Nie wiesz, co przeczytać? 25 powieści historycznych poleca redakcja Histmaga

Piotr Abryszeński

1. Teodor Parnicki, Srebrne orły (1944)

Spór o inwestyturę, konflikt między stronnictwami, które później przeistoczą się w Gwelfów i Gibelinów, gra o wpływy między saską „retransitą” a rzymską kurią. Tło odgrywa tu pierwszoplanową rolę. Jest kluczowe dla zrozumienia początków Polski: za panowania Chrobrego już trwała i nikt nie mógł jej zniszczyć. Parnicki, urodzony w Berlinie, polskiego nauczył się w chińskim Harbinie, a „Srebrne orły” wydał w Jerozolimie w 1944 roku, gdy przemierzał szlak bojowy z Armią Andersa. Trzeba mówić więcej? Ale Europy nie połączyła przecież idea uniwersalistyczna Ottona III. Imperia nie dają niczego za darmo. Jeśli chcemy mieć Rzym, musimy po niego sięgnąć sami.

2. Hanna Malewska, Przemija postać świata (1954)

Malewska miała pecha. Wydanie nawet tak wybitnej powieści historycznej w PAXie w latach szalejącego stalinizmu odbiło się na jej popularności. Ta postać świata również przeminęła. Narracja płynie wolno, a najciekawsze dzieje się na drugim planie. Dawny Rzym dogorywa, rodzi się nowa Europa. Stare nie upadło od razu, nowe nie narodziło się w jednej chwili. Autorka zdaje się mówić: jeśli chcemy ocalić wartość z płonącego świata, musimy przenieść ją przez katastrofę własnymi rękami.

3. Henryk Sienkiewicz, Trylogia (1884-1888)

My wszyscy z niego. Freskowa machina Sienkiewicza jest kluczem do zrozumienia polskiego kodu genetycznego. To ona stworzyła matrycę polskiej tożsamości. I nikt jej już nie zniszczy Bohaterów Trylogii zna każdy, a historyczne obrazy odmalowane przez pisarza do dzisiaj rozpalają dyskusje. Po drugiej, a nawet trzeciej podróży z Sienkiewiczem nie tylko zrozumiemy geniusz autora, ale zaczniemy go szukać w wielu, również współczesnych, dziełach kultury. Kto nie czytał, ten trąba!

4. Józef Mackiewicz, Sprawa pułkownika Miasojedowa (1962)

W moim rankingu wyżej niż „Kontra”. Chirurgiczna, wręcz lodowata opowieść o manipulacji polityczno-sądowej z 1915 roku. To coś więcej niż tylko historia poszukiwania kozła ofiarnego i paskudnej mistyfikacji – to studium degradacji zbiurokratyzowanej machiny państwowej. Darmo szukać u Mackiewicza porywających dialogów i zwrotów akcji na miarę literatury szpiegowskiej. Nie ma nawet psychologizowania na siłę. Zamiast tego pisarz pokazuje, że zblazowany świat jest w stanie wrzucić do niszczarki niewinnego człowieka. Tyle że niszcząc człowieka, niszczy swój własny świat.

Magdalena Mikrut-Majeranek

5. Umberto Eco, „Imię róży”

„Imię róży” Umberto Eco to powieść, która wciąga jak kryminał, a jednocześnie pobudza do myślenia jak najwymagający esej filozoficzny. To dzieło wyjątkowe, ponieważ łączy w sobie kilka warstw, co czyni je lekturą niezwykle satysfakcjonującą.  Powieść zawiera też niezwykle szczegółowy obraz średniowiecznego świata. Eco, będący znakomitym mediewistą, odtwarza realia epoki z niezwykłą precyzją – od codziennego życia w klasztorze po złożone spory teologiczne i polityczne. „Imię róży” to arcydzieło, które łączy w sobie intelektualną głębię z wartką akcją, oferując czytelnikowi niezapomnianą i wielowymiarową przygodę.

