70 lat temu utworzono Narodowe Siły Zbrojne

20 września 1942 roku powstała druga największa polska partyzancka organizacja zbrojna - Narodowe Siły Zbrojne. Jakie były jej losy? Czy temat ten jest obecny w badaniach naukowych? Jakie miejsca zajmuje i zajmować powinny NSZ w polskiej pamięci zbiorowej?

NSZ, czyli Narodowe Siły Zbrojne powstały z połączenia dwóch innych wojskowych organizacji konspiracyjnych: Związku Jaszczurczego i części Narodowej Organizacji Wojskowej. Dołączyło do nich także, w całości lub w części, około kilkunastu innych prawicowych organizacji podziemnych. Celem formacji, podobnie jak o wiele bardziej znanej Armii Krajowej, była walka z okupantem w imię Polski i Polaków. Pod wieloma istotnymi względami jednak się od niej różniła. Przede wszystkim, była organizacją zrzeszającą ludzi o określonym światopoglądzie i wizji Polski. Cechował ją ponadto silny antysanatyzm, przejawiający się w częstej krytyce postępowania władz II RP na arenie międzynarodowej. Nie dzieliła także, jak to było w przypadku AK, okupantów na ,,lepszego” i ,,gorszego”, ale od momentu swojego powstania za głównego wroga uznawała zarówno Niemców, jak i Związek Sowiecki.

70 rocznica wydania przez Komendę NSZ pierwszego rozkazu jest doskonałą okazją do zaprezentowania historii i dorobku tej organizacji. Wart bliższego przybliżenia jest również stan badań nad jej historią, a także dziejami polskiego ruchu narodowego. Nastąpił bowiem w ostatnim czasie istotny zwrot w zainteresowaniu historią ruchu, jego programem politycznym i ludźmi z nim związanymi.

Narodowe Siły Zbrojne – historia i dorobek

W pierwszym rzędzie zauważyć należy, że historia NSZ była (i ciągle niestety jest) nieznana przeważającej części społeczeństwa. Jeśli przeciętny człowiek usłyszał już o tej organizacji, otrzymywał informacje niezwykle odbiegające od rzeczywistej jej historii, pełne krzywdzących i nieprawdziwych opinii. Pierwotnym źródłem tych zniekształceń była propaganda komunistyczna, która nazywała NSZ organizacją faszystowską, współpracującą ramię w ramię z nazistami. Zakłamywanie historii tej organizacji nie skończyło się jednak w 1989 r. Mimo przeszło dwudziestu lat, jakie minęły od Jesieni Ludów i upadku Związku Sowieckiego, w dalszym ciągu wiedza o Narodowych Siłach Zbrojnych wśród laików jest praktycznie żadna. Dodać należy, że i wśród historyków nie jest ona zbyt wielka i pełna nieprawdziwych sądów i opinii, nieopartych o badania źródłowe. Jednym z jej ostatnich przykładów może być choćby wyrażona przez prof. Pawła Machcewicza opinia, że NSZ nie należy stawiać na równi z AK, połączona z oskarżeniem tej organizacji o faszyzowanie. Istnieje słaba wiedza na temat NSZ. Z tej niewiedzy, dotykającej również historyków, biorą się nieuprawnione oceny i sądy - stwierdził w komentarzu do tej wypowiedzi prof. Jan Żaryn.

NSZ powstały we wrześniu 1942 r., jednocząc część organizacji o charakterze narodowym. Pierwszy rozkaz (nr 1/42) wydano właśnie 20 września tego roku. Zawiadamiał on o objęciu dowództwa nad NSZ przez płk Ignacego Oziewicza. Bezpośrednim powodem powstania tej organizacji był sprzeciw znacznej części Narodowej Organizacji Wojskowej i działaczy Stronnictwa Narodowego wobec decyzji o scaleniu NOW z AK. Nowopowstała organizacja była politycznie podporządkowana Tymczasowej Narodowej Radzie Politycznej, związanej z Grupą Szańca.

Krzyż Narodowych Sił Zbrojnych.

Zasadnicze cele organizacji sformułowano na początku 1943 r. w Deklaracji Narodowych Sił Zbrojnych. Należały do nich przede wszystkim walka o niepodległą Polskę i jej odbudowa w granicach na wschodzie opartych o linię wyznaczoną traktatem ryskim, na zachodzie zaś na linii rzeki Odry i Nysy Łużyckiej. Po jej uzyskaniu zakładano przebudowę państwa i sposobu sprawowania władzy w kierunku katolickiego państwa polskiego.

