Autor: Michał Kozłowski
Tagi: Francja, Pełne średniowiecze, Sylwetki i biografie, Historia religii, Historia polityczna, Artykuły, Europa
Opublikowany: 2014-04-25 15:55
Licencja: wolna licencja

Ludwik IX – święty król Francji (cz. 1)

Czy Ludwik IX Święty w ogóle istniał? Takie pytanie stawia Jacques le Goff (1924-2014), autor książki o najmniej znanym z wielkich królów średniowiecznej Francji. Ludwik IX stanowił inspirację dla poetów, religioznawców, teologów. Władca wsławił się organizowaniem dwóch wypraw krzyżowych i niezwykłą religijnością.
Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Strona 3

Koronacja Ludwika IX Świętego (XIII w., domena publiczna).
Ludwik IX (1226-1270), urodzony 25 kwietnia 1214 roku, był piątym dzieckiem Ludwika VIII Lwa (1223-1226 ) i Blanki Kastylijskiej. Wracając z krucjaty przeciw albigensom król-ojciec zmarł na febrę w listopadzie 1226 roku. Pozostawił sześciu synów, a najstarszy z nich Ludwik miał dopiero dwanaście lat. Następca tronu sakrę królewską otrzymał w 1226 roku zaraz po śmierci ojca. Podczas koronacji Ludwika najważniejsi baronowie byli nieobecni, regencję objęła zaś Blanka.

Ludwik IX Święty: Trudne początki

Przez 9 lat, aż do odwlekanej długo pełnoletności Ludwika IX, Francja rządzona była przez królową-wdowę. W pierwszych latach regencji musiała ona groźbą użycia siły i dyplomacją rozładować konspiracje feudałów. Blanka wykazała bez wątpienia dużą zręczność w stosunkach z baronami. Monarchia cieszyła się też poparciem szerszych środowisk (mieszczaństwa i drobnej szlachty), zwłaszcza w Ile-de-France. Nastroje te ujawnią się w wydarzeniach z Montlhery. Trzynastoletni wówczas Ludwik IX zagrożony jakoby konspiracją baronów pragnących pojmać króla, zamknął się w tamtejszym zamku i został triumfalnie odprowadzony do stolicy przez paryską milicję miejską, mieszczan i rycerstwo. Szczególnie niebezpieczny dla Korony był prawnuk Ludwika VII – Piotr I Mauclerc (1213-1237) książę Bretanii. Złożył on hołd z Bretanii angielskiemu Henrykowi III (1216-1272) i tworzył koalicje baronów przeciw Ludwikowi IX i Blance. Już pod koniec okresu regencji Ludwik zmusił go do uległości, odtąd też Bretania była posłuszna królowi Francji.

Zobacz też:

Pod niewątpliwym wpływem Blanki testamentem z roku 1225 Ludwik VIII przeznaczył trzem spośród młodszych synów apanaże, których łączny rozmiar stanowił trzecią część królewskiej domeny. W XI i XII wieku zwyczaj ten nie istniał, a nadania królewskie dla młodszych synów, jeśli w ogóle pojawiały się, to były niewielkie. Monarchowie woleli szukać dla juniorów ożenku z bogatym posagiem. Ludwik IX, skrupulatne, aż nadto gorliwie wykonał ojcowską wolę, przekazując apanaże braciom, gdy kolejno osiągali pełnoletniość. Zbyt gorliwie, gdyż po śmierci brata Jana przeznaczony dlań apanaż Anjou (Andegawenia) i Maine przekazał innemu bratu Karolowi, który miał zostać duchownym. Robert I dostał Artois (1237-1250) zaś Alfons – Poitou, Saintonge i Owernię (1226-1271). Król zachował istotny wpływ w terytoriach apanażowych, a jego bracia – wierność sprawie jedności Francji. Instytucja apanaży była jednak niebezpieczna dla idei monarchicznej i politycznie ryzykowna.

