Alcatraz: wyspa Indian, ptaków, więźniów i protestu
„Odbudować i otworzyć Alcatraz! Przez zbyt długi czas Ameryka była nękana przez okrutnych, brutalnych przestępców i recydywistów, wyrzutków społeczeństwa, którzy nigdy nie przyczynią się do niczego poza nędzą i cierpieniem. Kiedy byliśmy poważniejszym narodem, w przeszłości, nie wahaliśmy się zamykać najniebezpieczniejszych przestępców i trzymać ich z dala od każdego, kogo mogliby skrzywdzić. Tak właśnie powinno być"
– napisał 4 maja 2025 r. Trump.
Obecnie byłe więzienie jest zniszczonym „wielkim kadłubem”, który „rdzewieje i gnije”. Rzeczniczka republikańskiego prezydenta zapowiedziała jednak, że „jeszcze o nim usłyszymy”. Wyjaśniła, że w razie ponownego otwarcia wyspa znalazłaby się pod zarządem Federalnego Biura Więziennictwa. Jednocześnie Departamentu Sprawiedliwości oświadczył, że trwają „prace nad odbudową i ponownym otwarciem Alcatraz jako symbolu prawa i porządku”. Eksperci mają jednak poważne wątpliwości. Hugh Hurwitz, były dyrektor Federalnego Biura Więziennictwa, początkowo myślał, że informacja prasowa to jedynie żart: „To nie jest realistyczne – trzeba by wszystko zburzyć i zacząć od nowa”. Wskazał na rozpadające się budynki, cele, w których nie można się wyprostować oraz brak podstawowych zabezpieczeń, takich jak kamery. Wyzwanie stanowią również sprawy kanalizacji: niegdyś ścieki od kilkuset osób były wylewane bezpośrednio do zatoki, dziś trzeba by je transportować na ląd łodziami.
Kiedy więzienie zamknięto w latach sześćdziesiątych XX wieku, podawano, że jego utrzymanie było niemal trzy razy droższe niż innych zakładów federalnych – koszt na jednego więźnia wynosił od 10 do 13 dolarów, wobec 3–5 dolarów w innych zakładach karnych. Dziś średni koszt utrzymania osadzonego w więzieniu federalnym to 120–164 dolary, co oznacza, że na nowe Alcatraz mógłby zbliżyć się do 500 dolarów na osobę. Przy tym wyspa może pomieścić maksymalnie jedynie około 350 osób. Cytowany przez BBC historyk John Martini podsumował: „To było niewyobrażalnie drogie miejsce do przetrzymywania skazanych. Nic się nie zmieniło, a obiekt tylko podupadł”.
Co ciekawe, Trump nie jest pierwszym prezydentem, który rozważa ponowne wykorzystanie miejsca odosobnienia na wyspie. W 1981 roku administracja Ronalda Reagana zamierzała umieścić tu część kubańskich uchodźców, którzy masowo przypłynęli na Florydę rok wcześniej. Ostatecznie pomysł odrzucono ze względu na wartość historyczną byłego więzienia oraz brak odpowiedniej infrastruktury.
Alcatraz: od miejsca zbierania ptasich jaj do najsłynniejszego więzienia świata
W języku hiszpańskim niewielka wyspa (0,089 km²) położona zaledwie dwa kilometry od lądu nazywana jest Wyspą Głuptaków (Isla de los Alcatraces, gatunek ptaków morskich), popularna jest również angielska nazwa „Skała” (The Rock). Historia jej zamieszkania sięga czasów prehistorycznych. Pierwszymi znanymi jej mieszkańcami byli rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej, którzy przybyli tu około piętnastu tysięcy lat przed naszą erą. Choć znaczna część tradycji ludów z wybrzeży Zatoki San Francisco zaginęła, badacze sądzą, że Alcatraz służyło im jako sezonowe obozowisko – miejsce zbierania ptasich jaj i pożywienia morskiego, a być może także jako miejsce zesłania dla osób łamiących prawo plemienne.
W 1775 roku hiszpański oficer Juan Manuel de Ayala wpłynął do Zatoki San Francisco i opisał skalistą, jałową wyspę, którą nazwał La Isla de los Alcatraces. Kiedy po zakończeniu wojny amerykańsko-meksykańskiej w 1848 roku Kalifornia stała się częścią Stanów Zjednoczonych, niemal równocześnie „gorączka złota” spowodowała gwałtowny rozwój San Francisco i zwiększyła strategiczne znaczenie zatoki. Dwa lata później wyspa została zarezerwowana do celów publicznych, a już wkrótce armia amerykańska rozpoczęła fortyfikowanie wyspy. W 1854 roku uruchomiono tam pierwszą latarnię morską na zachodnim wybrzeżu USA.
W czasie wojny secesyjnej Alcatraz było jedynym z największych fortów położonych na zachód od Missisipi. Od lat sześćdziesiątych XIX wieku wyspa zaczęła również pełnić funkcję więzienia wojskowego. Z czasem jej znaczenie militarne malało, a rola więzienna rosła. W 1907 roku oficjalnie uznano Alcatraz za więzienie wojskowe i kilka lat później zbudowano budynki więzienne. Wreszcie w 1934 roku wyspa została przekazana Federalnemu Biuru Więziennictwa i przekształcona w cywilne więzienie o najwyższym stopniu bezpieczeństwa z przeznaczeniem dla najbardziej problematycznych osadzonych przenoszonych z innych zakładów karnych. Z powodu wysokich kosztów utrzymania więzienie zamknięto w 1963 roku na polecenie prokuratora generalnego Roberta Kennedy’ego.
Polecamy e-book Pauli Apanowicz pt. „Najwięksi skandaliści złotej ery Hollywood”:
W 1969 roku Alcatraz ponownie znalazło się w centrum uwagi. Amerykańscy Indianie zajęli wyspę w ramach protestu politycznego, domagając się praw dla ludów rdzennych. Okupacja trwała aż osiemnaście miesięcy i stała się ważnym wydarzeniem w historii ruchu rdzennych Amerykanów, symbolizując odrodzenie kulturowe i polityczne. Na wyspie możemy dziś zobaczyć ślady protestu– resztki małego osiedla zbudowanego przez Indian.
W 1972 roku Alcatraz zostało włączone do Golden Gate National Recreation Area, a rok później po raz pierwszy wyspa została otwarta dla zwiedzających. Obecnie jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc zarządzanych przez National Park Service (Służba Parków Narodowych).
Alcatraz: słynni więźniowie i czternaście ucieczek
Przez blisko trzydzieści lat swojego funkcjonowania w więzieniu przetrzymywano najbardziej znanych przestępców w historii Stanów Zjednoczonych. Wśród nich byli gangsterzy, w tym słynny Al Capone, więziony w latach 1934-1939, który podupadł w Alcatraz na zdrowiu, Robert Franklin Stroud, George „Machine Gun” Kelly oraz Bumpy Johnson, a także terroryści polityczni, m.in. Rafael Cancel Miranda – członek Portorykańskiej Partii Nacjonalistycznej, który w 1954 roku brał udział w ataku na Kapitol.
Jednym z najsłynniejszych więźniów był wspomniany Stroud, znany jako „Ptasznik z Alcatraz”, który spędził za kratami łącznie ponad pół wieku. Wbrew filmowej legendzie nigdy nie hodował ptaków na Alcatraz i nie był postacią łagodną. Skazany początkowo za zabójstwo, a następnie za morderstwo strażnika, uniknął kary śmierci dzięki prezydenckiemu ułaskawieniu. Zainteresowanie ptakami rozwinął podczas wieloletniego pobytu w więzieniu Leavenworth (Kansas). W 1942 roku został przeniesiony do Alcatraz, gdzie spędził siedemnaście lat, głównie w odosobnieniu i szpitalu.
W latach 1934–1963 odnotowano czternaście prób ucieczki z udziałem trzydziestu sześciu więźniów. Mimo legend i tajemnic, spotęgowanych przez kulturę masową, żadna z nich oficjalnie nie zakończyła się sukcesem. Wśród najbardziej znanych filmów hollywoodzkich opowiadających o ucieczkach można wymienić „Ucieczkę z Alcatraz” z Clintem Eastwoodem (1979) i „Twierdzę” z Seanem Connerym i Nicolasem Cagem (1996).
Najbardziej spektakularna próba opuszczenia wyspy, wykorzystana filmowo w 1979 roku, miała miejsce 11 czerwca 1962 roku, gdy Frank Morris oraz bracia John i Clarence Anglinowie wydostali się z więzienia przez kratkę wentylacyjną w jednej z cel, na łóżkach pozostawili spreparowane na potrzeby akcji manekiny i zniknęli bez śladu. Zakrojone na szeroką skalę poszukiwania nie przyniosły rezultatów, a brak odnalezionych ciał sugerował, że ucieczka zakończyła się fiaskiem. W 2013 roku policja otrzymała list rzekomo od jednego z uciekinierów, potwierdzający jakoby powodzenie ucieczki sprzed ponad pół wieku. Wcześniej, w maju 1946 roku, doszło do innej próby, która przerodziła się w brutalne starcie więźniów ze strażnikami i Marines, znane jako „bitwa o Alcatraz”.
***
Alcatraz pozostaje dziś miejscem symbolem – ważnym zarówno dla rdzennych ludów, jak i dla pozostałych obywateli Stanów Zjednoczonych mających w pamięci legendarny zakład karny. Czy zgodnie z deklaracją Trumpa więzienie zostanie ponownie otwarte? Czas pokaże, choć finansowe koszty tej decyzji byłyby spore, co z pewnością byłoby krytykowane przez ekspertów.
Netografia:
tvp.pl; bbc.com; interia.pl; alcatrazcruises.com; nps.gov; bop.gov
[dostęp: 10 stycznia 2026]
Redakcja: Mateusz Balcerkiewicz
