Opublikowano
2013-10-24 10:00
Licencja
Wolna licencja

Rudolf I – twórca potęgi Habsburgów

Habsburgowie przez kilka stuleci decydowali o potężnej część ziem Europy. Dzięki ich poparciu wyrastały potęgi, ich gniew gasił największych mocarzy. Ich początki były jednak skromne…


Nazwa Austria wymieniona jest po raz pierwszy w roku 996. Księstwo to ukształtowało się na terenach utworzonej w 975/976 roku – Marchii Wschodniej (Ostmark). Jej pierwsi władcy należeli do dynastii Babenbergów (976-1246). Przejściowo panowała ona również w Bawarii i Styrii. Jeden z Babenbergów – margrabia Henryk II Jasomirgott (1141–1177) przyjął tytuł książęcy. Inną jego zasługą było to, że podniósł on też rolę Wiednia jako centralnego miasta Austrii. W 1246 roku zmarł ostatni Babenberg – Fryderyk II Bitny (1230-1246). Rozpoczął się długoletni spór o księstwa Austrii i Styrii.

Początki cesarskiej dynastii

Rudolf I Habsburg Na obu księstwach zależało zarówno czeskim Przemyślidom jak i węgierskim Arpadom. Walka o Austrię toczyła się w ramach wielkiego zamętu w Rzeszy Niemieckiej zwanego „Wielkim Bezkrólewiem” w latach 1250-1273. Walka o Austrię miała znaczenie dla całego regionu Europy. Jedni książęta polscy tego okresu popierali Węgrów, a inni Czechów. W 1253 roku prowęgierski Bolesław V Wstydliwy (1243-1279), razem z Władysławem I Opolskim (1246-1281/82), dokonał najazdu na Morawy. Z kolei w 1273 roku Władysław Opolski, będący już wówczas sojusznikiem czeskich Przemyślidów, najechał ziemie Bolesława Wstydliwego. Król Czech Przemysł Ottokar II (1253-1278) dążył zresztą nie tylko do utrzymania Austrii i Styrii. Jego ambicje sięgały dalej, aż do korony niemieckiej. W walkach o władzę nad Niemcami w tym okresie liczyła się dynasta askańska, a także rody Wittelsbachów, Welfów czy Wettinów. O koronę niemiecką rywalizowali także obcy władcy pochodzący spoza Rzeszy jak Alfons X Kastylijski (1257-1274) czy Ryszard z Kornwalii (1256-1272), brat króla angielskiego Henryka III Plantageneta (1216-1272). Ostatecznie w 1273 roku elektorzy zgodzili się na kandydaturę Rudolfa hrabiego Habsburga (1273-1291).

Początki Habsburgów są dość niejasne. Źródła z drugiej połowy X wieku odnotowały Guntrama Bogatego („der Reiche”, zm. 973), pierwszego znanego historycznie przedstawiciela rodu Habsburgów. Pochodził on z alzackiej dynastii Etichonów, wywodzącej się od Eticho (Adaryka) księcia Alzacji z VII wieku. Był trzecim synem Hugona, hrabiego Nordgau w Alzacji (pozbawionego później tytułu i ziemi pod zarzutem zdrady). Jego wnukowie tytułowali się „grafami z Habsburga” a dokładnie Habichtsburga („zamku jastrzębiego”). Zamek ten leżał w Aargau, na terenie dzisiejszej północnej Szwajcarii. Jednym z wnuków Guntrama był biskup Werner ze Strasburga, przyjaciel cesarza Henryka II (1002-1024). Legenda głosi, iż oglądając świeżo zbudowany zamek Habsburg, zauważył brak murów obronnych czy choćby wałów i skarcił za to swego brata Ratbota, odpowiedzialnego za budowę. Ratbot odparł spokojnie, że w ciągu jednej nocy wystawi umocnienia. Biskup, wyjrzawszy przez okno rano, ujrzał, iż zamek otoczony jest jak palisadą rzędem zbrojnych piechurów, nad którymi, co kilkadziesiąt kroków, jak wieża nad murami, górowali konni rycerze. Owa prezentacja siły miała zaimponować biskupowi. Ród z pokolenia na pokolenie gromadził nowe majątki i przywileje. Poprzez koligacje małżeńskie powiązał się politycznie rodami lotaryńskimi. Położenie ich hrabstwa położonego na straży przełęczy alpejskich prowadzących do Italii zapewniało im politycznie znaczenie nad górnym Renem.

Fundamenty

Cesarz Fryderyk II i cesarski ptak - orzeł Rudolf I Habsburg urodził się w 1218 roku. Był synem Albrechta, hrabiego Habsburga i landgrafa Górnej Alzacji. Po śmierci swojego ojca w 1239 roku objął przywództwo nad rodem Habsburgów. Elekcja króla Niemiec w 1273 roku, która wyniosła go na tron, miała zaskakujący przebieg. Wybory zbojkotował król Czech Przemysł Ottokar II. Kandydaturę Rudolfa wysunął Fryderyk III Hohenzollern, burgrabia Norymbergii (1260-1297). Gdy w 1273 roku Rudolf oblegał Bazyleę, wiadomość o jego elekcji pierwszy przyniósł mu właśnie Fryderyk III. Podobno podczas koronacji Rudolfa zabrakło berła. Rudolf miał rzekomo zdjąć krucyfiks ze ściany i posłużył się nim jako berłem. Uznano to później za symboliczne nawiązanie do wizji Konstantyna Wielkiego. Elekcji nie uznał jednak władca czeski.

Po wyborze nowy król Niemiec w zamian za udzielone poparcie przyrzekł książętom śluby swoich synów z ich córkami. Był to charakterystyczny sposób uprawiania późniejszej polityki Habsburgów. Liczne potomstwo dawało możliwość zawierania cennych sojuszy. Pierwszą żoną Rudolfa była Gertruda von Hohenberg (ok. 1225-1281). Wywodziła się ze starego szwabskiego rodu, blisko spokrewnionego z Hohenzollernami. Była ona córką hrabiego Burcharda V von Hohenberg i Mechtyldy z Tybingii, córki hrabiego palatyna Rudolfa II. Ich ślub odbył się w 1245 roku. Mieli razem czterech synów i sześć córek: Matyldę (żonę księcia Bawarii Ludwika II Wittelsbacha), Albrechta I, Katarzynę (żonę księcia bawarskiego Ottona III), Agnieszkę (żonę Albrechta II Askańczyka), Jadwigę (żonę Ottona VI, margrabiego Brandenburgii), Klemencję (żona Karola Martela Andegaweńskiego), Hartmanna (zm. 1281), Rudolfa II, Gutę (żona króla Czech Wacława II) oraz zmarłego młodo Karola. Drugą żoną Rudolfa I została Izabela Burgundzka, córka księcia Burgundii Hugona IV i Beatrycze, córki króla Nawarry Tybalda I Pogrobowca. Ich ślub odbył się 6 lutego 1284 w Bazylei. Rudolf miał wówczas 66 lat a Izabela 14 lat. Była młodsza od większości dzieci Rudolfa, tylko o rok starsza od jego najmłodszej córki Guty. Małżeństwo Rudolfa i Izabeli pozostało bezdzietne.

Ku potędze

Przemysł Ottokar II, rzeźba Ludwiga von Schwanthalesa w Muzeum Narodowym w Pradze W 1274 roku na sejmie Rzeszy Rudolf ogłosił program odzyskania wszystkich dóbr królewskich, które dostały się bezprawnie w ręce feudałów. Nie zamierzał być pionkiem w ręku książąt. Akcja rewindykacji dóbr miała dotyczyć ziem, które dostały się w ręce feudałow po śmierci cesarza Fryderyka II (1250). Akcja ta nie przyniosła wprawdzie żadnych korzyści ani królowi ani Rzeszy. Wpłynęła na wytworzenie się jednak w przyszłości zasady, że jakiekolwiek uszczuplenie stanu posiadania Rzeszy może się odbyć jedynie za zgodą książąt-elektorów.

Wysłał też poselstwo do Rzymu, które złożyło przysięgę na wierność papieżowi Grzegorzowi X (1271-1276). Habsburg obiecał też nie mieszkanie się w sprawy królestwa Italii, czyli odejście od aktywnej polityki za Alpami, którą przejawiali Hohenstaufowie (1138–1254). Było to zręczne posunięcie, gdyż w tym samym czasie pojawiło się w Rzymie poselstwo czeskie prosząc papieża o unieważnienie elekcji z roku 1273. Grzegorz X zdecydowanie jednak poparł Habsburga, doprowadził też do rezygnacji z tytułu króla Kastylii – Alfonsa X Mądrego z tytułu króla Niemiec. W 1275 roku papież spotkał się z Rudolfem. W zamian za udział w przyszłej krucjacie biskup Rzymu obiecał Habsburgowi koronę cesarska. Do koronacji nigdy jednak nie doszło. Tym niemniej Rudolf przez całe swoje panowanie nie zaniedbał starań, by zapewnić tron cesarski swym potomkom.

Na terenie Rzeszy Rudolf ogłosił zakaz przyjmowania lenn od władcy Czech. Wezwał też Przemysła Otokara II do uznania swej zwierzchności. Gdy to nie poskutkowało ogłosił wyjęcie Przemyślidy spod prawa. W 1276 roku wojska dowodzone przez Meinharda, hrabiego Tyrolu (jego córka była żoną syna Rudolfa) zajęła w imieniu Rudolfa: Austrię, Karyntię i Styrię. Rycerstwo austriacko-styryjskie poparło nowego władcę Niemiec. Rudolf Habsburg zatrzymał dla siebie: Austrię, Styrię, Krainę i Karyntię, bardzo zręcznie godząc ze swoją władzą zarówno wielkich panów jak i rycerstwo, miasta oraz klasztory. Ostatecznie już 25 listopada 1276 roku Rudolf wymusił na Przemyśle uznanie swojej władzy jako króla Niemiec. Nadał mu wówczas w lenno Czechy i Morawy. Zawarto również układ o małżeństwach: Juty córki Rudolfa z synem Przemysła – Wacławem oraz Hartmanna, syna Rudolfa z Kunegundą, córką Przemysła. W 1278 roku Rudolf wydał swoją córkę Klemencję za Karola Martela Andegaweńskiego późniejszego tytularnego króla Węgier (1290-1295).

Przemysł Ottokar II nie zrezygnował jednak ze swoich ambicji. Równocześnie wszczął wojnę z Rudolfem i Węgrami. Rycerstwo austriackie podzieliło się podczas konfliktu: część poparła Czechów, a część stanęła po stronie Habsburgów. Obie strony pozyskały też siły dzielnicowych książąt piastowskich. Armię Rudolfa I tworzyły oddziały własne posiłkowane przez wojska Fryderyka burgrabiego Norymbergii, Meinharda hrabiego Tyrolu oraz biskupa Bazylei. Najważniejsze okazało się jednak wsparcie udzielone przez króla Węgier – Władysława IV (1272-1290).

Do decydującej bitwy, która zadecydowała o losach nie tylko wojny, ale także losów tej części Europy doszło 26 sierpnia 1278 roku pod Suchymi Krutami (Dürnkrut). 1/3 sił po stronie czeskiej stanowiły posiłki z księstw śląskich. Czechów wsparli też Henrifiakowie z Wegier. Starcie miało początkowo wyrównany przebieg. Postawa rycerstwa węgierskiego walczącego po stronie Rudolfa zaważyła na zwycięstwie wojsk habsburskich, a przede wszystkim decydujący atak konnicy pod osobistym dowództwem Rudolfa I Habsburga. Król Przemysł Ottokar II poległ podczas ucieczki. Kronika czeska zwana Drugą kontynuacją Kosmasa podaje, że po bitwie książęta piastowscy (Władysław Opolski i Henryk Prawy) spotkali się z królem Rudolfem pod klasztorem Vilemov. Jak podaje kronika Petra Zitavsheho, śmierć czeskiego władcy spowodowała obsadzenie niektórych ziem przez władców piastowskich ze Śląska. Znaczne wpływy w królestwie czeskim uzyskał też Henryk IV Probus. Zwłoki poległego króla Czech Rudolf kazał wywieźć do Wiednia. Tam zostały wystawione w kościele franciszkanów. Natomiast wyprawa Rudolfa do Czech nie powiodła się ze względu na opór jaki stawiano tam jego wojskom. Rudolf, starając się o szybkie zakończenie konfliktu, doprowadził do planowanego już wcześniej ślubu swojej córki Juty z małoletnim Wacławem II (1278-1305). Ugodę z Przemyślidami umocnił poprzez małżeństwo swego syna Rudolfa z Agnieszką, siostrą Wacława II.

Wacław II, król Czech i Polski Za pomocą zręcznej polityki w Austrii Rudolf godził skłóconych wielkich feudałów, miasta i klasztory. Dbał o zapewnienie poddanym spokoju i bezpieczeństwa, co sprzyjało rozwojowi gospodarczemu. Ani na chwilę jednak nie zapominał o wzmacnianiu pozycji rodu. Swą siostrę Elżbietę wyswatał Fryderykowi Hohenzollernowi, burgrabiemu Norymbergi, córki wydał zaś za władców Bawarii, Saksonii, Brandenburgii, Czech i Węgrzech. Wiedział, iż jego pozycja w Niemczech zależy od fundamentu, jaki stanowią posiadłości rodowe. Świadomie przesunął ich punkt ciężkości znad górnego Renu do Austrii, Styrii i Krainy. Odtąd kraje te stały się podstawą potęgi materialnej i politycznej dynastii habsburskiej. Starania te natrafiły na opór książąt niemieckich, zaniepokojonych wzrostem potęgi habsburskiej. Formalnie dopiero w roku 1282 synowie Rudolfa – Albrecht i Rudolf zostali władcami Austrii, Styrii i Krainy. Niemniej od tego momentu wszystkie te kraje stały się ośrodkiem i podstawą potęgi domu habsburskiego i razem z nim zdobywają sobie coraz to większe znaczenie. W podziale nie uczestniczył najstarszy syn Rudolfa Hartmann, gdyż zmarł przedwcześnie. W 1283 roku jedynym dziedzicem Austrii Górnej i Dolnej, Styrii i Krainy został uznany Albrecht.

Rudolf zaprowadził pokój w Rzeszy. Surowo tępił raubritterów, burzył też zamki wzniesione bez pozwolenia. Bezskutecznie próbował tez nakłonić króla Węgier do złożenia mu hołdu. Starał się przeciwdziałać polityce władcy Francji Filipa IV Pięknego (1285-1314). Nie zapobiegł jednak utracie wpływów niemieckich w Burgundii. Nie udało mu się uzyskanie zgody elektorów na uznanie jego syna dziedzicem korony w Rzeszy. Zmarł 15 lipca 1291 roku w Spirze. Został pochowany w tamtejszej katedrze. Nowym królem obwołano Adolfa z Nassau (1292-1298). Przeciwko niemu wystąpił Albrecht I Habsburg (1298-1308), z koeli przeciwko niemu natychmiast zawiązała się konfederacja miast szwajcarskich.

Oceny

Rudolf I Habsburg bywa nieco skrajnie oceniany przez historiografię. Jego sukcesy, które definitywnie zakończyły chaos „Wielkiego Bezkrólewia” w przyszłości okazały się sukcesem jego dynastii. On sam i jego potomkowie umieli to wykorzystać. Wokół postaci fundatora potęgi Habsburgów splotła się tradycja z legendą. Podobno napotkawszy raz księdza, niosącego pieszo Św. Sakrament oddał mu swego konia. Powtarzano później, iż był to dowód, że Habsburgowie zawsze lojalnie służyli Kościołowi. Przejęcie dziedzictwa austriackich Babenbergów przez Rudolfa związało losy Austrii na prawie 650 lat z tą dynastią.

Bibliografia

  • Emil Franzel, Habsburgowie, przeł. Andrzej Marcinek, Oficyna Historii XIX i XX Wieku, Warszawa 1999;
  • Stanisław Grodziski, Habsburgowie [w:] Dynastie Europy, pod red. Antoniego Mączaka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1997, s. 101-136;
  • Stanisław Grodziski, Habsburgowie. Dzieje dynastii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1998;
  • Habsburgowie. Biografie, herby, drzewa genealogiczne, red. prowadzący Aneta Dąbrowska, Joanna Cieślewska, Planeta DeAgostini – Agora, Warszawa 2011;
  • Rudolf I Habsburg [w:] Jerzy Rajman, Encyklopedia średniowiecza, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 824-825;
  • Stefan Weinfurter, Niemcy w średniowieczu 500-1500, przeł. Agnieszka Gadzała, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010;
  • Henryk Wereszycki, Historia Austrii, wyd. 2 popr. i uzup., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986;
  • Andrew Wheatcroft, Habsburgowie, przeł. Barbara Sławomirska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000.

Redakcja: Michał Przeperski

Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Michał Kozłowski

Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org