Ludwik IX: Świętobliwy monarcha

Ludwik IX i Blanka Kastylijska (XIII w., domena publiczna).
Regencja Blanki Kastylskiej nie była łatwym zadaniem: francuscy baronowie zdradzali ochotę wyzyskania rządu kobiety i cudzoziemki dla odzyskania utraconej potęgi. W 1234 roku Ludwik ożenił się z Małgorzatą Prowansalską, z którą doczekał się dziesięciorga dzieci. Od dzieciństwa pozostawał pod dużym wpływem matki, zwłaszcza w okresie jej regencji sprawowanej z uwagi na małoletniość syna. Był człowiekiem słabej kondycji, często zapadającym na zdrowiu. Blanka wychowywała go w atmosferze pełnej pobożności. Wilhelm de Saint-Pathus wspomina, iż król kilkakrotnie słuchał mszy w ciągu dnia i głośno śpiewał godzinki. Praktyki te nasiliły się zwłaszcza po powrocie z krucjaty w 1254 roku – stał się wtedy częstym gościem francuskich opactw i aktywnym uczestnikiem religijnych uroczystości. Królewskie szaty zastąpił strojem mnicha. Dawanie jałmużny i uczynki miłosierne były powszechną praktyką chrześcijańskiego średniowiecza, w przypadku Ludwika nie miały one jednak charakteru pokazowego, a wypływały z głębokiej chęci naśladowania cnót ewangelicznych. Z postawą tą związane były fundacje – początkowo cysterskie, później zaś bardzo liczne franciszkańskie i dominikańskie. W swoim pałacu król zgromadził pokaźną bibliotekę dzieł Ojców Kościoła, m. in. Augustyna, Ambrożego, Hieronima i Grzegorza Wielkiego, których lekturze chętnie się oddawał, zachęcając innych do studiowania owych ksiąg. Wiele czasu poświęcał na czytanie Pisma Świętego, właściwie nie rozstając się ze swoją Biblia glossata. Jan de Joinville odnotował kilka rozmów z królem, inspirowanych tą pobożną lekturą. Warto przytoczyć najbardziej typową dla postawy króla Ludwika. Zadał on kronikarzowi pytanie: Czy wolałby być trędowatym, czy popełnić grzech śmiertelny? Joinville odpowiedział bez wahania, iż to drugie. Król uznał tę odpowiedź za wielce nierozważną: Powinieneś wiedzieć, że nawet najgorszy trąd jest niczym w porównaniu z grzechem śmiertelnym. Człowiek, który umiera, jest uleczony z trądu ciała – powiedział dalej król i zdanie to trzeba uznać za bardzo charakterystyczne dla jego mentalności.

Energia, z jaką Ludwik IX tłumił buntownicze nastroje baronów, wynikała z jego wysokiego wyobrażenia o roli władcy, bożego namiestnika na ziemi. Prawa króla, od Boga dane, miały być nietykalne: należało ich bronić przed uzurpacjami i buntami krnąbrnych baronów, wygórowanymi ambicjami kleru czy roszczeniami zagranicznych ośrodków władzy. Królowa Blanka wychowała Ludwika IX w wielkiej pobożności, gwałcąc jego wybuchowy temperament, ucząc uprzejmości i dyplomatyzowania. Przede wszystkim zaś przepoiła syna wyniosłym wyobrażeniem o powadze królewskiego urzędu. Powagi tej Ludwik IX bronił skutecznie także przed roszczeniami najbliższej rodziny: politycznymi ambicjami żony Małgorzaty Prowansalskiej i braci z brutalnym Karolem Andegaweńskim na czele.

Polecamy e-book Marcina Sałańskiego „Elita władzy w Królestwie Jerozolimskim (1174–1185)”:

Marcin Sałański
„Elita władzy w Królestwie Jerozolimskim (1174–1185)”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 85
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-934630-8-4

Ludwik IX obmywający nogi biedaka i goszczący ubogich przy stole (XIV w., domena publiczna).
Strój króla dał mu przydomek „braciszka Ludwika” ([frater Ludovicus]). Późniejsze pokolenia otoczyły postać świątobliwego monarchy legendą i sympatią. W dużej mierze jest to skutkiem dawania wiarę w opowieści szampańskiego szlachcica Jonville'a, który przez długie lata obracał się w otoczeniu królewskim. Czy jednak przedstawiona z talentem przez Joinville'a dobroduszność i wesoła świętość Ludwika IX czy jego skrupulatność moralna i asceza dają istotnie wierny obraz tego monarchy? Joinville dyktował swoje dzieło w 35 lat po śmierci króla, będąc sędziwym starcem. Przez 30 lat anegdoty o królu-świętym powtarzał w zamkach i szlacheckich dworach. Istnieje podejrzenie, iż obraz Ludwika ułożył mu się z czasem w zbiór upiększonych bardzo sugestywnych stereotypów.

