Islandzkie ordery dla Polaków. Jakie związki łączyły ich z Krainą Lodu i Ognia?
Niektóre wiszą na piersiach generałów, inne trafiają do skromnych nauczycieli czy dzielnych ratowników. Ordery i odznaczenia, bo o nich mowa, wręczane są za szczególne zasługi, bądź w celu nobilitowania kogoś. Niemal każde państwo nagradza swoich obywateli, a nierzadko obdarowuje także cudzoziemców, tego typu wyróżnieniami. Nie inaczej postępuje Islandia. Oddalona jest od Polski o 2300 km w linii prostej, jednak wśród obdarowanych znalazło się także kilkoro przedstawicieli naszego kraju. Czym sobie na to zaśłużyli? Wyjaśniamy!
Order Sokoła Islandzkiego
Islandia to wyspa wulkaniczna i jeden krajów nordyckich, który charakteruzje się surowym klimatem. Wskazuje na to już sama jej nazwa, bowiem oznacza „Wyspę Lodu”, określenie to zostało ukute przez wikinga Hrafna-Flókiego Vilgerðarsona, który widząc około 865 roku n.e., fiordy pokryte lodem, określił podziwiany ląd tym mianem.
3 lipca 1921 roku Chrystiana X, król Danii i Islandii, ustanowił Order Sokoła Islandzkiego, będący najwyższym odznaczeniem Islandii. Oznaką orderu jest biało emaliowany krzyż łaciński. W jego centralnym medalionie znajduje się wizerunek białego sokoła na błękitnym tle. Obywatele Islandii są nim honorowani dwa razy do roku: 1 stycznia oraz 17 czerwca (w Dzień Narodowy Islandii). Co ciekawe, oznaka orderu pozostaje własnością odznaczonego dożywotnio, ale po jego śmierci musi zostać zwrócona rządowi islandzkiemu.
Polsko-islandzkie związki
W ponad stuletniej historii tego wyróżnienia uhonorowano nim aż dziewięciu Polaków. W grupie zasłużonych znaleźli się m.in. dyplomaci, naukowcy, sportowcy i artyści:
- Ewa Klonowski
- Bogdan Kowalczyk
- Tadeusz Romer
- Margaret Schlauch
- Aleksander Skrzyński
- Michał Sokolnicki
- Bohdan Wodiczko
- Apolonia Załuska-Strömberg
- Stefan Ziętowski
Eva Klonowski
Wśród osób uhonorowanych islandzkim wyróżnieniem znajdują się osoby wykonujące różne profesje. Jedną z nich jest Eva Klonowski. To wybitna polsko-islandzka antropolog sądowa. Urodziła się 18 listopada 1946 roku we Wrocławiu. Jest wnuczką oficera Wojska Polskiego zamordowanego w Katyniu. Swoją wiedzę zdobywała na Uniwersytecie Bretanii Zachodniej w Breście oraz w Instytucie Smithsona w Waszyngtonie. Przełomowym momentem w jej życiu był rok 1981. Kiedy wraz z mężem i małą córką przebywała na wakacjach za granicą, a w Polsce wprowadzono stan wojenny. Granice zostały wówczas zamknięte, a rodzina stała się „przypadkowymi” uchodźcami. Ostatecznie w 1982 roku osiedli na Islandii, gdzie Eva uzyskała obywatelstwo i rozpoczęła pracę na Uniwersytecie Islandzkim w Reykjaviku. Prawdziwym wyzwaniem okazał się rok 1996, kiedy to odkryto pierwsze masowe groby w Bośni i Hercegowinie. Badaczka dołączyła do zespołu Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii, by prowadzić tam ekshumacje i identyfikować ofiary. Pracowała w niezwykle trudnych warunkach, m.in. w zniszczonej fabryce odzieży, która służyła za kostnicę. Od tamtej pory odpowiadała za ekshumację i identyfikację ponad 2000 ofiar. Później współpracowała z Bośniacką Komisją ds. Osób Zaginionych oraz Międzynarodową Komisją ds. Osób Zaginionych. Co ciekawe, w 2005 roku została nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla w ramach projektu "1000 kobiet". Została też bohaterką książki Wojciecha Tochmana Jakbyś kamień jadła.
