Czy cyfry arabskie wymyślili Arabowie?
Zobacz także:
Cyframi arabskimi nazywamy powszechnie używany dziesiętny system zapisu liczb: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Wspomniany zestaw symboli stosowanych do oznaczenia poszczególnych wartości liczbowych został opracowany w Indiach około V-VI wieku n.e. Indyjscy matematycy jako jedni z pierwszych skodyfikowali system pozycyjny i wprowadzili znak dla zera (tzw. śunia).
Jak podkreśla Kazimierz Trzęsicki,: W chrześcijańskiej Europie – pomijając, że jest to okres wojen krzyżowych, wojen skierowanych przeciw arabskim okupantom Ziemi Świętej – przyjęcie cyfry zero związane było z przełamaniem bariery nazwania czegoś, co oznacza nicość, bowiem „The Ciphra 0 […] of himselfe signifieth not” (cyfra 0 […] sama przez się niczego nie oznacza).
Czy cyfry arabskie naprawdę wymyślili Arabowie?
Należy zaznaczyć, że system dziesiętny pozycyjny z cyframi i zerem wywodzi się z Indii. Cyfry, którymi dziś posługuje się większość świata, są częścią systemu nazywanego przez historyków matematyki systemem hindu-arabskim albo indyjsko-arabskim. Jego podstawowe założenia rozwinęły się w Indiach, ponieważ to tamtejsi uczeni opracowali skuteczny sposób zapisywania dowolnie dużych liczb przy pomocy ograniczonej liczby znaków. Nie trzeba było wymyślać nowego symbolu dla pięćdziesięciu, pięciuset czy pięciu tysięcy. Wystarczało położenie cyfry w odpowiednim miejscu.
Następnie cyfry te zostały przejęte i opisane przez uczonych działających w świecie islamu. Do Europy trafiły przez kontakty z kulturą arabską, zwłaszcza przez Hiszpanię muzułmańską, Afrykę Północną i późniejsze łacińskie przekłady dzieł matematycznych. Warto dodać, że ich propagatorem był perski matematyk Muhammad ibn Musa al-Chuwarizmi, żyjący na przełomie VIII i IX wieku. Uczeni świata arabskiego odegrali ogromną rolę w rozpowszechnieniu wspomnianego systemu, jego opisaniu i przekazaniu Europie. Europejczycy z kolei nazwali te cyfry arabskimi, ponieważ poznali je głównie za pośrednictwem tekstów i uczonych arabskich.
Podsumowując, Indie dały światu fundament systemu. Uczeni arabscy i perscy stali się jego wielkimi pośrednikami i rozwijającymi komentatorami. Europa przejęła go przez świat arabski i dlatego nazwała „arabskim”. Finalnie cały świat odziedziczył jedno z najwygodniejszych narzędzi zapisu liczb w historii.
Obecnie istnieją dwie wersje cyfr arabskich, różniące się wyglądem kilku cyfr. Pierwsza z nich to tzw. cyfry indyjsko-arabskie. Stosowane są w krajach arabskojęzycznych takich jak np. Egipt, Algieria oraz Afganistanie. Jeszcze przed 1928 roku używane były także w Turcji. Druga wersja, czyli tzw. cyfry wschodnio-indyjsko-arabskie (lub wschodnioarabskie) stosowane są w innych krajach islamskich, w których niearabski język urzędowy zapisywany jest przy pomocy pisma arabskiego (Iran i Pakistan, oraz w Indiach – w przypadku liczb stosowanych wraz z językiem urdu).
Źródła:
- K. Trzęsicki, Dlaczego nazwy liczb odczytujemy odwrotnie? Problem reprezentacji liczb
- K. Trzęsicki, dz. cyt., s. 105 [za:] Digges, L., & Digges, T. (1590). An Arithmetical Warlike Treatise Named Stratioticos (see (Digges, 1579) ed.). London: Richard Field.
- Stanisław R. Brzostkewicz, Od Talesa do Kopernika [w:] „Urania” (10), 1993, s. 271.
