Opublikowano
2013-08-12 17:00
Licencja
Wolna licencja

Tesalonika – drugie miasto cesarstwa

Historycy piszący o historii Bizancjum zbyt często koncentrują się na dziejach stolicy – Konstantynopola. Tymczasem dzieje Tesaloniki są równie barwne. Jej upadek stanowił preludium do upadku bizantyńskiej stolicy.


Od IV wieku Tesalonika była stolicą prowincji Macedonia I. W V wieku została stolicą prefektury. Miasto było rezydencją cesarza Galeriusza. Konstantyn Wielki wybudował tu port. Teodozjusz Wielki właśnie w tym mieście wydał w 380 roku edykt nakazujący wszystkim mieszkańcom cesarstwa przyjęcie nicejskiego wyznania wiary jako jedynego prawdziwego.

Patron

Św. Demetriusz, patron Tesaloniki Podczas prześladowań chrześcijan miasto zyskało własnego świętego i męczennika – św. Demetriusza. Początkowo nie był on związany z Tesaloniką, ale z Sirmium. Gdy w latach 442–443 stolicę prefektury Ilirykum przeniesiono do Tesaloniki dla ochrony przed najazdami Hunów, razem z nią przeniósł się także kult Demetriusza. Wkrótce potem zbudowano na jego cześć wspaniałą bazylikę. Stoi ona po dziś dzień, choć została poważnie zniszczona przez pożar w 1917 roku. W mieście uważano go za patrona. Któregoś razu podczas kopania w mieście rowów, miało dojść do odnalezienia ciała świętego, wydzielającego jakoby pachnącą i uzdrawiającą mirrę. Równolegle miało wówczas dojść do licznych uzdrowień. Jednak już wcześniej, bo w 412 roku, wzniesiono w Tesalonice okazały kościół pod jego wezwaniem. Jego dach wspierał się na ciężkich drewnianych belkach podpieranych przez marmurowe kolumny, a na mozaikach można było prześledzić sceny z życia świętego. Cesarze Justynian I Wielki i Maurycy ozdobili ją i powiększyli. Dalsze wieki przyniosły sanktuarium coraz większy rozgłos, jednak w 904 roku zostało ono obrabowane przez Arabów, a dzieła zniszczenia dokończyli Normanowie w roku 1185. W końcu, już w czasach nowożytnych, Turcy zamienili bazylikę na meczet. Dopiero gdy w 1912 roku Saloniki znalazły się w granicach Grecji, kult świętego został odnowiony.

Mieszkańcy wierzyli, że św. Demetriusz chronił miasto od zguby. Tesalonika, podobnie jak Konstantynopol, była wielokrotnie oblegana. Święty Demetriusz uchodził nie tylko za obrońcę miasta, lecz także za skutecznego uzdrowiciela, a źródłem jego uzdrawiającej siły miał być aromatyczny olejek, sączący się z ciała świętego. Dla większości Bizantyńczyków cudowne działanie olejku stanowiło niezaprzeczalny fakt. 26 października, w dniu poświęconym kultowi świętego, w mieście odbywały się wielkie uroczystości połączone z odpustem. Demetriusz przemianowany na wojskowego (pierwotnie był diakonem), symbolizowany przez obecnego na ikonach młodzieńca o kręconych włosach raz po raz „bronił” swego miasta przed barbarzyńskim atakiem. Mglistość postaci świętego nie była żadną przeszkodą. Przeciwnie, dzięki niej można było mu przypisać każdą dowolnie wymyśloną cnotę, co byłoby niemożliwe, gdyby miał określoną osobowość historyczną.

Pozostałości bizantyjskich murów Tesaloniki

Miasto i jego losy

Miasto było zamieszkiwane nie tylko przez Greków. Istniała w nim dzielnica słowiańska, a także bardzo znacząca grupa ludności żydowskiej. W XV wieku miasto liczyło około 40 tysięcy mieszkańców, co jak na owe czasy było imponującą liczbą. Pomimo tego że miasto zaliczało się do największych ośrodków miejskich, to historia go nie oszczędzała. Na przykład brak jest dowodów większej aktywności budowlanej pomiędzy rokiem końcem VI wieku a początkiem wieku IX. Miasto przez cały ten okres pozostawało w rękach bizantyńskich. Jego mury, zbudowane zapewne około roku 450, były naprawdę imponujące i chroniły duży teren, wyznaczony dwiema przekątnymi: ze wschodu na zachód około 1750 m oraz z północy na południe blisko 2 km. Tłumy uciekinierów z obszarów naddunajskich – Panonii, Dacji, Dardanii i innych prowincji – znajdowały schronienie za tymi murami. W sumie miasto pięć razy było oblegane przez Awarów i Słowian, a trudno zliczyć ile razy padało ofiarą zarazy i głodu. Niemniej aż do początków XV wieku Tesalonika zdołała uchować się jako niewielka enklawa bizantyńska, otoczona wrogo nastawioną ludnością. W ostatnich wiekach Bizancjum połączenie lądowe ze stolicą było zerwane.

Nie dysponujemy archeologicznymi danymi o warunkach życia w mieście w tamtym czasie. Jeśli wierzyć niewielu dostępnym źródłom, życie mieszkańców miało w gruncie rzeczy charakter na poły miejski. Okazuje się bowiem, że gdy pod Tesaloniką pojawili się Awarowie i Słowianie, wielu mieszkańców zostało zaskoczonych podczas pracy w polu, poza murami. W początkach IX wieku pewien duchowny, któremu powierzono misję charytatywną pośród biednych, otrzymał na ten cel trzy świnie. Może to świadczyć o mimo wszystko dość niskim poziomie gospodarki miejskiej.

Najeźdźcy

Cyryl i Meotody (mal. Jan Matejko) Słowianie po raz pierwszy bezskutecznie oblegali miasto w roku 584. Ich ponowne ataki w latach: 586, 604, 615, 618, wspomagane przez Awarów, spowodowały tylko spustoszenia na przedmieściach Tesaloniki. Interwencja cesarza Konstansa II doprowadziła do uwolnienia miasta od słowiańskiej nawałnicy w 658. Niestety, tylko przejściowo. W latach 674–677 Słowianie ponownie atakowali miasto, zwane przez nich Sołuń. W 688 roku, po przebiciu się przez tereny zajęte przez Słowian, do Tesaloniki wkroczył cesarz Justynian II. Jego marsz z Konstantynopola do Tesaloniki okazał się ciężką operacją wojenną, kosztującą wiele potu i krwi. W tym więc okresie Tesalonika znaczyła niewiele jako centrum polityczne i kulturalne. Od VIII do IX wieku miasto przeżywało okres gospodarczego rozwoju. Z niego wywodzili się późniejsi apostołowie Słowian – Cyryl i Metody.

31 lipca 904 roku, po trzech dniach oblężenia, miasto zostało zdobyte przez greckiego renegata Leona z Trypolisu. W tym samym czasie jego okolice spustoszył bułgarski car Symeon. Ten ostatni, wykorzystując słabość Bizancjum, zażądał nowych ustępstw terytorialnych. Linia graniczna pomiędzy Bułgarią a Cesarstwem przebiegała teraz nieopodal Tesaloniki. Po tych ciężkich doświadczeniach rząd bizantyjski przystąpił do umocnienia miasta i z wielką energią począł rozbudowywać flotę. Kolejne lata nie przyniosły spokoju w stosunkach z Bułgarami. W 995 roku car Samuel nieudanie szturmował miasto, a w latach 1040–1041 – Bułgarzy pod wodzą Piotra Deliana, podającego się za wnuka cara Samuela.

24 lipca 1185 roku miasto zostało zdobyte przez Normanów. Pozostali oni w mieście do listopada. Następnie flota normańska opłynęła Grecję i w sierpniu zarzuciła kotwice opodal Tesaloniki. Po dziewięciu dniach oblężenia, podczas którego ani garnizon, ani jego dowódca nie wykazali się męstwem, drugie miasto Cesarstwa upadło. Wkroczeniu zwycięzców towarzyszyły straszliwe akty gwałtu i rabunku, a wielu mieszkańców zostało brutalnie zamordowanych. Bogactwo Tesaloniki i skarby jej kościołów stanowiły pokusę, której Normanowie nie mogli się oprzeć. Jednocześnie jednak okazało się, że nie byli oni zdolni uporać się z problemami, które nastręczały zdobywcom sama wielkość grabionego miasta i liczba jeńców. Człowiekiem, który rozpoczął pertraktacje z normańskimi dowódcami i któremu udało się przekonać ich o potrzebie ustanowienia jakiegoś porządku w nieszczęsnym mieście, okazał się Eustatiusz. Piastował on godność metropolity Tesaloniki, a wcześniej był nauczycielem w Szkole Patriarszej w Konstantynopolu. Relacja naocznego świadka, w której opisano oblężenie i wydarzenia po zdobyciu miasta, bezlitośnie odsłania zarówno upadek bizantyńskiego systemu administracyjnego, jak i rozerwanie się więzów łączących społeczeństwo bizantyńskie. Wstrząsające wrażenie robią również opisy samowoli i brutalności armii okupacyjnej. Z Tesaloniki część sił normańskich wyruszyła lądem na Konstantynopol. Jednak zdemoralizowani łupiestwem i trapieni przez epidemię, szybko utracili oni jakąkolwiek dyscyplinę i przeistoczyli się w luźną bandę opryszków. Łatwo zostali więc podbici przez oddziały bizantyńskie, wysłane naprzeciw nim z Konstantynopola, i wkrótce cała armia rozpoczęła bezładny odwrót. Przeprowadzenie kampanii wojennej na wschodzie najwyraźniej przekroczyło możliwości Normanów.