Narodowe Siły Zbrojne zakładały walkę z obydwoma okupantami, ale po niemieckiej porażce pod Stalingradem głównym wrogiem formacji stali się Sowieci. Wynikało to z przekonania, że Hitler przegrał już wojnę i to Stalin ze swoją armią będzie decydował o polskich losach. Z takiego stanowiska dowództwa NSZ wynikał stosunek organizacji do idei wybuchu powstania antyniemieckiego - byli oni przeciwni zarówno jego rozpoczęciu, jak i jakikolwiek współpracy z Sowietami.

W marcu 1944 r., po prowadzonych od kwietnia 1943 r. rozmowach z AK, doszło do scalenia Narodowych Sił Zbrojnych z organizacją zbrojną Polskiego Państwa Podziemnego. Niemniej dość szybko dowództwo NSZ, wywodzące się z Grupy Szańca, w obawie o niezależność narodowej partyzantki dokonało tzw. „wewnętrznego zamachu stanu”, który doprowadził ostatecznie do rozłamu w organizacji.

KG NSZ i władze polityczne tego środowiska zajęły negatywne stanowisko wobec wybuchu Powstania Warszawskiego, część żołnierzy postanowiła jednak wziąć w nim udział. Żołnierze NSZ, jak wynika z literatury przedmiotu, wykazali się w czasie walk skutecznością i bohaterstwem, szczególnie wysoko ocenione zostało Zgrupowanie ,,Chrobry II”.

Po porażce Powstania dowództwo NSZ podjęło decyzje o wycofywaniu się na Zachód w ślad za frontem i dotarcie do terenów zajmowanych przez Amerykanów. Konieczne do tego było zawieranie taktycznych porozumień z Niemcami. Trzeba jednak powiedzieć, że umowy te nigdy nie miały charakteru kolaboracyjnego, a wynikały przede wszystkim z chęci walki z czerwonym okupantem

1
. Najbardziej znanym zgrupowaniem, któremu udało przebić się na Zachód, była Brygada Świętokrzyska. Wsławiła się ona skuteczną walką z Sowietami, skutecznie zaprzeczyła również tezom o szerzącym się w NSZ antysemityzmie, uwalniając obóz koncentracyjny dla kobiet w czeskim Holiszowie.

Dalsze losy żołnierzy NSZ, którym udało się dotrzeć do Amerykanów, związane są przede wszystkim ze służbą wartowniczą na terenie Niemiec i smutnym losem emigranta. Zgrupowania, które pozostały w kraju, walczyły z sowieckim okupantem i instalowanymi przez niego władzami. Większość z nich została rozbita w okresie od połowy 1945 r. do listopada tego roku. Ostatecznie Narodowe Siły Zbrojne zlikwidowano w lutym 1947 r., aresztując ostatniego dowódcę tej formacji Stanisława Kasznicę i innych członków Komendy Głównej. W lutym 1948 r. odbył się pokazowy proces, w którym na śmierć skazano Kasznicę i Lecha Neymana. Ostatni żołnierze związani z NSZ walczyli z władzami komunistycznymi do połowy lat pięćdziesiątych.

Rozwój wiedzy i zainteresowania NSZ i historią polskiego ruchu narodowego

Mimo wielu lat zakłamywania historii Narodowych Sił Zbrojnych i zapominaniu, że była to największa po Armii Krajowej polską organizacja konspiracyjna w czasie II wojny światowej, zainteresowanie jej genezą i działalnością ostatnio zauważalnie rośnie. Widać to również po zdecydowanym wzroście publikacji dotyczących tej tematyki. Trend ten znacząco poprawiło powstanie i działalność Instytutu Pamięci Narodowej, szczególnie w okresie prezesury tragicznie zmarłego Janusza Kurtyki.

Pisząc o stanie wiedzy na temat NSZ należy w pierwszej kolejności powiedzieć o edycjach źródłowych. W moim przekonaniu najbardziej istotną pozycją w tym zakresie jest trzytomowy zbiór źródeł pt. Narodowe Siły Zbrojne. Dokumenty, struktury, personalia, opracowany przez Leszka Żebrowskiego i wydany w latach 1994-1996

2
. Inne istotne pozycje to NSZ. Dokumenty, relacje, wspomnienia
3
oraz Lista strat działaczy Obozu Narodowego w latach 1939-1955 pod red. Wojciecha Jerzego Muszyńskiego i Jolanty Mysiakowskiej-Muszyńskiej
4
. Dysponujemy również wartościową edycją poświęconą konspiracyjnej prasie narodowej
5
.