 6. Aleksander Dumas, Trzej muszkieterowie

„Trzej muszkieterowie” to nie tylko powieść płaszcza i szpady. To literacki symbol beztroskiej odwagi, niezłomnej przyjaźni i romantycznej afery, która bawi czytelników od niemal dwustu lat. Akcja osadzona w XVII-wiecznej Francji, za panowania Ludwika XIII, jest tu jedynie barwnym tłem dla prawdziwej esencji dzieła, czyli szalonych przygód młodego gaskończyka d’Artagnana oraz jego trzech przyjaciół: Atosa, Portosa i Aramisa. Dumas mistrzowsko żongluje prawdą historyczną i fikcją, wplatając w intrygę kardynała Richelieu, królową Annę Austriaczkę oraz słynne diamentowe wisiory. Jednak to nie sucha historia jest tu najważniejsza, lecz pędzące tempo akcji - pojedynki, ucieczki, romanse i spiski następują po sobie w zawrotnym tempie. Choć bohaterowie bywają karykaturalni (szlachetny Atos, próżny Portos czy duchowny Aramis), ich energia i słynna zasada jeden za wszystkich, wszyscy za jednego działają na wyobraźnię jak żaden podręcznik historii.

7. Ken Follett, Filary Ziemi

Ken Follett, znany z mistrzowskiego budowania napięcia, w powieści „Filary Ziemi” przenosi czytelników do średniowiecznej Anglii XII wieku, gdzie w cieniu wojny domowej toczy się wieloletnia walka o wzniesienie najwspanialszej katedry, jaka kiedykolwiek powstała. Jednakże wspomniana katedra w powieści to nie tylko budowla z kamienia, ale także symbol ludzkich marzeń, nadziei i wytrwałości w dążeniu do celu. Ta powieść to mistrzowskie połączenie wciągającej fabuły z barwnym obrazem średniowiecznego społeczeństwa. Książka jest napisana w lekkim, przystępnym stylu, który sprawia, że historię czyta się z przyjemnością, niczym dobrą powieść przygodową. Follett w niezwykle plastyczny sposób pokazuje realia średniowiecza: od codziennej pracy budowniczych, przez polityczne rozgrywki Kościoła i korony, po życie zwykłych ludzi. To książka, która uczy, bawiąc i nie nużąc. 

Jesteśmy darmowym portalem, którego utrzymanie dużo kosztuje. Jako medium niezależne pozyskujemy środki na nasze utrzymanie od reklamodawców lub Czytelników. Nie prosimy o wiele - gdyby każda czytająca nas Osoba podarowała nam 10 zł, to starczyłoby to nam na rok bardzo wytężonej działalności i nowych inicjatyw. Okazuje się jednak, że do tej pory wsparło nas zaledwie 0,0002% naszych Czytelników. Dowiedz się, jak możesz nam pomóc!

8. George Bidwell, Rubaszny król Hall

Barwna, przystępna i wciągająca powieść historyczna, która z powodzeniem łączy rzetelność historyczną z lekkim stylem. Bidwell, choć przedstawia zbeletryzowaną biografię, stara się być wierny faktom historycznym. Książka plastycznie oddaje realia epoki Tudorów, ale nie jest suchym wykładem, tylko żywą opowieścią. Autor unika nadmiernego akademizmu, co czyni ją atrakcyjną nawet dla osób, które nie są specjalistami w historii Anglii. Powieść nie idealizuje monarchy, ale ukazuje go w całej ludzkiej złożoności - z wadami, namiętnościami i polityczną bezwzględnością.

Mateusz Balcerkiewicz

9. Stanisław Rembek, W polu (1937)

To ten rodzaj powieści, która pomiędzy wierszami fabularyzowanej historii przemyca prawdę o realiach pola walki, odczuciach i międzyludzkich interakcjach żołnierzy. Napisał ją autor, który na własne oczy jako uczestnik widział horrory wojny polsko-bolszewickiej. Właśnie ona stała się kanwą dla opowiadanej przez niego historii. A jest to opowieść o życiu codziennym frontowych żołnierzy, relacjach wewnątrz oddziału, roli mitu w tłumaczeniu rzeczywistości i regulowaniu nastrojów, a także o psychologii grupy w skrajnie niesprzyjających warunkach.

10. William Golding, Władca much (1954) 

Nie jest to powieść wprost historyczna, ale uważny czytelnik wyciągnie z niej, szokujące nieraz, wnioski na temat historii człowieka, społeczeństw i państw. Na bezludnej wyspie rozbija się samolot, a z katastrofy ocalała tylko grupa nieletnich chłopców w różnym wieku. Aby przetrwać, organizują się w mikro-społeczność, ustalają reguły, hierarchię, a nawet atrybuty władzy. Najpierw obserwujemy niezwykłą zdolność adaptacji grupy w tak skrajnie niesprzyjających warunkach, by z biegiem czasu śledzić mechanizmy erozji stworzonego przez nich społeczeństwa, konfliktów, rozwoju fanatyzmu i szaleństwa, a wreszcie tragedii, która z jednej strony jest finałem jasno dostrzegalnego procesu, a z drugiej powoduje ją na pozór nieuchwytne,  przemykające pomiędzy zdarzeniami, osobami i postawami zło, które uosabia tytułowy władca much. 

11. Jacek Komuda, Wizna (2020)

Jacka Komudy miłośnikom powieści historycznych, zwłaszcza osnutych wokół historii wojskowości, przedstawiać nie trzeba. Wizna to fabularyzowana próba odtworzenia polsko-niemieckiego starcia z września 1939 roku, które nazywane bywa „polskimi Termopilami”. Książka obarczona jest dość mocną dozą sentymentalnej tęsknoty za „romantyczną przeszłością i minioną chwałą” (co może się podobać lub irytować, dla mnie osobiście jest to miły akcent), jak zresztą generalnie twórczość tego autora. Niemniej, jest to wspaniale odmalowany pejzaż realiów Polski u progu II wojny światowej, który pokazuje wiele elementów rzeczywistości, o których nie przeczytamy w podręcznikach historii. Właśnie pisarska wrażliwość na detale, sytuacje, nastroje, a nawet przedmioty, stanowi dla mnie największą wartość tej książki, jak i całej serii osnutej wokół wydarzeń polskiego września 1939 roku. Jeśli ktoś nie miał szczęścia z zapartym tchem słuchać „opowieści o wojnie” na kolanach u dziadka, to ta książka będzie tego najlepszym ekwiwalentem.

12. Kurko Kaarlo, Cud nad Wisłą. Wspomnienia fińskiego uczestnika wojny polsko-rosyjskiej w roku 1920 (2010)

Czemu wspomnienia znalazły się w zestawieniu powieści historycznych? Ponieważ zwyczajnie nie dowierzam anegdotom autora, który zresztą swoją książką wpisuje się w trend fińskich, podkoloryzowanych „opowieści wojennego weterana”. Czy przez ten fakt pozycja traci cokolwiek ze swojego uroku? Ależ skąd! Jeśli lubicie klimaty w stylu „Czterej pancerni i pies”, poczuje się tu jak w domu, a pozycję pochłoniecie z wypiekami na twarzy. Jest to też bardzo ciekawe spojrzenie na polskie społeczeństwo u progu niepodległości oczami obcokrajowca. A wreszcie – mimo mojego sceptycyzmu czy powtarzanych przez autora zasłyszanych, w żaden sposób nieweryfikowanych, historyjek – tkwi tu z pewnością spore ziarno prawdy, które ciekawie uzupełnia obraz wojny polsko-bolszewickiej, jaki wyłania się z bliższych nam i pewniejszych źródeł.

Rafał Gumiński

13. Ken Follett, Świat bez końca (2007)

Kontynuacja „Filarów Ziemi” to monumentalna opowieść o XIV-wiecznej Anglii, w której losy kilku bohaterów splatają się z najważniejszymi wydarzeniami epoki – wojną stuletnią, epidemią czarnej śmierci i głębokimi przemianami społecznymi. Follett z ogromną dbałością o szczegóły odtwarza realia średniowiecznego miasta Kingsbridge, pokazując codzienne życie jego mieszkańców, rozwój rzemiosła, medycyny i architektury oraz nieustanną rywalizację między duchowieństwem, możnymi i mieszczaństwem. Historyczne wydarzenia nie dominują jednak nad fabułą – stanowią raczej tło dla opowieści o ambicji, miłości, zemście i walce o lepszą przyszłość. Druga część cyklu „Kingsbridge” powieści historycznej, która umiejętnie łączy rozmach epicki z wiarygodnym obrazem średniowiecznej Europy.

Jesteśmy darmowym portalem, którego utrzymanie dużo kosztuje. Jako medium niezależne pozyskujemy środki na nasze utrzymanie od reklamodawców lub Czytelników. Nie prosimy o wiele - gdyby każda czytająca nas Osoba podarowała nam 10 zł, to starczyłoby to nam na rok bardzo wytężonej działalności i nowych inicjatyw. Okazuje się jednak, że do tej pory wsparło nas zaledwie 0,0002% naszych Czytelników. Dowiedz się, jak możesz nam pomóc!

14. Maurice Druon, Król z żelaza (1955)

Pierwszy tom słynnego cyklu „Królowie przeklęci” przenosi czytelnika na dwór Filipa IV Pięknego – tytułowego króla z żelaza. Punktem wyjścia jest skandal obyczajowy w rodzinie królewskiej, szybko przeradzający się w kryzys polityczny zagrażający przyszłości dynastii Kapetyngów. Dworskie intrygi, zdrady, małżeństwa zawierane z wyrachowania i bezwzględna walka o wpływy splatają się z motywem klątwy rzuconej przez wielkiego mistrza templariuszy Jacques'a de Molaya. Druon stworzył niezwykle sugestywną opowieść o mechanizmach władzy, pokazując, jak prywatne decyzje i ambicje możnych potrafią zaważyć na losach całego państwa. To „Gra o tron” w najlepszym wydaniu.

15. Bernard Cornwell, Azincourt (2008)

Bernard Cornwell zabiera czytelnika do Anglii i Francji początku XV wieku, prowadząc go przez kampanię Henryka V zakończoną zwycięstwem pod Azincourt. Głównym bohaterem jest angielski łucznik Nicholas Hook, którego losy stają się pretekstem do ukazania codzienności zwykłych żołnierzy, dalekiej od rycerskich ideałów znanych z dworskich poematów. Autor z charakterystycznym dla siebie realizmem przedstawia trud marszów, oblężeń i bitew, nie unikając brutalności średniowiecznej wojny. To jedna z najbardziej przekonujących literackich rekonstrukcji bitwy pod Azincourt jak i samej wojny stuletniej.

16. Walter Scott, Ivanhoe (1819)

Uznawana za jedną z pierwszych nowoczesnych powieści historycznych, Ivanhoe przenosi czytelnika do Anglii końca XII wieku, gdy król Ryszard Lwie Serce powraca z niewoli po wyprawach krzyżowych. Na tle konfliktu między Normanami i Sasami Walter Scott snuje opowieść o honorze, lojalności i rycerskich ideałach, w której nie brakuje turniejów, oblężeń zamków, pojedynków oraz dworskich intryg. Obok postaci fikcyjnych pojawiają się bohaterowie historyczni i legendarni, tacy jak Ryszard Lwie Serce czy Robin Hood. Choć Scott nie zawsze pozostaje wierny faktom, stworzył niezwykle barwną wizję średniowiecza, która przez niemal dwa stulecia kształtowała wyobrażenia czytelników o tej epoce.

17. Larry McMurtry, Na południe od Brazos (1985)

Nawet jeśli nie przepadasz za westernami, tej książce i tak powinieneś dać szansę. Uznawana za jedną z najwybitniejszych powieści o Dzikim Zachodzie, „Na południe od Brazos” opowiada o wielkim przepędzie bydła z Teksasu do Montany w latach 70. XIX wieku. Losy dwóch byłych teksańskich rangerów i towarzyszących im kowbojów stają się pretekstem do ukazania codzienności amerykańskiego pogranicza – pełnej trudów, niebezpieczeństw i niepewności. Autor z niezwykłym pietyzmem ukazuje codzienność ludzi pogranicza, zmagających się z kaprysami natury, chorobami, głodem, napadami bandytów i konfliktami z rdzennymi mieszkańcami Ameryki. To nie tylko znakomita powieść przygodowa, lecz także przejmujący obraz schyłku amerykańskiego pogranicza i narodzin nowoczesnego Zachodu. To w końcu również wciągająca historia trudnej przyjaźni głównych bohaterów.

Jakub Jagodziński

18. Szczepan Twardoch, Król (2016)

Rok 1937. Młody żydowski pięściarz i gangster w przedwojennej Warszawie. Jakub Szapiro to bohater ze skazą, a może nawet bohater-skaza. Jego perypetie śledzimy w przededniu nadchodzącej wojny. Fabuła jest wyjątkowo wartka i nie pozwala odstawić powieści nawet na chwilę, ale to wątki historyczne stoją za jej poziomem. Są nie tylko tłem i miejscem wydarzeń (Nalewki, Kercelak, Bund, Makabi Warszawa), ale też budują historię – konflikty polityczne, napięcia etniczne, polityka przedwojennej Polski.

Mimo to „Król” nie udaje powieści epokowej, nie stara się być narodowym dziełem, które swoim przesłaniem i patosem pokrzepi dumę z historii narodu. Jest brutalna, poetycka, pełna niejasności, świetnie łączy przyziemny fetyszyzm materializmu z zabiegami realizmu magicznego. Jeśli czytaliście „Morfinę” i Was nie przekonała, to warto dać szansę „Królowi”.

19. John Steinbeck, Grona Gniewu (1939)

Powieść opowiada losy rodziny Joadów – mieszkańców Oklahomy, którzy w dobie Wielkiego Kryzysu zmuszeni są porzucić swój tradycyjny, rolniczy model życia. Ich ziemia nagle przestała być ich ziemią. Udają się więc w tułaczkę na Zachód, by spróbować sił w nowej, zupełnie dla nich niezrozumiałej rzeczywistości.

Powieść komentuje ogromne problemy społeczne Stanów Zjednoczonych pierwszej połowy XX wieku. Problemy, które wraz z kryzysem ekonomicznym okazały się jeszcze większe: bieda, podziały, nieufność, kryzys zaufania, wrogość. Stany Zjednoczone okazują się dla prostodusznych ludzi ojczyzną, która ich nie chce.

Jesteśmy darmowym portalem, którego utrzymanie dużo kosztuje. Jako medium niezależne pozyskujemy środki na nasze utrzymanie od reklamodawców lub Czytelników. Nie prosimy o wiele - gdyby każda czytająca nas Osoba podarowała nam 10 zł, to starczyłoby to nam na rok bardzo wytężonej działalności i nowych inicjatyw. Okazuje się jednak, że do tej pory wsparło nas zaledwie 0,0002% naszych Czytelników. Dowiedz się, jak możesz nam pomóc!

Być może ktoś, czytając tę rekomendację, słusznie zacząłby się zastanawiać, czy „Grona Gniewu” to powieść historyczna. Powstała w 1939 roku jako komentarz do wydarzeń, które były wówczas niemal współczesnością. Nie jest więc powieścią historyczną w klasycznym rozumieniu, ale pozostaje niezwykle cennym świadectwem epoki – świata, który wkrótce miał zostać całkowicie zmieniony przez II wojnę światową. A pamiętajmy, że historia nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy pamięć o wydarzeniach zaczyna blaknąć. To, co wydarzyło się wczoraj, również jest już historią.

20. Mario Puzo, Ojciec Chrzestny (1969)

Powieść została wydana w 1969 roku. Co prawda nieśmiertelność historii rodziny Corleone zapewniła dopiero ekranizacja Francisa Forda Coppoli, ale gdyby nie powieść, nie byłoby też jednego z najwybitniejszych dzieł filmowych XX wieku.

Mario Puzo opisał historię włoskiej mafii tak, jak nie zrobił tego nikt wcześniej. Ustanowił swego rodzaju kanon literatury gangsterskiej, choć całe dzieło narodziło się w jego wyobraźni. Pisarz nie był bowiem zaznajomiony z półświatkiem przestępczym. Dotychczas napisał dwie, cenione przez krytyków książki, które nie zapewniły mu jednak ani sławy, ani pieniędzy. Trzecią książką był Ojciec Chrzestny – reszta jest historią.

21. Adam Higginbotham, O północy w Czarnobylu (2019)

Choć „O północy w Czarnobylu” to reportaż historyczny i książka naukowa, to narracja zdecydowanie nie przypomina tych gatunków. Każdy najmniejszy nawet szczegół tekstu znajduje odzwierciedlenie w materiale archiwalnym, to opowiedziany jest lepiej niż niejedna książka z gatunku „fiction”.

Żeby nie być gołosłownym, oto fragment książki: „Dwieście pięćdziesiąt rentgenów na godzinę! – krzyknął sierżant z oczami szeroko otwartymi z niedowierzania. – Towarzyszu poruczniku… - zaczął, wskazując na radiometr. Logaczew spojrzał na cyfrowy ekran i poczuł przebiegający po karku dreszcz przerażenia: 2080 rentgenów na godzinę. Niemożliwe”.

Jeśli chcecie zrozumieć historię tragedii, która wydarzyła się w 1986 roku, to nie ma lepszej książki. Pozycja obowiązkowa.

22. Elżbieta Cherezińska, Harda (2016)

Jako mediewista trochę inaczej ułożyłbym kanon lektur szkolnych. Cenię trylogię Sienkiewicza, tym bardziej widziałbym w kanonie lektur miejsce dla tekstów osadzonych w czasach wcześniejszych niż epoka I Rzeczypospolitej. Od czego można by zacząć? Stawiam na dynamiczną, wartką i pełną akcji „Hardą”.

Tytułowa Harda to córka Mieszka I i siostra Bolesława Chrobrego, która zasiadała na czterech europejskich tronach. W Polsce znana jest jako „Świętosława”, choć nie wiadomo jakie było jej prawdziwe imię. Jej historia jest znana głównie w gronie sympatyków historii Polski doby pierwszych Piastów, a nie szerzej, a szkoda. Warto dodać, że Cherezińska konsultowała kwestie historyczne z naukowcami, co dodaje wiarygodności jej powieściom.

Natalia Pochroń

23. Henryk Sienkiewicz, Krzyżacy (1900)

To jedna z tych powieści, które zna każdy i do których wraca się z dużym sentymentem — a przynajmniej ja zawsze z takimi odczuciami po nią sięgam. Patrząc krytycznym okiem, można dostrzec w niej pewne uproszczenia, banały, sztucznie przedłużane wątki — ale to nie jest książka, którą ocenia się w ten sposób. To utwór stanowiący kwintesencję polskiej tożsamości i dumy narodowej. Barwne postaci, kwiecisty język i wyjątkowy klimat średniowiecznej Polski — to tylko niektóre z atutów książki. I wciągająca fabuła — do dziś pamiętam pojedyncze łzy uronione z lekkim zawstydzeniem nad losem ukochanej Zbyszka.

24. Fiodor Dostojewski, Biesy (1872)

Nie jest to klasyczna powieść historyczna, bardziej powieść polityczna, filozoficzna i psychologiczna osadzona w realiach XIX-wiecznej Rosji. To zdecydowanie wymagająca książka, bo i porusza niełatwą tematykę — choć Dostojewski opowiada w niej o rzeczywistości w swojej ojczyźnie, ten opis służy mu bardziej do przenikliwej analizy natury ludzkiej. Książka świetnie pokazuje mechanizmy radykalizacji zachodzące w człowieku owładniętym fanatyzmem i ideologią — i to jak potrafią one doprowadzić do moralnego upadku. Choć czasami czyta się ją z niepokojem, zdecydowanie warto — choćby ze względu na uniwersalne przesłanie, jakie ze sobą niesie.

25. Victor Hugo, Nędznicy (1862)

W monumentalnej powieści Victor Hugo świetnie pokazuje, jak losy jednostek splatają się z wielką historią. Pierwsze tło tej powieści stanowi poruszająca historia walki o godność, sprawiedliwość i odkupienie. Na drugim planie Hugo przedstawia panoramę XIX-wiecznego społeczeństwa francuskiego — rozwarstwionego, pełnego niesprawiedliwości i podporządkowanego bezlitosnemu prawu ślepemu na los jednostek. Mimo to książka daje nadzieję — pokazuje, że nawet w takim świecie można obronić godność i człowieczeństwo.

Jesteśmy darmowym portalem, którego utrzymanie dużo kosztuje. Jako medium niezależne pozyskujemy środki na nasze utrzymanie od reklamodawców lub Czytelników. Nie prosimy o wiele - gdyby każda czytająca nas Osoba podarowała nam 10 zł, to starczyłoby to nam na rok bardzo wytężonej działalności i nowych inicjatyw. Okazuje się jednak, że do tej pory wsparło nas zaledwie 0,0002% naszych Czytelników. Dowiedz się, jak możesz nam pomóc!