Barbórka… w środku lata? W Tarnowskich Górach ma długą tradycję
Zobacz także:
- Barbórka, czyli święto górników obchodzone jest 4 grudnia [ZDJĘCIA]
- Dzień Górnika, czyli jak obchodzono Barbórkę w PRL-u
Barbórka to jedno z najważniejszych świąt górniczych. Jej korzenie sięgają XIV wieku, a celebrowana jest nie tylko przez załogi kopalni węgla kamiennego, ale i górników trudniących się wydobyciem węgla brunatnego, a także pracowników kopalń rud cynku i ołowiu, miedzi oraz soli czy zakładów wydobywczych nafty i gazu.
W grudniu 2026 roku Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego podejmie ostateczną decyzję o wpisie „Barbórki i tradycji górniczych” na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Przypomnijmy jednak, że inicjatywa dotycząca wspomnianego wpisu zrodziła się w Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu już w 2019 roku. Od tego czasu trwały starania zmierzające do finalizacji pomysłu. Punktem pośrednim było złożenie stosownego wniosku w 2024 roku, a już w tym roku poznamy werdykt Komitetu.
Co więcej, istnieje też Biała Barbórka. To z kolei święto obchodzone przez pracowników związanych z wydobyciem i przetwarzaniem surowców wapiennych, nazywanych „opolskim białym złotem”. Stosunkowo niedawno Barbórka Górników Cementowni ODRA w Opolu została wpisana do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Tarnowskie Góry, czyli Srebrne Miasto
Tarnowskie Góry to miejscowość, która zyskała prawa miejskie w 1526 roku. Może poszczycić się zarówno piękną, zabytkową starówką, jak i olbrzymią ilością zieleni otaczającą miasto. Jednakże w regionie to górnośląskie miasto słynie z jeszcze jednego powodu. Posiada bowiem wiele zabytków przypominających o górniczych tradycjach. Jednym z nich jest kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi, która w 2017 roku została wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Na terenie miejscowości znajdziemy też wiele rzeźb przedstawiających gwarków. Słowo to oznacza członka gwarectwa, spółki eksploatującej złoża rud metali nieżelaznych, a później również węgla kamiennego. Przekładając na współczesne realia, to inwestor, biznesmen mający pozwolenie na kopanie kruszcu, zatrudniający kopaczy – górników wydobywających na jego zlecenie srebronośną galenę.
Jednakże „Gwarek” to także nazwa tygodnika wydawanego od 1957 roku w Tarnowskich Górach, TS Gwarek to z kolei lokalny piłkarski klub sportowy, a co roku – począwszy od 1957 – Tarnogórzanie bawią się, uczestnicząc w Gwarkach, czyli w cyklicznej imprezie kulturalno-historycznej, która organizowana jest w pierwszej połowie września.
Dlaczego jednak w Tarnowskich Górach święto górnicze obchodzone jest latem?
Tradycyjnie Barbórka celebrowana jest 4 grudnia. W Tarnowskich Górach górnicze święto przypada jednak w środku lata. Dlaczego? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy cofnąć się do 16 lipca 1784 roku. Tego bowiem dnia w szybie Rudolphine odkryto złoża rudy ołowiu i srebra, a niedługo później w tym miejscu utworzono Królewską Kopalnię „Fryderyk”, ktora działala od 1784 roku do 1911/1912 roku. To właśnie tam uruchomiono pierwszą w regionie maszynę parową. Natomiast zaledwie kilka kilometrów dalej wybudowano hutę, którą także nazwano na cześć króla Fryderyka. Nad wszystkimi inwestycjami pieczę sprawował dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego z Wrocławia, Friedrich Wilhelm von Reden.
Józef Piernikarczyk wspominał: Heinitz przyjechał osobiście do Tarnowskich Gór i podał sam miejsca, gdzie miały być wybite dwa próbne Szyby: Rudolfina i Antonin.
Józef Piernikarczyk kontyuował:
Na mocy sporządzonego planu gospodarczego sięgającego aż do 1785, wydostał teraz Heinitz od króla potrzebne pieniądze w wysokości 9.768 talarów. Następnie nakazał głównemu urzędowi górniczemu, rozpoczęcie prac w górnictwie, a główny urząd górniczy wydał potrzebne wskazówki deputacji górniczej. W taki sposób powstało jako przedsiębiorstw państwowe „Tarnogórskie górnictwo ołowiu i srebra“, otrzymawszy nazwę: „Kopalnia Fryderyka“. Po tem wszystkiem deputacja górnicza poczyniła przygotowania do rozpoczęcia ruchu z wiosną r. 1784. Z nadejściem wiosny otwarto górnictwo biciem szybów; Polacy bili szyb pod nazwą „Strzybnica“, a Niemcy szyb „Rudolfina“.
Jak napisano w dokumencie Hugona Kocha (jego brat Robert był niemieckim lekarzem i mikrobiologiem, noblistą, pracującym m.in. w szpitalu im. Augusta Hohenlohe w Sławięcicach, który zidentyfikował bakterię wywołującą gruźlicę), wieloletniego dyrektora Królewskiej Szkoły Górniczej (Königlich Preußische Bergschule) w Tarnowskich Górach, z 1884 roku:
„(…) 16 lipca 1784 roku rozbłysło światło poznania dalszego bogatego górniczego daru, który łaskawa Opatrzność wylała na Górny Śląsk, a dzień tego pierwszego odkrycia stał się zarazem dniem narodzin całego nowoczesnego górnośląskiego przemysłu górniczego i hutniczego”.
Koch wskazywał też, że przez lata panował zwyczaj odprawiania nabożeństwa dziękczynnego w rocznicę wspomnianego wydarzenia.
W swej publikacji precyzował, że „nabożne obchody powtarzano corocznie w dniu pierwszego odkrycia w szybie Rudolphine, 16 lipca, a następnie w niedzielę po 16 lipca, jeśli ta niedziela sama w sobie nie była niedzielą, i zostały one zatwierdzone (...)”.
Co więcej, uroczystość ta przybrała formę powszechnego święta górniczego. Jego punktem kulminacyjnym było nabożeństwo dziękczynne odprawiane w obu kościołach chrześcijańskich w miejscowości Tarnowitz (obecnie Tarnowskie Góry). Uczestniczyły w nich kompletne załogi kopalni „Fryderyk” (Friedrichsgrube) i huty „Fryderyk”(Friedrichshütte), natomiast załogi pozostałych górnośląskich okręgów górniczych były reprezentowane przez delegatów, którym przewodniczyli członkowie Urzędu Górniczego i urzędnicy górniczy. Po 1861 roku święto górnicze obchodzone było wyłącznie przez kopalnię i hutę.
O tradycji pisano też na łamach Tygodnika Śląskiego Towarzystwa Górniczo-Hutniczego:
(…) „Miało to miejsce 16 lipca 1784 roku w szybie Rudolfina w kopalni „Królewski Fryderyk”. Dlatego też ten dzień jest tam obchodzony co roku procesją górników i nabożeństwem w obu kościołach. Wcześniej wszystkie ślubowania hutników, sztygarów itp. odbywały się w Tarnowicach tego samego dnia”.
Podsumowując, celebrowana obecnie „Barbórka w środku lata” stanowi kontynuacją tarnogórskiej tradycji Tarnowskich Gór, które w 2026 roku świętują jubileusz 500-lecia swojego istnienia. W tym roku z uwagi na 242. rocznicę odkrycia złóż srebra w szybie Rudolphine i po 113 latach przerwy tradycja pochodu braci górniczej z pochodniami zostanie przywrócona. Wydarzenie zaplanowano na 16 lipca. Zostanie zainaugurowane na tarnogórskim Rynku o godzinie 20.30. Stamtąd procesja wyruszy do Parku Kunszt, który znajduje się na terenie byłej kopalni rud ołowiu i srebra „Fryderyk”.
Źródła:
- ”Trybuna Górnicza”, 2023, nr 50 (1519).
- Sebastian Rosenbaum, Powidoki innego industriolu [w:] „Fabryka Silesia Kwartalnik”, R.4, nr 3 (2015).
- ”Wochenschrift des Schlesischen Vereins für Berg- und Hüttenwesen”, 1859, Jg. 1, No. 30, s. 234.
- Hugo Koch, Denkschrift zur Feier des hundertjährigen Bestehens des Königl. Blei- und Silbererzbergwerks Friedrichsgrube bei Tarnowitz O.-S. am 16. Juli 1884. Nebst statistischen, bergbaulichen und kartographischen Darstellunged des Grubenbetriebes in den oberschlesischen Bergrevieren Tarnowitz und Beuthen, Berlin 1884.
- Józef Piernikarczyk, Historja górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, Katowice 1933.
- www.gov.pl.
