński (la congiura estense). Z ideologicznego punktu widzenia były one może dość zaskakujące, a to za przyczyną kooperacji ekstremalnie konserwatywnego i skrajnie reakcyjnego księcia z liberalno-rewolucyjnym podziemiem karbonarskim. Zakładały one bowiem, poprzez wywołanie przez węglarzy w sprzyjających okolicznościach powstań albo przynajmniej rozruchów w państwach włoskich, włącznie z Piemontem, obalenie ich władców oraz unifikację północnych i środkowych Włoch (albo w szerszej wersji nawet całego Półwyspu od Alp po Etnę), ze stolicą w Rzymie, pod berłem modeńskiego Franciszka, wybranego przez zgromadzenie narodowe na konstytucyjnego króla Włoch (a zarazem jako Habsburga możliwego do zaakceptowania w tej roli przez Wiedeń).

Partycypacja w owych zakulisowych projektach samego ambitnego modeńskiego diuka, którym rzecz jasna kierowała tutaj głównie żądza uzyskania korony, raczej chyba jednak sardyńskiej niż włoskiej, z oczywistych względów nie jest łatwa do ustalenia. Zwłaszcza zaś biorąc pod uwagę zdawać się może jego gwałtowną woltę polityczną podczas nieodległych wydarzeń lat 1830–1831. Wtedy Franciszek nie tylko odmówił poparcia dla szykowanego na 5 lutego 1831 roku karbonarskiego powstania w Modenie, Parmie-Piacenzy i papieskich Legacjach, które organizował modeński spiskowiec Ciro Menotti (1798–1831), ale uprzedzając jego wybuch energicznie przystąpił do rozbicia liberalnej konspiracji, nakazując dwa dni wcześniej, 3 lutego, przeprowadzenie aresztowań jej członków w Modenie (m.in. Ciro Menottiego).

Ciro Menotti przed egzekucją (domena publiczna).
Wnet zaś ze swego dobrowolnego schronienia w Mantui w austriackim Królestwie Lombardzko-Weneckim wezwał na pomoc Rakuszan. Interweniując w ramach Świętego Przymierza odbili oni 6 marca 1831 roku Modenę, której próbował bronić pochodzący z Reggio Emilia karbonariusz i weteran wojen napoleońskich gen. Carlo Zucchi (1777–1863). Natomiast Ciro Menotti, pierwej przygotowujący w ścisłym kontakcie z księciem Modeny nieudaną insurekcję także w Państwie Kościelnym, został po wspomnianym ujęciu zabrany przez Franciszka do Mantui, by powróciwszy do Modeny być skazanym na śmierć i straconym w miejscowej cytadeli 26 maja 1831 roku. Egzekucja na młodym włoskim patriocie, który, choć sam nie bez rys, stał się ipso facto jednym z męczenników Risorgimento, wywołała głębokie oburzenie opinii publicznej i to nawet w kręgach dalekich od karbonariuszy czy wręcz wrogich im. Uznano ją za ohydny mord polityczny tudzież za przejaw osobistej zemsty cynicznego i podstępnego księcia, którym pewnie powodowała też chęć usunięcia niewygodnego i potencjalnie groźnego świadka spisku esteńskiego.

Kup książkę: „Polacy na krańcach świata: XIX wiek”

Mateusz Będkowski
„Polacy na krańcach świata: XIX wiek”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org] i Wydawnictwo CM
Okładka: miękka
Liczba stron: 422 Wymiary: 145 x 210
Format: 145 x 210
ISBN: 978-83-66022-39-3 Oprawa: miękka

Książka dostępna również jako e-book, w trzech częściach: Część 1 Część 2 Część 3

Pod ochroną Austrii

W 1829 roku Francesco IV di Modena odziedziczył po swej matce Ducato di Massa e Carrara, którym w jej imieniu administrował już od zarania Restauracji, dzięki czemu esteńskie państwo uzyskało wyjście na Morze Tyrreńskie. Z kolei w 1847 roku, zatem już po jego śmierci, przyłączono do księstwa obszar wokół miasta Guastalla, ongi też tworzący (niewielkie) księstwo a ostatnio przynależny Ducato di Parma e Piacenza. Rezultatem tego modeńsko-reggiańskie państwo osiągnęło swą maksymalną rozpiętość terytorialną 6,0 tys. kilometrów kwadratowych (1850) z populacją około 600 tysięcy mieszkańców (1859).