Cesarze i królowie

Andronik II Paleolog Od 1205 do 1224 roku miasto było stolicą łacińskiego Królestwa Tesaloniki. W 1205 roku miasto próbował zdobyć car Kalojan, a gdy mu się to nie udało, powrócił pod mury miasta dwa lata później. Podczas drugiego oblężenia, również nieudanego, został on zamordowany. W grudniu 1224 roku po długim oblężeniu miasto zdobył władca Epiru – Teodor Angelos Dukas Komnen i koronował się tu na cesarza efemerycznego Cesarstwa Tesaloniki. W 1242 roku oblężenie Tesaloniki rozpoczął cesarz nicejski Jan III Watatzes. Musiał je jednak zwinąć, gdyż w tym samym czasie rozpoczął się najazd Mongołów na Azję Mniejszą. W grudniu 1246 roku miasto poddało się jednak bez walki. Demetriusz, ostatni monarcha Tesaloniki (1244–1246), został wywieziony do Azji Mniejszej jako jeniec. Od tej chwili w Tesalonice rezydował Andronik Paleolog (ojciec późniejszego cesarza Michała VIII) jako namiestnik europejskich posiadłości Cesarstwa Nicejskiego.

Syn tego ostatniego, Andronik II, w 1284 roku poślubił Irenę, córkę markiza Montferratu. Małżeństwo to położyło kres roszczeniom domu Montferratów do korony Tesaloniki, bowiem markiz, tytularny król Tesaloniki, zrzekł się tego tytułu na rzecz swej córki, cesarzowej Bizancjum. Z kolei namiestnik Tesaloniki, panhypersebastos Jan Paleolog, siostrzeniec Andronika II i zięć wielkiego logotety Teodora Metochitesa, postanowił oderwać od cesarstwa tereny pozostające pod jego zarządem. Decyzja ta znalazła poparcie dwóch synów Teodora Metochitesa, którzy dowodzili garnizonami w Strumicy i Melniku. Plany panhypersebastosa były tak niebezpieczne, że zwrócił się on o pomoc do swojego zięcia, króla Serbii – Stefana III Deczańskiego i osobiście udał się na jego dwór w Skopje. Zaniepokojony rząd bizantyński pospiesznie zaproponował mu tytuł cezara, ale los przyszedł Bizancjum z pomocą, bowiem Jan zmarł w czasie pobytu na dworze serbskim w roku 1327.

Niepokoje

Jan VI Kantakuzen Okres XIV wieku to nie tylko czas ogromnych problemów z obronnością Bizancjum, ale również okres, w którym w mieście rozwijało się życie intelektualne i artystyczne. Tu urodzili się i działali: Nicefor Chumnos, autor szeregu szereg traktatów filozoficznych, oraz Demetriusz Kydones, teolog i polityk. Tu tez działali wybitny mistyk Mikołaj Kabasilas czy uczony kanonista Symeon z Tesaloniki, zagorzały obrońca ortodoksji, występujący przeciwko unii Kościoła greckiego z rzymskim w XV wieku.

Na początku XIV wieku Tesalonika była ważnym centrum hezychazmu, specyficznie wschodniochrześcijańskiego nurtu mistycznego. Kontrowersje, które miały miejsce w czternastowiecznym Bizancjum, dotyczyły szeregu spraw, łącznie z kwestią form monastycznego życia duchowego. Dyskusja ta miała jednak zasadniczo charakter teologiczny: jej przedmiotem była specyficzna metoda modlitwy, rozpatrywana w świetle wcześniejszej tradycji dotyczącej poznania Boga, chrystologii i antropologii. Aprobata, której Kościół bizantyjski udzielił teologom hezychastom, zakładała pewne stanowisko również wobec tych podstawowych kwestii wiary chrześcijańskiej. Początek debacie dała konfrontacja, do której doszło między mnichem z Athos, Grzegorzem Palamasem (1296—1359) a italo-greckim filozofem Barlaamem. Ostatecznie spór teologiczny rozstrzygnięto po myśli tego pierwszego. Grzegorza Palamasa uważa się obecnie za największego średniowiecznego teologa bizantyńskiego. W 1368 roku został kanonizowany. Wtedy jego relikwie przeniesiono do istniejącej po dziś dzień cerkwi pod wezwaniem św. Demetriusza.

Historia wciąż jednak nie oszczędzała miasta. W latach 1334 i 1341 Tesalonika była oblegana przez Stefana IV Duszana, władcę Serbii. W latach 1342–1350 miasto znalazło się pod rządami Zelotów. W okresie wojny domowej pomiędzy Janem V Paleologiem a Janem VI Kantakuzenem uznali oni władzę tego pierwszego. Kantakuzen przy pomocy Turków Osmańskich chciał zdobyć miasto, lecz bez powodzenia. Jednak w 1349 roku jeden z liderów Zelotów, Aleksy Metochita, dokonał przewrotu i wezwał Jana Kantakuzena do miasta. W końcu, w 1350 roku Kantakuzen wkroczył do miasta wspólnie z Janem V Paleologiem. Do miasta został wtedy wpuszczony również Grzegorz Palamas.

Jan V Paleolog Trudno uwierzyć, by wydarzenia, do których doszło w Tesalonice, ogromnym portowym mieście powiązanym z Zachodem poprzez rozliczne kontakty, nie miały nic wspólnego z nieco wcześniejszymi wypadkami, które rozegrały się w Genui. To właśnie w tym północnowłoskim mieście lud pod wodzą Simone Boccanegra obalił rządy feudalnej arystokracji i utworzył komunę. Z drugiej jednak strony trzeba tu być ostrożnym, ponieważ w mieście bizantyńskim brakowało elementu społecznego, który odpowiadałby handlowej i finansowej elicie włoskich miast kupieckich. W Cesarstwie cały handel dalekosiężny i w znacznym stopniu handel lokalny znajdowały się ówcześnie w rękach cudzoziemców, którzy często żyli na ziemi bizantyńskiej na zasadzie swoistej eksterytorialności. Rządzili się własnymi prawami, a ich okręty wywoziły w świat produkty rolnicze dostarczane przez wielkie majątki świeckie i klasztorne.

Być może zeloci naśladowali wzory zachodnie, nie mając jasnego wyobrażenia o różnicach, jakie zachodziły między społecznością a ich własną? Najbardziej prawdopodobne wydaje się to, że po prostu zareagowali gwałtownie na piętrzące się okoliczności i próbowali zachować pewną swobodę działania w sytuacji, gdy wielcy panowie zajmowali się wzajemną walką. Jakkolwiek by było, przykład Tesaloniki pokazał, że miasto bizantyńskie może istnieć – przez blisko osiem lat – bez swojej arystokracji i jej stronników. Zdobycie władzy cesarskiej przez Kantakuzena w 1347 r. zbiegło się z całkowitym zwycięstwem Palamasa i hezychastów. Jednocześnie jednak zostało uznane za klęskę przez humanistów, spośród których rekrutowała się większość członków stronnictwa antypalamickiego.

Koniec

Od jesieni 1383 roku miasto było oblegane przez Turków. Poddało się dopiero w kwietniu roku 1387. Po klęsce Turków pod Ankarą w 1402 roku – miasto powróciło do cesarstwa. Dostało się wówczas w ręce trzeciego syna Manuela II – Andronika, który przyjął tytuł despotesa. Nowy gubernator Tesaloniki był człowiekiem chorowitym i nerwowym. Miasto już od czerwca 1422 było ponownie oblegane przez Osmanów. Andronik zwątpił szybko w możliwość utrzymania miasta i zdecydował się sprzedać je Wenecjanom. Włoska republika obiecała respektować autonomię greckich mieszkańców oraz kontynuować obronę przed Turkami, jednak Wenecjanie nie byli w stanie go utrzymać. 29 marca 1430 roku Tesalonika została ostatecznie zajęta przez Turków, żeby pozostać już w rękach tureckich do roku 1912.

Zobacz też:

Bibliografia

  • Arnott Peter, Bizantyńczycy i ich świat, przeł. Krystyna Dudziak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979.
  • Ceran Waldemar, Tesalonika [w:] Encyklopedia kultury bizantyńskiej, red. Oktawiusz Jurewicz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2002, s. 471–473.
  • Gać Jan, W ogrodach Pantanassy. Opowieść o Grecji Bizantyńskiej, Łódź 1993.
  • Ostrogorski Georg, Dzieje Bizancjum, przeł. pod red. Haliny Evert-Kappesowej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967.
  • Świat Bizancjum, t. 2: Cesarstwo Bizantyńskie 641–1204, praca zbiorowa pod red. Jeana-Claude’a Cheyneta, przeł. Andrzej Graboń, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011.
  • Vacalopoulos Apostolos E., A History of Thessaloniki, Thessaoloniki 1972.

Redakcja: Michał Przeperski
Korekta: Martyna Błaszkiewicz

Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Michał Kozłowski

Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org