Bogdan Kowalczyk
Kolejną barwną postacią uhonorowaną islandzkim orderem jest Bogdan Kowalczyk, który związał swoją zawodą karierę ze sportem. Z Islandią połaczyła go piłka ręczna. Był on bowiem trenerem zarówno reprezentacji Polski, jak i Islandii. Był wychowankiem Warszawianki, a w latach 1968-1978 reprezentował barwy Śląska Wrocław, z którym zdobył siedem tytułów mistrza Polski (1972-1978). W reprezentacji Polski zadebiutował w 1964 roku i rozegrał w niej 43 mecze. Wystąpił na Igrzyskach Olimpijskich w Monachium w 1972 roku. Jako trener odniósł ogromne sukcesy, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Z Vikingurem Reykjavik zdobył cztery mistrzostwa Islandii (1980-1983). W latach 1983-1990 był selekcjonerem reprezentacji Islandii, prowadząc ją na Igrzyskach Olimpijskich w 1984 (6. miejsce) i 1988 (8. miejsce). Natomiast w latach 1992-1994 był trenerem reprezentacji Polski. Trenował także polskie kluby, m.in. Wisłę Płock i Azoty-Puławy.
Tadeusz Romer
Tadeusz Romer z kolei to postać równie interesująca, ale jego związki z Islandią nie są tak wyraźne, jak w przypadku poprzedników. Był dyplomatą i politykiem, a także ambasadorem RP w Japonii (1937–1941) i ZSRR (1942–1943), ministrem spraw zagranicznych Rządu RP na uchodźstwie (1943–1944), a także Sprawiedliwym wśród Narodów Świata. Pochodził z zamożnej rodziny legitymującej się herbem Laski, lecz w młodym wieku został sierotą. Wychowywał się później w rodzinie Konstantego Przewłockiego, ziemianina, działacza społecznego, filantropa i deputowanego do Rady Państwa Imperium Rosyjskiego. W 1917 roku ukończył studia prawnicze i politologiczne na uniwersytetach w Lozannie i Fryburgu. W Szwajcarii był natomiast sekretarzem Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce i blisko współpracował z prezesem tej organizacji - Henrykiem Sienkiewiczem. Jesienią 1919 roku został osobistym sekretarzem Romana Dmowskiego i wziął udział w konferencji wersalskiej. Następnie był sekretarzem polskiego poselstwa w Paryżu, a od 1921 roku pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Warszawie. Był też m.in. radąa poselstwa (później ambasady) w Rzymie (od 1928), posłem RP w Portugalii (1935 -1937), a także posłem, a następnie Ambasador RP w Japonii (1937-1941), ambasador RP w ZSRR (1942-1943) i ministrem spraw zagranicznych w rządzie Stanisława Mikołajczyka (14 lipca 1943-24 listopada 1944). Z kolei w czasie misji w ZSRR, z siedzibą w Kujbyszewie, był rzecznikiem praw deportowanych przez NKWD obywateli polskich, sprzeciwiając się sowieckiej decyzji o pozbawieniu ich polskiego obywatelstwa. Pomagał też polskim i litewskim Żydom, którzy uciekli przed Holocaustem w Tokio i Szanghaju. Utworzył w Tokio Polski Komitet Pomocy Ofiarom Wojny. Miał też zabiegać o przedłużenie wiz przejściowych oraz o wystawienie wiz wjazdowych do Kanady, USA, Palestyny i państw Ameryki Południowej.
Margaret Schlauch
Margaret Schlauch urodziła się w Filadelfii, ale przez lata była związana z Warszawą. Była filolożką, literaturoznawczynią, językoznawczynią i mediewistką. Jej ojciec William Storb Schlauch również był naukowcem, ale reprezentował zupełnie inną dyscyplinę. Był bowiem wybitnym amerykańskim matematykiem (pochodzenia niemieckiego) i profesorem New York University.
Margaret Schlauch w latach 1924–1950 była wykładowczynią w Katedrze Anglistyki na Washington Square College. Jej kariera akademicka rozwijała się błyskawicznie, a w 1940 roku otrzymała tytuł profesora zwyczajnego (full professor). Należy podkreślić, że była pierwszą kobietą w historii New York University, która uzyskała ten tytuł. W latach 1929–1930 otrzymała prestiżowe stypendium Guggenheima z zakresu literatury niemieckiej i skandynawskiej. Podczas II wojny światowej pomagała w przygotowaniu kursu języka islandzkiego dla amerykańskiego Departamentu Wojny. Na początku 1951 roku, w związku z wezwaniem przed Komisję ds. Działalności Antyamerykańskiej (HUAC), Schlauch zdecydowała się opuścić Stany Zjednoczone. Wyjechała z powodów politycznych. Badacze wskazują, że padła ofiarą maccartyzmu. Miała być też członkinią Komunistycznej Partii Ameryki. Jej decyzja została nagłośniona przez New York Times i agencję Associated Press.
Jak wskazuje Liliana Sikorska: Jej siostra Helen wyszła za mąż za polskiego fizyka, profesora Leopolda Infelda, lewicowca, który był współpracownikiem Einsteina i miał kontakty z laboratorium w Los Alamos, placówką, która podczas II wojny światowej koordynowała badania naukowe nad bronią jądrową, znane jako Projekt Manhattan. Infeld, który był naturalizowanym obywatelem Kanady, był podejrzany o szpiegostwo, dlatego w 1950 roku Infeldowie uciekli na Wschód, do Polski.
W 1951 roku objęła stanowisko profesora na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie kierowała Katedrą Anglistyki oraz Katedrą Językoznawstwa Ogólnego. W tym samym roku wstąpiła do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) i przyjęła polskie obywatelstwo. Co jednak łączyło ją z Islandią? Była badaczką literatury islandzkiej i staroislandzkiej. Poświęciła tym zagadnieniom wiele publikacji.
Aleksander Skrzyński
Kolejnym z dyplomatów uhonorowanych islandzkim wyróżnieniem był hrabia Aleksander Skrzyński - z zawodu prawnik i dyplomata. W swoim życiu zawodowym pełnił funkcję m.in. ministra spraw zagranicznych (1922–1923, 1924–1926) oraz premiera II RP w latach 1925–1926, zanim zastąpił go Wincenty Witos.
W grudniu 1922 roku, po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza, objął stanowisko ministra spraw zagranicznych w rządzie Władysława Sikorskiego (do maja 1923 roku). Ponownie kierował tym resortem od lipca 1924 roku w rządzie Władysława Grabskiego. Jako szef polskiej dyplomacji skutecznie umacniał międzynarodową pozycję Polski. Doprowadził m.in. do regulacji długów brytyjskich i amerykańskich, podpisał konkordat ze Stolicą Apostolską oraz zbliżył Polskę do Czechosłowacji. Aktywnie działał w Lidze Narodów, uczestnicząc w opracowywaniu Protokołu Genewskiego i rozstrzyganiu sporów dotyczących Gdańska na korzyść Polski. W 1925 roku podpisał w imieniu rządu polskiego układy lokarneńskie. W tym samym roku został prezesem Rady Ministrów, łącząc to stanowisko z funkcją ministra spraw zagranicznych. Jego gabinet upadł w wyniku przewrotu majowego w 1926 roku. Po tym wydarzeniu wziął udział w pojedynku z generałem Stanisławem Szeptyckim (byłym ministrem spraw wojskowych) w następstwie politycznej kłótni. Gdy Szeptycki spudłował z odległości 15 kroków, Skrzyński odmówił oddania strzału. Zginął parę lat później, 25 września 1931 roku w wypadku samochodowym pod Ostrowem Wielkopolskim.
Michał Hubert Sokolnicki
Kolejnym dyplomatą uhonorowanym islandzkim orderem był Michał Hubert Sokolnicki (1880-1967). Był on polskim politykiem, dyplomatą i historykiem. Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Najpierw kształcił się w domu pod okiem guwernera, a potem kontynuował edukację w szkole łódzkiej i warszawskiej. Następnie podjął studia w paryskiej Szkole Nauk Politycznych (Ecole Libre des Sciences Politiques), które ukończył w 1901 roku. Kontynuował naukę na uniwersytetach w Berlinie, Zurychu i Heidelbergu, a w 1907 roku na uniwersytecie w Bernie uzyskał doktorat z filozofii. Jeszcze podczas studiów w Paryżu związał się z ruchem socjalistycznym, a od 1901 roku jego losy polityczne splotły się z osobą Józefa Piłsudskiego. Należał do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), a po jej rozłamie opowiedział się po stronie Frakcji Rewolucyjnej. Był jednym z najbliższych współpracowników Piłsudskiego. W 1913 roku wstąpił do Związku Strzeleckiego. Podczas I wojny światowej pełnił m.in. funkcję sekretarza generalnego Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) oraz prywatnego sekretarza Piłsudskiego w Tymczasowej Radzie Stanu. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 roku był zastępcą sekretarza generalnego polskiej delegacji na Konferencję Pokojową w Paryżu. Pełnił następnie funkcje posła RP w Finlandii, Estonii, Danii. Był też ambasadorem w Turcji w okresie od czerwiec 1936 roku do września 1945 roku. Co więcej, wykładał historię na tamtejszym Uniwersytecie w Ankarze.
Bohdan Wodiczko
Wśród wyróżnionych nie zabrakło również reprezentanta świata sztuki. Bohdan Wodiczko był bowiem dyrygentem i pedagogiem. Wychował kilka pokoleń polskich dyrygentów. Pochodził z rodziny o czeskich korzeniach muzycznych, osiadłej w Polsce. Jego dziadek, Wacław Wodiczko, przybył z Czech pod koniec XIX wieku i został dyrygentem orkiestry Zamoyskich. Ojciec, Franciszek, był skrzypkiem, pedagogiem i dyrygentem amatorskich orkiestr. On także kształcił się w tym kierunku. Podczas okupacji niemieckiej utrzymywał się, grając na fortepianie, skrzypcach i akordeonie w orkiestrze warszawskiego lokalu „Adria”. Jednocześnie był związany z podziemiem niepodległościowym, ponieważ od 1939 roku wykładał teorię muzyki na tajnych kompletach. Podczas powstania warszawskiego został aresztowany przez gestapo i wywieziony do obozu pracy. Po powrocie do Warszawy w maju 1945 roku zorganizował i prowadził orkiestrę symfoniczną przy Komendzie Milicji Obywatelskiej w Otwocku. Był też nauczycielem dyrygentury w Szkole Muzycznej im. Karola Kurpińskiego w Warszawie.
W 1946 roku przeniósł się na Wybrzeże, gdzie był współorganizatorem powojennego gdańskiego życia muzycznego. Pełnił funkcję pierwszego dyrygenta Filharmonii Bałtyckiej w Gdańsku (1946–1950) oraz kierownika muzycznego Rozgłośni Polskiego Radia w Gdańsku (1947–1949). Wykładał także w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Sopocie. Później był związany z Filharmonią w Łodzi, Krakowie i Warszawie. W 1960 roku został dyrygentem orkiestry Filharmonii w Reykjaviku na Islandii, gdzie przygotowywał m.in. dzieła Moniuszki, Chopina i Karłowicza. W 1968 roku otrzymał od prezydenta Islandii Order Sokoła Islandzkiego.
Apolonia Junosza-Załuska-Strömberg
Doceniono też inną badaczkę literatury. Apolonia Junosza-Załuska-Strömberg to filolog, tłumaczka, lektorka uniwersytecka, która poświęciła się badaniom nad językiem staroislandzkim i kulturą nordycką, stając się jedną z najwybitniejszych znawczyń tej dziedziny na świecie. Do jej najważniejszych dzieł należą: Gramatyka języka staroislandzkiego (Uppsala 1976, wydanie niemieckie Hamburg 1982), Przekłady sag islandzkich – jako pierwsza w historii przełożyła na język polski m.in. Sagę o Njalu, Sagę o Gunnlaugu Wężowym Języku, Sagę rodu z Laxdalu oraz Edda poetycka - pierwszy pełny polski przekład tego średniowiecznego dzieła. W 1975 roku została odznaczona przez prezydenta Islandii Krzyżem Rycerskim Orderu Sokoła Islandzkiego za zasługi na polu krzewienia kultury islandzkiej.
Stefan Ziętowski
Alfabetyczny spis uhonorowanych islandzkim orderem zamyka Stefan Ziętowski. Był on poligrafem i popularyzatorem wiedzy o Islandii, a także publicystą. Przez dziesięciolecia był jedną z kluczowych postaci w budowaniu polsko-islandzkich relacji m.in. jako współzałożyciel i wieloletni, aktywny członek Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Islandzkiej (później Towarzystwo Polska-Islandia) w Warszawie. Pełnił tam funkcję sekretarza Zarządu Głównego. Był też redaktorem biuletynu ”Islandia”. Był autorem i tłumaczem licznych publikacji przybliżających Polakom kulturę i historię Islandii.
Choć Islandia ma niewiele wspólnego z Polską, także i tam dostrzeżono działalność Polaków i uhonorowano najwyższym odznaczeniem, wręczając czyli Order Sokoła Islandzkiego.
Zobacz także:
- www.forseti.is,
- www.ipsb.nina.gov.pl,
- www.1000peacewomen.org,
- www.olimpijski.pl,
- www.gov.pl,
- www.gov.pl,
- www.polskieradio24.pl,
- www.sprawiedliwi.org.pl,
- J. Fisiak, Margaret Schlauch (1898–1986) [w:] Studia Anglica Posnaniensia 38 (2002), s. 7.
- Liliana Sikorska, Margaret Schlauch: The Icon and the Scholar [w:] LITTERARIA COPERNICANA 1(21) 2017, s. 226.
- www.thefreelibrary.com,
- www.britannica.com,
- www.encyklopediateatru.pl,
- web.archive.org