Franciszek V Modeński (domena publiczna).
Rządy po Franciszku IV zmarłym 21 stycznia 1846 roku objął jego syn, także Franciszek, jako Francesco V di Modena (Francesco V Ferdinando Geminiano d'Asburgo-Este). Starszy z dwóch takowych, a w sumie drugie z czworga dzieci swego poprzednika, światło dzienne ujrzał w 1819 roku. Wychowany przez jezuitów i o charakterze prawdopodobnie łagodniejszym od ojca kontynuował jego rządy w duchu reakcji wspierając się o dynastyczne powiązania z jej ówczesną europejską ostoją Austrią (oddany jej wprowadził w 1847 roku do Modeny wojska cesarskie). Podczas włoskiej Wiosny Ludów opuścił 21 marca 1848 roku Modenę udając się do Austrii, skąd pod jej ochroną wrócił w sierpniu 1848 roku.

Finis Mutinae

Dekadę później Księstwo Modena-Reggio przestało istnieć. Pod koniec drugiej włoskiej wojny o niepodległość, toczonej od 27 kwietnia 1859 do 12 lipca 1859 roku, uległo w czerwcu 1859 roku obsadzeniu przez sprzymierzone armie sardyńsko-francuskie. Wojnie towarzyszyły w państwach środkowowłoskich silne propiemonckie wystąpienia ludności. Zmusiły one ich władców do opuszczenia swych dominiów. Zamykający walki rozejm z Villafranca di Verona, firmowany 11 lipca 1859 roku pomiędzy Francją a Austrią, przewidywał powrót do Parmy-Piacenzy, Modeny i Toskanii ich władców jako też reaktywację rządów papieskich w Romanii. Inne jego postanowienia to ewakuacja stamtąd wojsk sardyńskich oraz z drugiej strony wyrzeczenie się przez Austrię ingerencji w Środkowych Włoszech.

Układ rozejmowy, który przyznając Piemontowi-Sardynii jedynie Lombardię (a i to pośrednio i nie całą, bo np. bez Mantui) zdawał się oddalać wyrzucenie Austrii za Alpy i bliskie już zjednoczenie kraju – wielkie marzenie kilku pokoleń włoskich patriotów. Na dodatek u samego progu jego realizacji Francja zrezygnowała z niego bez konsultacji a nawet bez powiadamiania swego sojusznika (bo i też w interesie samego Paryża nie leżało tworzenie na swej południowej flance dużego i choćby już stąd perspektywicznie kłopotliwego sąsiada). Warunki rozejmu spadły więc na sabaudzkiego alianta niczym grom z jasnego nieba. W Piemoncie, wtrącając kraj w stan zamętu i impasu politycznego, odebrano je w pierwszej chwili jako zdradę i poniżenie. Gwałtownie zareagował zwykle chłodny i opanowany premier Camillo Cavour. Podając się do dymisji i wyjeżdżając do Szwajcarii uznał postawę Francji za naruszenie militarnej umowy sojuszniczej ze stycznia 1859 roku jako też tajnych uzgodnień zawartych z Napoleonem III Bonaparte w Plombières w Wogezach w lipcu 1858 roku, dotyczących wsparcia piemonckiej polityki zjednoczeniowej.