Po 1989 r. powstało wiele cennych monografii dotyczących Narodowych Sił Zbrojnych, jednak przez długi czas był to opracowania niszowe, nieznane lub wydawane w niewielkim nakładzie. Sytuacja zmieniła się w ostatnich latach. Ruchem narodowym i NSZ zainteresowały się większe wydawnictwa i instytucje (na czele z IPN), co poskutkowało wzrostem ilości publikacji i rozwojem naszej wiedzy w tym zakresie.

Jeśli chodzi o dawniej wydane pozycje odsyłam do Materiałów do bibliografii Narodowych Sił Zbrojnych (od roku 1982) autorstwa Piotra Szczuckiego

6
. Do moim zdaniem najbardziej wartościowych publikacji dotyczących NSZ wydanych po 2005 r. należą, recenzowane na Histmagu, książki J. Żaryna pt. „Taniec na linie nad przepaścią”. Organizacja Polska na wychodźstwie i jej łączność z krajem w latach 1945-1955 i W. J. Muszyńskiego pt. Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934-1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej, opracowanie Sebastiana Bojemskiego pt. NSZ w Powstaniu Warszawskim
7
a także Narodowe Siły Zbrojne na Lubelszczyźnie Mirosława Piotrowskiego
8
.

Nie brakuję również wartościowych relacji żołnierzy NSZ dotyczących służby w tej formacji. Wymienić należy przede wszystkim wspomnienia Bohdana Szuckiego
9
, Włodzimierza Jaxy- Marcinkowskiego
10
oraz zbiór W marszu i boju
11
. Ważną rolę w przekazywaniu wiedzy na temat NSZ pełnią również czasopisma. Należy wspomnieć tu zwłaszcza o ,,Szczerbcu” i ,,Glaukopisie”, ale nie można zapomnieć również o ,,Zeszytach Historycznych WiN” czy ,,Biuletynie IPN”, gdzie ukazywały się artykuły na temat NSZ i działalności ruchu narodowego.

Warto dodać, że sprawnie funkcjonują strony internetowe poświęcone Narodowym Siłom Zbrojnym, przede wszystkim regularnie aktualizowana, oficjalna strona NSZ oraz konto na Facebooku. Nie można zapomnieć również o stronie Brygady Świętokrzyskiej, zawierającej materiały źródłowe jej poświęcone. Środowiska związane z ruchem narodowym planują ambitne obchody 70-lecia NSZ, w tym organizacje marszu w Warszawie 22 września.

Korzystając z okazji wspomnieć należy również o znacznym wzroście publikacji poświęconych polskiemu ruchowi narodowemu, jego historii i koncepcjom politycznym prezentowanym przez poszczególnych jego liderów. Wśród najnowszych pozycji dotyczących tej tematyki warto wymienić opracowania zbiorowe pt. Narodowa Demokracja XIX-XXI wiek

12
, dwutomową Prasę Narodowej Demokracji
13
, monografię Komunikowanie polityczne Narodowej Demokracji autorstwa Ewy Maj
14
a także tom pt. Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów
15
.

:

Zobacz też:

Śledź nas!
Komentarze
lub zaloguj się za pośrednictwem konta Google

O autorze
Rafał Łatka
Historyk i politolog, dr nauk społecznych z zakresu nauk o polityce (specjalność historia najnowsza Polski), pracownik Biura Badań Historycznych IPN. Autor wielu publikacji naukowych i popularnych, w tym publikacji książkowych: Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980- 1989, Kraków 2016 (praca wyróżniona w konkursie na Najlepszy debiut historyczny roku im. Władysława Pobóg- Malinowskiego); Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, Kraków 2012, redaktor tomów studiów: Obchody Millenium na Uchodźstwie w 50. rocznice, Warszawa 2016 (wspólnie z Janem Żarynem); Polskie wizje i oceny komunizmu po 1939 r., Kraków 2015 (wspólnie z Bogdanem Szlachtą); Stosunki państwo- Kościół w Polsce w latach 1944- 2010. Studia i materiały, Kraków 2013; Realizm polityczny, Kraków 2013. Sekretarz redakcji czasopisma ,,Pamięć i Sprawiedliwość’, członek redakcji pism ,,Glaukopis” i ,,Myśl.PL”.

Wszystkie teksty autora

Sonda!
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy