Judit Polgár, arcymistrzyni szachowa z Węgier, bohaterką filmu Netflixa
Zobacz także:
Tradycyjnie szachy na poziomie mistrzowskim były domeną mężczyzn, a oddzielne kategorie kobiece utrwalały przekonanie o intelektualnej przepaści między płciami w tej dziedzinie. Wiele zmieniło się w tej kwestii dzięki Judit Polgár (1976). To węgierska arcymistrzyni szachowa, któta powszechnie uznawana jest za najmocniejszą szachistkę w historii. Została wychowana w ramach radykalnego eksperymentu edukacyjnego swojego ojca, László. Od wczesnego dzieciństwa trenowała wyłącznie w otwartej konkurencji z mężczyznami, stała się żywym kontrprzykładem dla tego założenia.
Ojciec Judit, László Polgár, węgierski psycholog edukacyjny, wychodził z tezy, że „geniusz nie jest wrodzony, lecz wypracowany”. Aby to udowodnić, wraz z żoną Klárą podjęli się edukacji domowej swoich trzech córek, a szachy wybrali jako przedmiot specjalizacji. Program obejmował intensywny, celowy trening (ang. deliberate practice) od najmłodszych lat, dostęp do najlepszych trenerów (m.in. Pal Benko, Alexander Chernin) oraz immersję w środowisku turniejowym . Kluczowym założeniem metody było odrzucenie gettyzacji kobiet w szachach; córki miały rywalizować z najsilniejszymi, niezależnie od płci . Efektem było wychowanie trzech zawodniczek najwyższej klasy: Zsuzsy (mistrzyni świata kobiet), Zsófii (mistrzyni międzynarodowej) i Judit.
Kariera Judit Polgár to seria rekordów, które systematycznie burzyły szklany sufit w szachach. Polgár była enfant terrible szachowego świata. W wieku 12 lat została najmłodszą w historii osobą, która zdobyła tytuł mistrza międzynarodowego (IM), wyprzedzając o dwa lata Bobby'ego Fischera i Garriego Kasparowa. W 1991 roku, w wieku 15 lat i 4 miesięcy, pobiła rekord Fischera, zostając najmłodszą wówczas arcymistrzynią (GM) w historii . Jej dominacja w rankingu kobiecym była absolutna: nieprzerwanie od stycznia 1989 do marca 2015 roku (przez 26 lat) zajmowała pierwsze miejsce na świecie wśród kobiet. Polgár konsekwentnie odrzucała rywalizację wyłącznie w kategorii kobiet, wybierając najtrudniejsze otwarte turnieje.
W przeciwieństwie do wielu wybitnych zawodniczek, Polgár skoncentrowała karierę na rywalizacji w turniejach otwartych i cyklach „generalnych”, a nie na budowaniu dorobku w formule mistrzostw świata kobiet. Ten wybór ma znaczenie metodologiczne: ekspozycja na przeciwników z topu zwiększa wariancję trudnych problemów decyzyjnych i przyspiesza sprzężenie zwrotne trening–wynik, ale jednocześnie podnosi koszt psychologiczny i ryzyko wynikowe (mniej „bezpiecznych” punktów rankingowych).
Jednym z najbardziej wymownych wskaźników jej siły jest lista pokonanych przez nią aktualnych lub byłych mistrzów świata. Pokonała jedenaście takich szachistów, w tym: Garriego Kasparowa (w 2002 roku, jako pierwsza i jedyna kobieta, która pokonała aktualnego lidera rankingu), Anatolija Karpowa, Borysa Spasskiego, Viswanathana Ananda, Władimira Kramnika, Weselina Topałowa oraz Magnusa Carlsena (w grze błyskawicznej) . Uczestniczyła również w turniejach o mistrzostwo świata mężczyzn, m.in. w 2005 roku, będąc jedyną kobietą, która zakwalifikowała się do takiego etapu.
W opracowaniach szachowych Polgár bywa charakteryzowana jako zawodniczka preferująca dynamiczne, taktyczne pozycje i inicjatywę. Naukowo interesujące jest to, że taki styl (jeśli rzeczywiście dominujący) działa jak strategia maksymalizacji przewagi w warunkach, gdy remis jest „wynikiem bazowym” w elicie. Agresja pozycyjno-taktyczna zwiększa szanse na wygraną, ale też zwiększa ryzyko porażki, co jest racjonalne, gdy celem jest przebicie się do ścisłej czołówki ogólnej.
Polgár otwarcie krytykuje utrzymywanie oddzielnych ścieżek dla kobiet, twierdząc, że trenerzy często z góry kierują utalentowane dziewczynki ku niższym celom (tytuł mistrzyni świata kobiet), zamiast zachęcać je do rywalizacji z najlepszymi na świecie, co hamuje ich rozwój.
Od czasu zakończeniu kariery w 2014 roku Polgár rozwija działalność edukacyjną i popularyzatorską poprzez Judit Polgar Chess Foundation, wskazując na szachy jako narzędzia kształcenia kompetencji poznawczych (planowanie, pamięć robocza, kontrola uwagi). Organizuje również coroczny Globalny Festiwal Szachowy, podkreślając łączącą siłę gry i jej związek z dziedzinami STEM.
Na podstawie analizy danych rankingowych, historii turniejowych oraz publikacji źródłowych można wykazać, że Polgár nie tylko udowodniła możliwość konkurowania kobiet na najwyższym światowym poziomie, ale także stała się katalizatorem zmian w postrzeganiu roli płci w dyscyplinach intelektualnych.
„Królowa szachów”, czyli film o Judit Polgár
6 lutego 2026 roku na Netflixie zadebiutował film „Królowa szachów”, przybliżający dzieje Judit Polgár. Reżyserem obrazu jest Rory Kennedy, a tytułową rolę powierzono
Dwunastoletnia Węgierka marzy o podboju zdominowanego przez mężczyzn świata międzynarodowych szachów. Judit Polgár prze na szczyt, a jej celem jest pokonanie mistrza świata – Garriego Kasparowa. Podczas swojej 15-letniej podróży odkrywa, że ani upór, ani genialny umysł nie wystarczą, by zostać jedną z najlepszych szachistek wszech czasów - głosi zapowiedź Netflixa.
Źródła:
- www.juditpolgar.com,
- www.educationcoffee.substack.com,
- www.media.netflix.com,
- www.ratings.fide.com,
- F. Zieliński, Światowa ikona zachwycona Polską. "Bardzo pozytywne zaskoczenie" [online:] www.przegladsportowy.onet.pl, dostęp: 5.02.2026 r.
- www.worldchesshof.org.