Camillo Cavour, premier Sardynii (domena publiczna).
Na samych zaś terenach środkowowłoskich wygenerowały one chwilowo rodzaj politycznej próżni z rozmaitymi koncepcjami jej wypełnienia. Nie ulegało bowiem wątpliwości, iż powrót do swych państw o własnych siłach leżał poza zasięgiem każdego z władców środkowowłoskich. Połową lipca Sardyńczycy wycofali się więc z zajętych obszarów, jednak już w sierpniu 1859 roku ponownie kontrolowali tam całkowicie sytuację (20 sierpnia formalnie zdetronizowano w Modenie dynastię habsbursko-esteńską).

Po sygnowaniu 10 listopada 1859 roku traktatu pokojowego w Zurychu, potwierdzającego warunki rzeczonego rozejmu, w tym ostateczne zrzeczenie się przez Austrię restauracji w tym regionie rządów sobie podległych, terytoria te przejściowo weszły w zestaw Zjednoczonych Prowincji Środkowych Włoch (Province Unite del Centro Italia). Ten efemeryczny konfederacyjny twór, ustanowiony 8 grudnia 1859 roku pod auspicjami Regno di Sardegna, skompletowany był z dwóch części, mianowicie uprzednio składających się na Ducato di Modena e Reggio plus wcielonych doń Ducato di Parma e Piacenza oraz Legazione delle Romagne ze Stato Pontificio, łącznie jako Regie Province dell'Emilia, jako też składających się na Granducato di Toscana (ze stolicami każdej z nich odpowiednio w Modenie i Florencji). Wynikiem stosownych plebiscytów przeprowadzonych 11–12 marca 1860 roku zostały one prawnie już zaanektowane przez Regno di Sardegna (od 17 III 1861 Regno d'Italia).

Polecamy e-booka Michała Gadzińskiego pt. „Perły imperium brytyjskiego”:

Michał Gadziński
„Perły imperium brytyjskiego”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 98
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-11-2

Brigata Estense

Francesco V opuścił swe księstwo 11 czerwca 1859 roku (zatem siedem dni po bitwie pod Magentą), tym razem już na zawsze. Podobnie jak poprzednio schronił się na początku w austriackiej Mantui śledząc stamtąd rozwój wydarzeń. Z księciem poszło około 3,6 tysiąca najwierniejszych mu żołnierzy pod komendą gen. Agostino Saccozzi (1790–1865). Stworzyli oni na wygnaniu jednostkę wojskową zwaną Brigata Estense (Regia Ducale Brigata Estense). Brygada stacjonowała w różnych miejscach Veneto, wtedy jeszcze znajdującego się pod panowaniem Austrii. Jej stan osobowy urósł z czasem do pięciu tysięcy. Zasilali ją między innymi ochotnicy z byłego Ducato di Modena e Reggio, którzy woleli przeprawę przez Pad i oddanie swych usług księciu niźli bycie wcielonymi do armii nowo narodzonego zjednoczonego Królestwa Włoch.

Bitwa pod Magentą (domena publiczna).

W 1860 roku pojawiła się możliwość zastosowania esteńskiej formacji dla obrony Państwa Kościelnego. Brygada miała być z Veneto Asburgico przetransportowana przy pomocy austriackich okrętów Adriatykiem do papieskiej Ankony. Jednak wraz z burzliwymi wydarzeniami 1860 roku, onego nadzwyczajnego roku włoskiej historii, tj. wyprawą Garibaldiego na Sycylię i podbojem Południa tudzież wkroczeniem z przeciwnego kierunku oddziałów piemonckich w granice Stato Pontificio, plany te bardzo szybko straciły na aktualności. Trzy lata później Brygada uległa rozpuszczeniu. Nastąpiło to 24 września 1863 roku w miejscowości Cartigliano (6 km od Bassano del Grappa). Podczas oficjalnej ceremonii rozwiązania książę odznaczył swych żołnierzy ustanowionym przez siebie specjalnym orderem emigracyjnym (Medaglia per la disciolta Brigata Estense). Tego samego roku zamknięto działające w Wiedniu esteńskie przedstawicielstwo (Legazione Estense a Vienna).

