Opublikowano
2014-07-07 17:42
Licencja
Wolna licencja

Watażka, bohater, bóstwo. Nestor Machno oczami Ukraińców

Niegdyś przedstawiany był jako krwiożerczy watażka, rabuś i bandyta. Dziś jako ukraiński bohater narodowy, a nawet wcielenie boga Wisznu. Kim był Nestor Machno? Jak jest postrzegany?


1 2

W latach istnienia ZSRR mówiono o nim jako o bandycie, rzeźniku, który swe mordy sankcjonował żądzą posiadania. Problem grabieży czy ekspropriacji powraca cały czas, gdy mówi się o Machnie. Jest on czasem przedstawiany jako swego rodzaju trybik w maszynie czerwonego terroru, przy jednoczesnym zapomnieniu o białym terrorze, który był również okrutny i krwawy. W wojnie domowej białogwardyjskie wojska generałów Denikina i Wrangla postępowały tak samo, jak bolszewicy i machnowcy. W związku z tym, wszystkie strony konfliktu są obarczone taką samą odpowiedzialnością.

Radziecka historiografia celowo przedstawiała anarchistyczne poglądy Nestora Machny w czarnych barwach. W ich mniemaniu on oraz wszyscy anarchiści byli heretykami, bowiem nie zgadzali się na system monopartyjny. Sam Machno uważał, że nowym państwem (w jego ujęciu) mogą rządzić oddolnie zorganizowane kolektywy lub rady, które nie działałyby w systemie jednopartyjnym.

Nestor Machno (Źródło: http://www.mahno.ru) Po odzyskaniu niepodległości Ukraina zaczęła kształtować na nowo świadomość historyczną społeczeństwa. Wśród panteonu wielkich i zasłużonych dla ojczyzny znalazł się Nestor Machno – anarchista czynu. Anarchizm Machny zszedł nieco na drugi plan. Jego sylwetka została wzięta przez Ukraińców i przetransformowana, tak jak to się dzieje w wielu społeczeństwach. Odtąd jest widziany na wielu płaszczyznach, ale przede wszystkim jako Machno – Ukrainiec, urodzony na Zaporożu i walczący o kozacki styl życia (niczym nieskrępowana wolność i możliwość samostanowienia). Jego anarchizm jest również wspominany, i to w sposób bardzo głośny, podczas imprezy „Dzień niezależności z Machną”1. Odbywa się ona w Hulaj – Polu. Jest organizowana po raz drugi w terminie odzyskania niepodległości przez Ukrainę, czyli 24 sierpnia. Organizatorem jest Centrum Kultury Ostatnia Barykada. Udział w festiwalu bierze wiele znanych na ukraińskiej scenie muzycznej zespołów. W tym roku będą to: Czornobrywci, Mertwyj Piweń, Ot Vinta, Mad Heades, Tanok Na Majdani Kongo, Quarpa, Barszcz i TIK2. Nie jest to jednak wydarzenie muzyczne. Biorą w nim udział również poeci: Leś Podrewjański, Switłana Powaljajewa, Andriej Koktjucha, Iwan Dracz czy znany Polakom Serhij Żadan. Czytają oni zgromadzonym uczestnikom machnowskie teksty, inicjując tym samym dyskusję nad zmianami koniecznymi na Ukrainie. Sam Żadan wpłynął również na zmianę obrazu Machny. W swej książce „Anarchy In Ukr” przedstawił go jako hulajpolskiego chłopa – anarchistę o indywidualistycznym usposobieniu.

Trudno powiedzieć jakim dalszym przekształceniom ulegnie postać Machny w społeczeństwie ukraińskim, stoi bowiem ono w obliczu kolejnych dylematów. Decyzji ważnych ze względu na to w jakiej sferze Ukraina będzie funkcjonować. Nie wiadomo, czy będzie to kraj rządzony przez oligarchów związanych z Kremlem, czy też państwo funkcjonujące w oparciu o zachodnie standardy. Z pewnością postać Machny nadal będzie postrzegana przede wszystkim jako Ukraińca z Hulaj – Pola walczącego o kozackie swobody, z którymi tak chętnie identyfikują się współcześni Ukraińcy.

Bibliografia

I. Źródła drukowane

  1. Nestor Machno. Azbuka anarchista, red. W. Czerkasow – Georgijewski, Moskwa 2005.
  2. Istorija Ukrajiny, Dokumenty, materiały, pod red. W. Korola, Kyiv 2002.
  3. Grażdańska wojna na Ukrainie. Krach biełopolskoj interwncii. Rozgrom ukrainskoj nacjonalisticzeskoj kontrrewolucji i biełogwardiejskich wojsk Wrangiela, mart – nojabr 1920, T. III, red. Koljesnik N., Kijev 1967.

II. Wspomnienia i pamiętniki

  1. Denikin A., Pochod na Moskwu, Kijew 1990.
  2. Mazepa I., Ukrajina w ohni buri i rewoljucji 1917 – 1921, Kyiv 2003.
  3. Petlura S., Statti, łysty, dokumenty, T. III, Kyiv 1999.
  4. Skoropadski P., Spohady, Kyiv – Filadelfija 1995.
  5. Trocki L., Moje życie, Warszawa 1990.
  6. Wrangel P., Wspomnienia, T. 1-2, Warszawa 1991.

III. Opracowania

  1. Archangielskij W., Frunze, Moskwa 1970.
  2. Bułhak H., Wydarzenia polityczne i militarne na południowo-wschodnim teatrze działań wojennych, [w:] Polska a Ukraina. Sojusz 1920 roku i jego następstwa, Redakcja naukowa Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer, Emilian Wiszka, Toruń 1997.
  3. Drozd R., Powstanie i Upadek państwa ukraińskiego. Ukraińska Republika Ludowa (1917 - 1920), [w:] Ukraina – Polska. Kultura, wartości, zmagania duchowe, red. Drozd R., Skeczkowski R., Zymomrija M., Koszalin 1999.
  4. Encyklopedia Rewolucji Październikowej, red. Bazylow L., Sobczak J., Warszawa 1987.
  5. Historia dyplomacji, T. III, red. Chwostow W., Warszawa 1973.
  6. Gierasimienko K. W., Machno (jedna z prawd), Lublin – Mielec 2003.
  7. Juzwenko A., Polska a „biała” Rosja, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1973.
  8. Korotkow I, Rozgromienie Wrangla, Warszawa 1952.
  9. Kritskij M., Aleksandr Pawłowicz Kutiepow. Biograficzeskij oczek, [w:] Gienierał A. P. Kutiepow. Wspominania, memuary, pod red. Chackiewicza J., Minsk 2004.
  10. Krypjakewycz I., Hnatewycz B., Stefaniw Z., Dumin O., Szramczenko S., Istorija ukrainskoho wijska, T. II, Kyiv 1995.
  11. Mędrzecki W., Niemiecka interwencja militarna na Ukrainie w 1918 roku, Warszawa 2000.
  12. Nowak A., Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku), Kraków 2001.
  13. Olszański A T., Historia Ukrainy XX w, Warszawa 1994.
  14. Potocki R., Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920 – 1939), Lublin 1999.
  15. Przebinda G., Smaga., J, Kto jest kim w Rosji po 1917 roku, Kraków 2000.
  16. Rezmer W., Pokój czy dalsza wojna polsko – sowiecka, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach, pod red Wojciechowskiego M., Toruń 1998.
  17. Rutycz N., Biograficzeskij sprawocznik wysszych czynow Dobrowolczeskoj Armii Woorużenych Sił Juga Rossii, Moskwa 2002.
  18. Sawczenko W., Machno, Charkiw 2005.
  19. Semenenko W. I., Radczenko L. O., Istorija Ukrajiny. Z pradavnich czasie do siohodnnenija, Kyiv 1991.
  20. Skorobogatkin K., Radzieckie siły zbrojne 1918 – 1968, Warszawa 1970.
  21. Suworow W., Złoty Eszelon, Warszawa 2003.
  22. Werstiuk W., Machnowszczyna, Kyiv 1991.
  23. Wilk M., Rok 1917 w Rosji, Warszawa 1987.
  24. Wojna R., Gdy runęły trony, Warszawa 1972.
  25. Wojna R., W ogniu rosyjskiej wojny wewnętrznej 1918 – 1920, Warszawa 1975.
  26. Wojna R., Nestor Machno i „anarchizm czynu”, Z Pola Walki, nr 2, 1975.
  27. Wołkowyński W., Nestor Machno. Legendy i realnist, Kyiv 1994.
  28. Załockij W., Nieznana wojna na Morzu Azowskim, Okręty Wojenne, nr 3, 2001.

IV. Internet

  1. http://pol.anarchopedia.org/Nestor_Machno
  2. http://www.mahno.ru
  3. http://rep-ua.com/music/programa.php
  4. http://maidanua.org/static/news/
  5. http://wiadomosci.wp.pl/
  6. http://www.gulaypole.info/content/view/80/2/

    Przypisy

1 http://rep-ua.com/music/programa.php

2 Ibidem

Tekst opublikowany 24.08.2007

1 2

Gość: Puchacz |

Artykuł bardzo mnie zainteresował, szczerze powiem, że historia Ukrainy to nie mój konik, stąd pytania: 1) pomijając romantyczny obraz Machny, jako ukraińskiego Che Guevary, etc., chciałem zapytać o jego właściwe poglądy, ew. obszar myśli anarchistycznej w którym się odnajdywał 2) rozumiem, że resentyment Machny plasuje się raczej po lewej stronie sceny politycznej. Jak w takim razie mają się do niego podobno modne na Ukrainie resentymenty UPA, czy SS Galizien?



Odpowiedz

Gość: Darek 781 |

Drogi Puchaczu. W przypadku poglądów politycznych Machny sprawa jest bardzo skomplikowana. Z jednej strony miał on świadomość tego czym jest anarchizm radykalny, anarcho-komunizm. Z drugiej zaś miał świadomość tego, że tradycja Siczy Zaporoskiej (pochodził z Zaporoża), była żywa wśród mieszkańców Hulajpola, Berdjańska. Przeświadczenie o tym, że idee kozackie sprawdziłyby się w państwie sprawiedliwości, niekomunistycznym tylko anarchistycznym ugruntowały w Machnie historie o Pugaczowie i Riazinie. Machno w wyniku swoistej ekspozycji na idee anarchizmy, lewicowości, tradycji kozaczyzny zaporoskiej wytworzył specyficzny program oparty na kodeksie kozackim, do którego idealnie przystawała wartości anarchizmu, w sferze równości społecznej, włąsności, podziału środków. Jednocześnie nie można zapominać, że w tym skomplikowanym konglomeracie idei znajdował się pierwiastek narodowy. Machno uważał że jego państwo (jakie by ono nie było) opierało by się na etosie kozackim, z językiem ukraińskim (tu kwestia jest sporna, bowiem wtedy na Zaporożu mówiono częściej surżykiem, ukraińskim zaś rosyjski był urzędowy) i obywatele nie byli by bezosobowi, ale byliby Ukraińcami. To na razie tyle na punkt pierwszy. Jeżeli będziesz coś miał, to proszę pytaj. We współczesnej Ukrainie, miłośnicy UPA, czy SS Galizien swój \"bastion\" mają na Zachodniej Ukrainie, naddnieprze jest bardziej kosmopolityczne i tak naprawdę bardziej identyfikuje się z tradycja URL, nawiązuje do idei kozackich, tradycji rusi kijowskiej. Choć i tam prawica, czy skrajna prawica jest obecna. Przy czym ugrupowanie te z jednej strony reprezentują idee kół prawicowych i wyznają ideologię OUN. Natomiast są też organizacje ultraprawicowe, które kultywują tradycje UPA i SS Galizien ale są sponsorowane przez wiadome służby lub też przez ludzi związanych z Federacją Rosyjską. Pozostaje w końcu wschód, który jest zrusyfikowany, ale i tam są tendencje do tego by odcinać się od radzieckiego dziedzictwa akcentując odrębność piętnując działalność OUN - UPA czy SS Galizien. W tym wszystkim oczywiście pamięta się o Machnie, przy czym praktyka jest taka, że raczej jest on dalej w hierarchii: zajmuje miejsce można to ująć druga dziesiątkę skoczków, którzy odpadli po I serii.



Odpowiedz

Gość: Sator |

www.ibw.bzzz.net można znaleźć wiele tekstów Machno i nie tylko...



Odpowiedz

Gość: Darek 781 |

Taaak, to ludzie od Rozbratu fajni są.



Odpowiedz

Gość: harc |

cześć, szukałem zdjęć (z natury rzeczy trudne) albo informacji w dość szczególnej kwestii - z tego co mi wiadomo banderą machnowców była czarna flaga ze słowami \"wolność albo śmierć\" - ciekaw jestem w jakim języku było to zapisane i jak by ten zapis wyglądał?



Odpowiedz

Gość: Darek 781 |

Harc. Z napisami na sztandarach machnowców bywało różnie, jeśli chodzi o język. Były one wykonywane po rosyjsku, i widać, że język był jeszcze sprzed reformy przeprowadzonej przez bolszewików. Rzadko po ukraińsku, i jeden przypadek widział, kiedy były wykonane w surżykiem. Dlaczego tak się działo. Otóż na Zaporożou, Ukraińcy którzy mieli świadomość, utożsamiali się z Kozakami, wolnościami kozackimi mówili surżykiem czyli mieszanką ukraińskiego i rosyjskiego. Takie napisy wyglądały mniejwięcej tak, że na czarnym kawałku płótna malowano czaszkę i napis (ros) \"Cвобода или смерть\", \"Бей белых\", w wariancie uraińskim było by \" Swoboda abo smert`\" \"Свобода або смерть\", \"Bij biłych\" \"Бiй білих\".



Odpowiedz

Gość: harc |

dzięki Darek!



Odpowiedz

Gość: Ur |

Wyszła teraz książka \"Machno w Polsce\", którą napisał Michał Przyborowski i Dariusz Wierzchoś.



Odpowiedz

Gość: MK |

Kilka uwag Panie Dariuszu: 1. Nestor Machno wchodził w sojusz nie tylko z bolszewikami, ale również z Dyrektoriatem URL. Miało to miejsce 15 września 1919 r. pod Humaniem. Ataman z Hulajpola szukał wtedy schronienia u petlurowców przed oddziałami gen. Słaszczowa z Sił Zbrojnych Południa Rosji (napisał Pan pracę, która dotykać powinna i tej kwestii- w końcu Machno był wtedy dla "białych" z Krymu jednym z ważniejszych przeciwników). Porozumienie było krótkotrwałe z uwagi na to, że machnowcy nie przedstawiali w tym czasie dużej wartości bojowej i nie byli w stanie utrzymać nawet krótkiego odcinka frontu w wypadku wybuchu regularnych walk ukraińsko-rosyjskich. 20 września na rozkaz Petlury współpraca ustała. Zresztą temat tej współpracy jest dosyć ciekawy, gdyż krążyły też plotki o tym, że Machno planował zamach na Petlurę, gdy ten 19 września odwiedzał w Humaniu 1. Brygadę Ukraińskich Strzelców Siczowych. 2. Mam też uwagę odnośnie Pańskiego komentarza, który bardzo wprowadza w błąd czytelników: "We współczesnej Ukrainie, miłośnicy UPA, czy SS Galizien swój "bastion" mają na Zachodniej Ukrainie, naddnieprze jest bardziej kosmopolityczne i tak naprawdę bardziej identyfikuje się z tradycja URL, nawiązuje do idei kozackich, tradycji rusi kijowskiej." Tak się składa, że tradycje Ukraińskiej Republiki Ludowej (i oczywiście zarazem ZURL) są bardzo żywe również w zachodnich obwodach Ukrainy co się objawia tak pozytywną pamięcią o Petlurze (przez długi czas po 1991 r. tylko tam lider Dyrektoriatu miał dobrą opinię co wykazywały sondaże, podczas, gdy na rzekomo "kosmopolitycznym" Naddnieprzu miano o nim zdecydowanie negatywną opinię), Hruszewskim, Ukraińskich Strzelcach Siczowych, tzw. chołodnojarskich powstańcach czy szacunkiem dla etosu kozackiego. Widać to nie tylko na przykładzie sondaży, ale również kupowanych książek, tworzonych grup rekonstrukcyjnych czy zainteresowań lokalnych historyków. 3. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na to, że Galicja na Ukrainie nie jest wcale jedynym matecznikiem ukraińskiej "prawicowości" czy tym bardziej "skrajnej prawicowości". Każdy ogarnięty ukraiński komentator powiedziałby Panu, że bardziej radykalna od takiej Svobody jest Radykalna Partia Ołeha Laszka, który jest typowym "wschodniakiem"- jego rodzina pochodzi w połowie z obwodu łuhańskiego (jego północnej, wiejskiej- bardzo proukraińskiej części) i z czernihowskiego. Koleś w swej polityce historycznej stawia na łączenie całej masy elementów historii zaczynając od Rusi Kijowskiej czy kozactwa po tradycję szeregowych żołnierzy Armii Czerwonej i UPA, przy jednoczesnym krytykowaniu tradycji postsowieckich (kult Stalina, jego generałów i marszałków czy NKWD) i prorosyjskich (carowie, kult prorosyjskich hetmanów kozackich). Także tutaj nie ma jakiejś geograficznej reguły bo zresztą szybko się okazało, że po upadku Partii Regionów mapa poglądów politycznych i historycznych na Ukrainie różni się diametralnie od dotychczasowych wyobrażeń większości Polaków. Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: Anka |

Z nazwiskiem Machno Batko zetknęłam się 17lat temu.Pacowałam wtedy w Urz.Gminy i interesantka powiedziała mi ,że jej grunt który ma obecnie ,był kiedyś własnością Machno Batko ,że dostał go za cara .Dlatego musiał być jego zausznikiem".Nigdy nie interesowałam się tą postacią ,nawet nie wiedziaam ,kto to taki.Dopiero dziś przeczytałam ,że mieszkał trochę w Polsce ale co ma wspólnego ten grunt z jego postacią to nie wiem więcej.



Odpowiedz

Gość: mbbaran |

"Katerynosławiu' - podpis pod zdjęciem. Uważam to za dziwoląg. Na fotografii jest "jak wół" nazwa: Jekakierinosławskoj. To się da tak po polsku napisać.



Odpowiedz
Dariusz Wierzchoś

Doktor nauk humanistycznych, absolwent Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (Zakład Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej) oraz Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów. Specjalista w zakresie historii najnowszej Ukrainy i Rosji. Autor książki „Generał Piotr Wrangel - Działalność polityczna i wojskowa w latach rewolucji i wojny domowej w Rosji”. oraz rozdziału „Krym. Od Scytów do Rosjan” w książce „Źródła Nienawiści: Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych” pod redakcją Kamila Janickiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org