Na falach burzliwego XIII wieku

Ludwik nie był najlepszym politykiem, poniósł wiele klęsk militarnych (zwłaszcza w swoich planach krucjatowych), a jednak to właśnie za jego rządów w latach 1226-1270 Francja uzyskała należne jej miejsce w teatrze europejskiej polityki. Kronikarz Mateusz Paris pisał, że francuski władca to król ziemskich królów. Chan mongolski wedle relacji Wilhelma Rubruka sprzeciwił się opinii chrześcijańskiego misjonarza, jakoby najpotężniejszym władcą Zachodu był cesarz: To błąd, jest nim król Francji. Cesarz rzymski, a zarazem król Niemiec, najwyższy godnością na Zachodzie, nie był istotnie władcą najpotężniejszym. Otto IV (1198-1212) pobity przez Filipa Augusta pod Bouvines, umarł w zapomnieniu. Jego następca Fryderyk II (1212-1250) uwikłał się w beznadziejny spór z kurią papieską i godzić się musiał na wyprzedaż praw monarszych, zagarnianych przez zachłanne niemieckie księstwa świeckie i duchowne. Papież Innocenty IV (1243-1254) zdołał przeprowadzić na soborze lyońskim w 1245 roku wyrok detronizacji Fryderyka. Hohenstauf utrzymał się przy władzy, ale ostatnie lata wypełniła mu dramatyczna walka z papieżem i jego świeckimi sojusznikami. Po śmierci w 1250 roku Fryderyka II w Rzeszy zapanowało wielkie bezkrólewie (1250-1273).

Przeczytaj także:

W Anglii król Henryk III (1216-1272) trwonił autorytet korony niedołężną polityką. Zwracał się nieustannie do papieża jako do swego protektora. Za Pirenejami dopiero rosła potęga królestw Kastylii i Aragonii. Na Wschodzie cesarstwo bizantyńskie podnosiło się dopiero po katastrofie IV krucjaty (1202-1204), odzyskując Konstantynopol w roku 1261 roku. Kuria papieska była pogrążona w konfliktach z Hohenstaufami. Po śmierci papieża Klemensa IV (1265-1268) w Rzymie zapanował zamęt. W tej sytuacji król Francji stał się pierwszoplanową postacią na politycznej scenie. Tradycyjny sojusz Kapetyngów z Kościołem nie oznaczał bynajmniej uległości wobec kurii papieskiej. Ludwik IX, pełen respektu dla spirytualnej władzy papieża, nie ukrywał niechęci wobec papieskich ambicji politycznych. Potępiał chciwość kurii i pompę papieskiego dworu. Zachowywał zręcznie równowagę w konflikcie papiestwa z Fryderykiem II. Zagrożony w Rzymie przez cesarza i jego stronników Innocenty IV przeniósł się do francuskiego Lyonu. Francuzi grozili jednak wymówieniem lyońskiej gościny, jeżeli papież nie pogodzi się szybko z Fryderykiem II. Ojciec święty rozglądał się już za nową siedzibą w należącym do Anglii Bordeaux. Innocenty IV mawiał podobno, że po zwycięstwie nad smokiem (cesarzem) wypadnie zdeptać małe węże (królów Francji i Aragonii). Konflikt z cesarstwem wyczerpał jednak papiestwo i kolejni papieże Urban IV (1261-1264) i Klemens IV (1265-1268) byli Francuzami. Stosunki Ludwika IX z „francuskimi papieżami” były dość dobre, a oni sami nie nie żywili ambicji zdeptania francuskiego węża.

Ludwik IX i Fryderyk II Hohenstauf (XV w., domena publiczna).