Modeny nie zastąpi mu nic

Palazzo Modena w Wiedniu (fot. Gryffindor, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported).
W 1861 roku Franciszkowi zaoferowano cesarską koronę Meksyku. Dziękując za wzięcie w tej kwestii pod uwagę swej osoby wspominał później, iż straty małej Modeny, panowanie nad którą postrzegał bardziej za swój obowiązek niż jako swe prawo, nie zastąpi mu nic, choćby jawiło się najponętniej, najkorzystniej i najwspanialej. Na marginesie warto dodać, że po śmierci matki Marii Beatrice di Savoia w 1840 roku Francesco będący z jej strony także potomkiem Stuartów został uznany za prawowitego dziedzica tronu brytyjskiego według sukcesji jakobickiej jako Francis I (nigdy aliści publicznie nie wymagał tytułowania siebie królem Anglii i Szkocji).

Po utracie księstwa Franciszek przeniósł się na stałe do Wiednia, gdzie zamieszkał w rodzinnym Palazzo Modena (dziś siedziba Bundesministerium für Inneres). W stolicy Austrii też zmarł 20 listopada 1875 roku. Ostatni diuk Modeny i Reggio spoczął w habsburskiej Krypcie Cesarskiej Kościoła Kapucynów (Kaisergruft). Żoną Franciszka była poślubiona w Monachium w 1842 roku Adelgonda di Baviera (1823–1914). Jedyne ich dziecko to zmarła w niemowlęctwie córka Anna Beatrice (1848–1849). Od dawna nie żył również brat księcia Ferdinando Carlo Vittorio d'Asburgo-Este (1821–1849), stąd też w kontekście samego Ducato nie mogła wchodzić w rachubę także ewentualna sekundogenitura. Z tych oto powodów większość prywatnego majątku przekazał książę swemu kuzynowi arcyksięciu Franciszkowi Ferdynandowi Habsburgowi, zamordowanemu 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie, pod pewnymi wszakże warunkami – jeden z nich to przyjęcie i używanie przez Ferdynanda jako pretendenta i tytularnego księcia Modeny-Reggio nazwiska Este (Franz Ferdinand von Österreich-Este).

Bibliografia:

  • Bosellini Lodovico, Francesco IV e V di Modena, Unione Tipografico Editrice, Torino 1861.
  • Gierowski Józef Andrzej, Historia Włoch, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1999.
  • Modena Ducale [dostęp: 14 lutego 2018 roku] [[http://modenaducale.altervista.org](http://modenaducale.altervista.org)].
  • Giuliano Procacci, Storia degli italiani, Laterza, Roma–Bari 1978.
  • The Jacobite Heritage [dostęp: 14 lutego 2018 roku] [[http://www.jacobite.ca](http://www.jacobite.ca)].
  • Wereszycki Henryk, Historia Austrii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.
  • Wituch Tomasz, Zjednoczenie Włoch, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987.

Polecamy e-book Tomasza Kruka pt. „Dramat Afganistanu: XIX wiek” :

Tomasz Kruk
„Dramat Afganistanu: XIX wiek”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 80
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-18-1

Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Strona 3
Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Jarosław Swajdo
Autor rozmaitego typu publikacji, tak książkowych jak prasowych, dotyczących przeróżnych regionów Europy, od Andaluzji przez Argowię i Turgowię po Wschodnią Wironię. Z formalnego wykształcenia historyk, absolwent UW. Zainteresowania w obrębie historii: szeroko rozumiane dzieje społeczne, szczególnie zaś wszelkie zagadnienia narodowościowe (przy jednocześnie umiarkowanej atencji względem historii politycznej a totalnym już désintéressement dla spraw wojskowych i im podobnych).

Wszystkie teksty autora

Polecane artykuły
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Magdalena Mikrut-Majeranek
redaktor naczelna
redakcja@histmag.org
telefon: 796 418 763
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy