Opublikowano
2016-07-26 15:00
Licencja
Wolna licencja

W służbie Egiptu. Nacjonalizacja Kanału Sueskiego

18 czerwca 1956 r. ostatni brytyjski żołnierz opuścił kraj faraonów. Miesiąc później na posiedzeniu rządu w Kairze podjęto ostateczną decyzję o nacjonalizacji Towarzystwa Kanału Sueskiego. Jak zareagowali na to jego najwięksi udziałowcy – Anglia i Francja?


Strony:
1 2

Aleksandria, 26 lipca 1956 r. Prezydent Gamal Abdel Naser składa swój podpis pod dokumentem, a sala która chwilę temu zamarła w milczeniu, teraz wybucha owacjami. Wypełniony po brzegi Plac Wyzwolenia szaleje z radości. Wszystkie rozgłośnie radiowe nadają kilkugodzinne przemówienie głowy państwa oraz powtarzają tekst nowej uchwały. Prezydent mówi w zrozumiałym dla każdego obywatela narzeczu baladi.

Naser w tłumie swoich zwolenników po ogłoszeniu nacjonalizacji Kanału Sueskiego (domena publiczna)

Ani miejsce ani czas nie są tu przypadkowe. Dokładnie 4 lata wcześniej z pałacu w Aleksandrii został wygnany ostatni król egipski, Faruk I, obalony przez organizację Wolnych Oficerów z Naserem na czele. Tuż po objęciu władzy i proklamowaniu republiki, zamachowcy ogłosili walkę aż do całkowitego wyzwolenia Egiptu z imperializmu.

Kres ponurej przeszłości

Przez blisko sto lat sprawa Kanału Sueskiego zatruwała atmosferę stosunków egipsko-brytyjskich. 26 lipca 1956 r. Naser ogłosił w końcu:

Towarzystwo Kanału Sueskiego jest towarzystwem egipskim, które winno być oddane pod jurysdykcję i ustawodawstwo egipskie. [...] Dziś wszyscy zjednoczyliśmy się, aby położyć absolutny kres tej ponurej przeszłości [...] Kanał został przekopany przez 120 tysięcy Egipcjan, którzy zginęli w czasie wykonywania prac. Towarzystwo Kanału z siedzibą w Paryżu jest uosobieniem eksploatacji...

Tego dnia egipski prezydent – dla zachodnich obserwatorów nowy dyktator i faraon – osiągnął szczytową popularność.

Wciągnięcie egipskiej flagi w Port Said po opuszczeniu strefy Kanału Sueskiego przez brytyjskich żołnierzy, 18 czerwca 1956 roku Historia drogi wodnej przez Przesmyk Sueski sięga 1854 r., kiedy francuski dyplomata i inżynier Ferdinand de Lesseps uzyskał koncesję na budowę kanału łączącego Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym. Będąc przyjacielem kedywa (wicekróla) Egiptu oraz kuzynem imperatorowej Francji, de Lesseps miał dla swojego planu szerokie poparcie. W 1858 r. utworzono międzynarodowe Towarzystwo Kanału Sueskiego pod kontrolą Francuzów, a 11 lat później Kanał o długości 161 km został uroczyście otwarty.

Zakończenie budowy w listopadzie 1869 r. spotkało się z reakcją Anglików, którzy potraktowali francuskie przedsięwzięcie jako pierwszy krok na drodze do penetracji krajów Lewantu i zagrożenia Indii. W 1882 r. Wielka Brytania objęła więc protektorat nad Egiptem oraz zakupiła od kedywa 40% akcji Towarzystwa, stając się jego największym udziałowcem.

Znaczenie strategiczne Kanału było oczywiste dla wszystkich. W latach I wojny światowej toczyły się tam bitwy pomiędzy armią brytyjską a turecką. Kiedy w 1922 r. ogłoszono niepodległość Egiptu, Anglicy wcale nie zamierzali rezygnować ze swojej inwestycji.

Na drodze rokowań

W połowie lipca 1952 r. w Egipcie wybuchła rewolucja. Nowa władza dążyła do redefinicji stosunków z Wielką Brytanią. Po dwóch latach problem Towarzystwa udało się rozwiązać. Obie strony potwierdziły, że Kanał jest integralną częścią Egiptu, uznały go za drogę wodną o znaczeniu gospodarczym, handlowym i strategicznym oraz wyraziły wolę poszanowania porozumienia gwarantującego swobodę żeglugi, podpisanego w Konstantynopolu w 1888 r.

Thotmes III - Napoleon Egiptu

Czytaj dalej...

„Swobodą” tą nie mógł jednak cieszyć się sąsiedni Izrael, którego statki zatrzymywano od 1949 r. w ramach blokady prowadzonej przez rząd egipski przeciwko młodemu państwu żydowskiemu. Jednocześnie Brytyjczycy zobowiązali się wycofać siły zbrojne ze strefy Suezu do czerwca 1956 r.

Czy nacjonalizacja Kanału była działaniem nielegalnym? Pod względem prawnym Towarzystwo było spółką egipską, zarejestrowaną tam od początku swego istnienia. Naser mógł więc postawić znak równości pomiędzy swoją uchwałą z lipca 1956 r., a nacjonalizacją niektórych koncernów Wielkiej Brytanii przez rząd w Londynie. Poza tym prezydent wzorował się na Iranie, gdzie znacjonalizowano Anglo-Irańską Kompanię Naftową.

Port Said (domena publiczna)

W przypadku Kanału Sueskiego sprawa dotyczyła jednak zbyt wielu stron, które były zainteresowane utrzymaniem status quo. O tym, podobnie jak o fakcie, że w 1968 r. miał upłynąć 99-letni termin wygaśnięcia koncesji, Naser doskonale wiedział. Nacjonalizując Towarzystwo, przywódca egipski przyspieszył moment, który i tak miał nastąpić, choć dopiero 12 lat później.

Krucjata

Ponieważ akcje Kanału należały do Brytyjczyków oraz Francuzów, Egipt musiał liczyć się z dwoma, słabnącymi wprawdzie, ale wciąż znaczącymi mocarstwami. Formując sojusz przeciwko Egiptowi, kierowały się one jednak nie tylko interesami związanymi z Towarzystwem oraz innymi przedsiębiorstwami, które w okresie kryzysu zostały poddane upaństwowieniu (procesy te nazwano „egiptyzacją”). W polityce angielskiej od lat narastały bowiem tendencje anty-egipskie. Wynikały one z polityki torpedowania pozycji Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie i w Afryce przez Nasera. Dla Londynu nacjonalizacja Kanału mogła się więc stać nie tylko okazją do powrotu nad Nil, ale równocześnie do obalenia niewygodnego przywódcy. Z kolei Francja oskarżała Egipt o udzielanie politycznego i militarnego wsparcia powstańcom algierskim.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Jb |

Naser byl narodowym socjalista. On oraz Sadat i Arafat wspolpracowali z III Rzesza. Sadat współpracował z Abwehra i szykowal powstanie na przywitanie Romla. Wujek Arafata, Wielki Mufti Jerozolimy wojne spedzil w Berlinie



Odpowiedz
Aleksei Rogozin

Student historii na Uniwersytecie Warszawskim, interesuje się historią Polski i Łotwy w pierwszej połowie XX wieku, polityką historyczną, procesami nation-building w krajach Europy Środkowo-Wschodniej oraz na Bałkanach.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org