Sukcesy i pokojowa polityka

Ludwik IX nie dał się uwieść papieskimi propozycjami, aby korona cesarska Fryderyka II spoczęła na skroniach królewskiego brata Roberta z Artois. Po wielu wahaniach Ludwik zgodził się jednak, aby jego najmłodszy brat Karol Andegaweński objął część spadku po Hohenstaufach – królestwo Sycylii z Neapolem. Po śmierci Fryderyka II (1250) papieże zdecydowali się odebrać Sycylię jego dziedzicom, chcąc osadzić tam władcę przyjaznego oraz im posłusznego. Wybór padł ostatecznie właśnie na Karola Andegaweńskiego. Ten ambitny brat Ludwika IX oprócz apanażu w Andegawenii i Maine miał władzę w Prowansji, stanowiącej posag jego żony Beatrycze. Rozszerzył też swój wpływ na niektóre miasta północnowłoskie. Niemniej siły Karola nie wystarczały, aby wyrwać Sycylię z rąk ostatnich Hohenstaufów. Autorytet Ludwika IX był tak wielki, że bez jego zgody Karol nie podjąłby się nigdy wyprawy na południe. Ludwik wahał się. Brat i papież zdołali go przekonać argumentem o roli Sycylii jako przyszłej bazy dla planowanej krucjaty. Na mocy układu z 1264 roku Karola Andegaweńskiego z papieżem Urbanem IV z wojskową i finansową pomocą Ludwika IX doprowadził do opanowania Sycylię, pokonując w bitwie pod Benewentem (26 luty 1266) króla Manfreda (1258-1266), który poległ w tym starciu. Rozkazał też stracić ostatniego z Hohenstaufów, małoletniego Konradyna (1254-1268). Andegaweńczyk stworzył w swoim królestwie system polityczny, oparty na przywilejach francuskich przybyszów. Niewątpliwie ekspedycja sycylijska Karola rozszerzyła francuskie wpływy w basenie śródziemnomorskim.

Historia z rozmachem! Kup naszą koszulkę z wikingiem:

Cena koszulki wynosi 34,99 zł.

Kup koszulkę, wesprzyj nasz portal!

Ludwik IX Święty, portret autorstwa El Greco (1590-1600, domena publiczna).
Ludwik IX uporządkował też stosunki Francji z Aragonią. Królowie aragońscy zgłaszali roszczenia do spadku po wygasłym w 1249 roku domu hrabiowskim Tuluzy. Pretensjom tym Ludwik IX przeciwstawił prawa królów Francji do dawnej marchii barcelońskiej i hrabstwa Roussillon. Traktat w Corbeil z 1258 roku między Ludwikiem IX i Jakubem I Zdobywcą (1213-1276) z Aragonii zawierał wzajemne zrzeczenie się tych roszczeń. Małżeństwa dzieci Ludwika IX z władcami Aragonii i Kastylii umocniły dobre stosunki Francji z tymi państwami.

Polecamy również:

Również w stosunkach z Anglią Ludwik IX dążył do uregulowań pokojowych. Gdy baronowie akwitańscy z Hugonem hrabią Lusignan na czele zbuntowali się w porozumieniu z angielskim władcą Henrykiem, reakcja Ludwika była zdecydowana i ostra. Król Francji pobił angielskie wojska w bitwach pod Taillebourg i Saintes, następnie zburzył zamki buntowników oraz złamał koalicję Anglików i akwitańskich rebeliantów (1242-1243). Ludwik IX skłonny był jednak do istotnych ustępstw dla pokoju. Traktat paryski z Anglikami (1258) przyniósł Henrykowi III spore zyski terytorialne. Ludwik restytuował angielskiemu władcy część dawnych posiadłości Plantagenetów: Perigord, Limousin, dał mu część spadku po hrabiach Tuluzy. W zamian Henryk III złożył Ludwikowi hołd ze swych francuskich posiadłości. Francuscy baronowie krytykowali układ pokojowy z Anglią – ponowne sprowadzenie króla angielskiego do roli wasala królów Francji kryło w sobie zalążki przyszłych zadrażnień i konfliktów. Gdy w Anglii wybuchły konflikty króla z baronami, obie strony zgodziły się w 1264 na arbitraż francuskiego władcy. Ludwik wyrokiem z Amiens potępił roszczenia baronów i ograniczenie władzy angielskiego monarchy. Arbitraż ten był jednak politycznym błędem: interesom francuskim odpowiadało dalsze osłabienie Plantagenetów. Spośród innych interwencji Ludwika wspomnieć trzeba mediację w sporze o sukcesję między hrabiami Flandrii i Hainaut. W sposób pokojowy Ludwik uregulował także sprawę granic Francji.

Europejski autorytet

Do autorytetu Ludwika odwoływali się także jego bracia: Karol Anjou w sporze ze swą teściową o tzw. oprawę wdowią i Alfons de Poitiers w konflikcie z hrabstwem Bulogne. Większość tych interwencji stanowiła skuteczne rozstrzygnięcie kwestii spornych i zjednała królowi opinię europejskiego mediatora, rex paciiicus, chcącego zapobiec walkom między chrześcijanami.

Gloryfikacja Ludwika IX (aut. Alexandre Cabanel, 1853-1855, domena publiczna).

Ludwik był w owym czasie władcą o niewątpliwie największym autorytecie w Europie. Słynął jako orędownik świętej idei krucjat, miał opinię arbitra chrześcijaństwa, człowieka prowadzącego swoistą „politykę appeasementu”. Nie bez znaczenia były jego szerokie kontakty dyplomatyczne, a zwłaszcza powiązania ze Stolicą Apostolską. Pełną wykładnię poglądów króla stanowią tzw. Pouczenia dla syna (Les Enseigriements), napisane na przełomie 1267 i 1268 roku dla późniejszego Filipa III. Jawi się w nich m. in. zasada sprawiedliwego posiadania oraz pokojowego rozwiązywania sporów. Ludwik radził synowi:

Wystrzegaj się rozpoczynania wojny przeciwko chrześcijaninowi, a jeśli przyjdzie ci to zrobić, występuj w obronie Kościoła Świętego i tych, którzy nie uczynili nic karygodnego. Gdy wojny i kłótnie rozgorzeją w twoim państwie, zaprowadź pokój tak szybko, jak tylko potrafisz.

Nie wiemy czy określenie ,,chrześcijanin" oznaczało dla króla jedynie katolika. Wydaje się, że pojęcie to rozumiał on znacznie szerzej. Pacyfistyczne nastawienie uczyniło Ludwika Świętego arbitrem Europy. Wydawać by się mogło, że Stolica Apostolska miała w Ludwiku wiernego i pokornego syna, swego zdania wszelako nie potrafiła mu narzucić. Gdy papiestwo zwiększyło podatki nakładane na kler francuski, król kategorycznie zaprotestował. Uważał się za wasala Chrystusa, a nie papieża. Joinville wspomina o pewnej petycji prałatów domagających się wydania przez Ludwika rozkazu uwięzienia osób ekskomunikowanych. Władca odpowiedział, że może to uczynić tylko wówczas, gdy przekona się o słuszności kary kościelnej. Nie podlegała ona jednak rewizji osób świeckich, przeto odrzekł, iż nie wyda żądanego rozkazu swoim sędziom.

Polecamy e-book Marcina Sałańskiego „Wyprawy krzyżowe. Zderzenie dwóch światów”:

Marcin Sałański
„Wyprawy krzyżowe. Zderzenie dwóch światów”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 76
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-934630-5-3

Książkę można też kupić jako audiobook, w tej samej cenie. Przejdź do możliwości zakupu audiobooka!

Bibliografia:

  • Źródła:
  • Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego króla Francji, słowo wstępne Jerzy Hauziński, przekład i komentarz Marzena Głodek, Dialog, Warszawa 2002.
  • Opracowania:
  • Baszkiewicz Jan, Historia Francji, wyd. 4 poprawione i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich/Bellona, Wrocław-Warszawa 1995.
  • Dąbrowska Małgorzata, Bizancjum, Francja i Stolica Apostolska w drugiej połowie XIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1986.
  • Le Goff Jacques, Święty Ludwik, przeł. Katarzyna Marczewska, Volumen, Warszawa 2001.
  • Ludwik IX Święty [w:] Jerzy Rajman, Encyklopedia średniowiecza, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 573-574.
  • Pernoud Régine, Królowa Blanka, przeł. Eligia Bąkowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.
  • Perroy Édouard, Doucet Roger, Latreille André, Historia Francji, t. 1: Od początku dziejów do roku 1774, przeł. Hanna Łochocka, przejrzał i opatrzył słowem wstępnym Aleksander Gieysztor, Książka i Wiedza, Warszawa 1969.
  • Price Roger, Historia Francji, przeł. Ewa Różalska, Zysk i S-ka, Poznań 2001.

Redakcja: Tomasz Leszkowicz

Polecamy e-book Damiana Dobrosielskiego – „Kobieta w świecie Azteków”

Damian Dobrosielski
„Kobieta w świecie Azteków”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 62
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-25-9

Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Strona 3
Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Michał Kozłowski
Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy