Opublikowano
2013-01-20 14:05
Licencja
Wolna licencja

Stanisław Staszic i polityka protekcyjna

Dokładnie 191 lat temu zmarł Stanisław Staszic, wybitny działacz oświeceniowy i reformator. Jego zasługi dla krajowego przemysłu są nieocenione. Stosując politykę protekcjonizmu, położył on fundamenty pod rozwój ekonomiczny Królestwa Polskiego w XIX w.


Strony:
1 2 3

Protekcjonizmem gospodarczym określa się politykę mającą na celu ochronę produkcji i handlu krajowego. Jako narzędzie polityki program gospodarczy po raz pierwszy pojawił się w Anglii, gdzie zresztą był zwalczany przez zwolenników liberalizmu. W XIX wieku jego najwybitniejszym przedstawicielem był niemiecki ekonomista Fryderyk List, w Polsce z kolei zwolennikami protekcyjnej polityki gospodarczej byli Wawrzyniec Surowiecki i Fryderyk Skarbek. W ważnych dla industrializacji Królestwa Polskiego latach 1815–1830 władze prowadziły intensywną działalność protekcjonistyczną wobec górnictwa, hutnictwa i włókiennictwa.

Stanisław Staszic (1755–1826) ksiądz, wybitny działacz kulturalny, gospodarczy i polityczny Ważną rolę w praktycznej realizacji idei protekcjonizmu odegrał Stanisław Staszic, pisarz polityczny, uczony, filozof, mąż stanu, działacz gospodarczy i ksiądz w jednej osobie. Pochodził on z wielkopolskiej rodziny mieszczańskiej, a swoją karierę publiczną rozpoczął jeszcze w okresie Sejmu Czteroletniego, publikując dzieła z zakresu polityki. Po trzecim rozbiorze Polski prowadził badania geologiczne, był też założycielem (od 1808 roku – prezesem) Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Karierę polityczną rozpoczął na dobre w Księstwie Warszawskim, aby następnie kontynuować ją w Królestwie Polskim.

Z inicjatywy Staszica, postanowieniem namiestnika Królestwa Józefa Zajączka, 20 lutego 1816 roku utworzono w Kielcach Główną Dyrekcję Górniczą oraz trzyletnią Szkołę Akademicko-Górniczą. 28 grudnia tego samego roku Staszic wszedł w skład utworzonej wówczas Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, w której objął funkcję dyrektora Wydziału Przemysłu, Kunsztu i Handlu. Jako najwybitniejszy znawca geologii i zagadnień górniczo-hutniczych decydował on odtąd o rozwoju przemysłu Królestwa Polskiego. Dążył do rozpoznania złóż poszukiwanych surowców mineralnych i rozpoczęcia ich eksploatacji oraz przeróbki, głównie w regionie świętokrzyskim (tzw. Staropolski Okręg Przemysłowy), a także w okolicy Olkusza i Dąbrowy (Zagłębie Dąbrowskie). Jako jeden z nielicznych doceniał on znaczenie wydobycia węgla kamiennego i nalegał na zintensyfikowanie jego poszukiwania oraz eksploatacji. Wiele wysiłku włożył również w bezskuteczne poszukiwania złóż soli kamiennej w okolicach Buska i Ciechocinka.

Już w swoich pracach teoretycznych Staszic wskazywał na to, iż drogą do samowystarczalności i ekonomicznej niezawisłości jest dążenie do wykorzystania własnych bogactw naturalnych. Jako uczony uważał on, że poznanie tych bogactw i droga ich eksploatacji są jednym z najważniejszych zadań przed nim stojących.

Górnictwo

W roku 1816, po objęciu resortu górnictwa, zaczął poszukiwania na większą skalę, które objęty teren całego Królestwa. Głównym ich obiektem była ruda żelaza, choć szukano też rud cynku, ołowiu, miedzi, srebra, soli kopalnej, słonych źródeł, rudy miedzianej i ołowianej, a także bursztynu czy marmuru. Problemem było to, że ówczesnego Królestwa Polskiego nie było stać na takie drogie badania i szybką eksploatację, toteż Staszic pragnął wciągnąć do tego zadania osoby prywatne. Podstawą było uporządkowanie chaotycznego w tym czasie prawa górniczego. Staszic dążył do oparcia go na zasadach „woli górniczej” i uznania praw pierwszego znalazcy. Uważał także, iż niezbędne jest wprowadzenie kontroli państwowej nad prywatnymi kopalniami. Miało to zapobiec rabunkowej gospodarce prowadzonej przez prywatnych właścicieli i ukrócić potencjalne nadużycia. W roku 1817 udało mu się połowicznie wprowadzić te postulaty w życie mocą prawa wydanego przez namiestnika. Patenty na poszukiwania zwane „szurfowaniem” wydawane były przez Dyrekcję Górniczą, a rozwiązanie to stanowiło prowizorium będące kompromisem pomiędzy rządem a przedstawicielami kapitału.

Polska nieudana rewolucja

Czytaj dalej...

Dzięki zabiegom Staszica produkcja we wszystkich gałęziach przemysłu górniczego i hutniczego wzrosła o 100%, a w niektórych: nawet o 250%. Przyczyniło się do tego wytwarzanie wielu nowych, dawniej nieprodukowanych artykułów. W swojej polityce Staszic postulował podporządkowanie całego górnictwa i hutnictwa kontroli państwa – rentowność była dla niego sprawą drugorzędną. Uważał on, że rozwoju produkcji tych dwóch gałęzi nie można oceniać z punktu widzenia szybkiego zwrotu inwestycji. Ważne było przede wszystkim zaspokajanie potrzeb własnego krajowego rynku bez uciekania się do importu. Samo podjęcie eksploatacji podnosiło wartość krajowych bogactw naturalnych. W pierwszym etapie rozwoju przemysłu ciężkiego w Polsce Staszic opowiadał się za centralizacją zarządzania. Powodem był tu przede wszystkim strach przed anarchiczną i bezplanową gospodarką pozostającą w rękach prywatnych, która mogłaby doprowadzić do zastopowania rozwoju i marnotrawienia środków produkcji. Nie odrzucał on całkowicie prywatnej inicjatywy, chciał ją jednak kontrolować i regulować, stosując odpowiednie przepisy i państwowy nadzór. Skarby naturalne uważane były przez niego nie za własność prywatną, lecz społeczną.

Józef Zajączek (1752–1826) generał, jakobin, w latach 1815–1826 Namiestnik Królestwa Polskiego Inny projekt zmian prawnych zakładał zezwolenie każdemu na poszukiwania wszelkich kruszców pod warunkiem zawiadomienia władz i ewentualnej mediacji władz górniczych w zakresie powstałych sporów. Dążono przez to do zlikwidowania monopolu właściciela posiadłości na poszukiwania i eksploatację bogactw znajdujących się na jej terenie. Spowodowałoby to wyraźne wzmożenie poszukiwań, a – co za tym idzie – korzyści dla przemysłu Królestwa Polskiego. Projekt ten został jednak odrzucony.

Z nie mniejszym trudem Staszic walczył o prawo do wydobycia miedzi, ołowiu, srebra i soli tylko za odpowiednim pozwoleniem Dyrekcji Górniczej. Duże zainteresowanie wykazywał również wobec poszukiwań nowych form paliwa. Uważał, że opieranie się na drzewie będzie hamulcem dla rozwoju przemysłu i doprowadzi do masowego wyrębu lasów. Równie ważna była zresztą dla niego kwestia surowców. Staszic pragnął oprzeć się przede wszystkim na surowcach krajowych. Nie było to łatwe: z jednej strony sprowadzanie ich z zagranicy było jego zdaniem niemożliwe ze względu na bardzo ciężką sytuację finansową skarbu państwa, z drugiej zaś np. wełna wytwarzana w kraju nie mogła być przerobiona przez istniejące zakłady.

Przemysł ciężki

W chwili objęcia przez Staszica funkcji kierownika Wydziału Przemysłu i Kunsztów przemysł ciężki był w Polsce dość słabo rozwinięty. Istniało raptem kilkanaście kopalni i kilka prymitywnych pieców do wytopu żelaza. Na dobrą sprawę w ogóle nie wydobywano miedzi, ołowiu, srebra, mosiądzu i cynku. Prywatnego górnictwa i hutnictwa prawie w ogóle nie było. Biorąc przykład z Europy Zachodniej, Staszic doszedł do wniosku, że rozwój tych dwóch dziedzin jest niezbędny do zapewnienia krajowi niezależności ekonomicznej i przyspieszenia jego rozwoju.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Michał Kozłowski

Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org