Opublikowano
2014-11-09 20:13
Licencja
Wolna licencja

Czym jest global history?

Kiedy napędzana procesami industrializacji Europa sięgnęła po władzę nad światem, relacje między wieloma kulturami zmieniły swój charakter z równoprawnego na hierarchiczny. Europocentryczna historiografia była dzieckiem swoich czasów, legitymizowanym ideą państwa narodowego i hegemonii Zachodu.


1 2 3

Chwilowa w dziejach świata europejska dominacja radykalnie zmieniła relacje między kulturami i cywilizacjami (rys. Henri Meyer, domena publiczna) Ciekawość ludzka od najdawniejszych czasów wykraczała poza najbliższe otoczenie. Przez setki, a nawet tysiące lat towary i informacje krążyły między dalekimi terytoriami, dzięki czemu nasi przodkowie mogli zaspokoić swą ciekawość o tym, co miało miejsce w odległych im krainach. Ten pluralistyczny charakter interakcji został zakłócony przez nadejście europejskiej dominacji.

Okres powojenny, a w szczególności ostatnie dwadzieścia lat, znamionuje powrót wielkich narracji historycznych próbujących opisywać historię ludzkości w sposób pluralistyczny. Jak zwracał uwagę prof. O’Brien w eseju otwierającym „Journal of Global History”, przed nadejściem epoki zachodniej dominacji europejscy historycy nie przejawiali braku zainteresowania wobec innych kultur i ich historii. Dopiero po głębokiej przemianie w historii świata, która nastąpiła w latach 1783–1825, historiografie ze wszystkich części naszego globu zostały zaabsorbowane faktem geopolitycznego, technologicznego i politycznego wzrostu Zachodu. Wtargnął on głęboko w obszary autonomii innych kultur i przeniknął do ich dziejów, które zostały zdominowane przez narracje odpowiedzi, odrzucenia bądź asymilacji jego osiągnięć. Co zaskakujące, wraz z rosnącym dostępem do informacji o innych kulturach zachodni badacze stawali się coraz mniej na nie otwarci. Ci z nich, którzy decydowali się opisywać przeszłość społeczeństw niezachodnich, stawiali pytania, badali źródła i proponowali interpretacje historyczne oparte na europejskiej teorii, metodach i słownictwie1.

Tymczasem wraz z pojawieniem się zglobalizowanego i zdecentralizowanego świata XXI wieku podejście oparte na tylko i wyłącznie europejskiej nauce i kulturze traci rację bytu. Badacze chińscy, indyjscy, brazylijscy czy afrykańscy w naturalny sposób kwestionują metody badawcze wyrosłe na gruncie zachodnim jako nieprzystające do ich tradycji. W odpowiedzi na wyzwania współczesnego świata global history stara się zbudować metanarrację, w której każda kultura ma szansę znaleźć swoje miejsce i wartość, a jej historia będzie szanowana przez sam fakt bycia częścią dziejów ludzkości. W świecie rosnących współzależności między odległymi regionami i kontynentami global history pozwala zrozumieć historyczny kontekst ich rozwoju.

Ten krótki tekst ma na celu przybliżenie polskiemu czytelnikowi global history poprzez przedstawienie, czym różni się ta gałąź nauk historycznych od innych oraz pokazanie, jakie obszary ludzkiej aktywności znajdują się w kręgu zainteresowań historyków globalnych. Opisane są również narzędzia i metodologia oraz instytucje realizujące badania nad global history.

Czym jest global history

Globalna historia nie jest – i nie może być – historią wszystkiego. Jak na każdym polu aspirującym do miana naukowego, także i tutaj konieczne są wybory dotyczące ram czasowych, granic przestrzennych i tematyki analizy. GH na pewno nie jest tożsama z tzw. big history (czyli historią od powstania planety), obejmuje bowiem tylko ludzkie aktywności. Nie jest to również historia Zachodu ani historia „reszty świata” (czyli obszarów niezachodnich), albowiem celem GH jest uniknięcie koncentracji na jednym podmiocie zmiany historycznej. Jednocześnie, co warto podkreślić, celem GH nie jest prowincjonalizacja Zachodu. Wychodzi ona naprzeciw tym wśród zachodnich historyków, którzy wprost kwestionują postępowość kultury zachodniej, szukając źródeł jej sukcesu na Wschodzie2. Postuluje, by stosować narzędzia stworzone na gruncie kultury Zachodniej tam, gdzie są one przydatne i by odrzucać je tam, gdzie nie stanowią przydatnych instrumentów poznania zmiany historycznej. Ze względu na koncentrację analizy na połączeniach i przepływach międzykulturowych global history blisko jest również do historii globalizacji, a debata czy mogą być one ze sobą utożsamiane, jest żywa3.

Podmorskie kable telegraficzne należące do Eastern Telegraph Company w 1901 roku, przykład globalizacji technologii na początku XX wieku

Jednocześnie zauważyć można różnice między global history a jej bliźniaczymi gałęziami. W przypadku języka polskiego ich zróżnicowanie jest dodatkowo utrudnione przez fakt, że to, co w języku angielskim jest charakteryzowane kilkoma pojęciami, w języku polskim ma właściwie jeden odpowiednik – „historia powszechna/świata”. World history – które znaczeniowo wydaje się leżeć najbliżej polskiej „historii powszechnej/świata” – używa perspektywy sieci kontynentalnych i globalnych połączeń składających się z kilku, regionalnie określonych i mocno zaludnionych aktorów, którzy zwyczajowo są określani mianem „cywilizacji”. Transnational history, z samej nazwy, lokuje swoich aktorów i ich połączenia w granicach państw narodowych i bada ich wpływ na wielkoskalowe procesy historyczne przez fakt przekraczania tychże politycznych granic. W odróżnieniu od swych siostrzanych nauk, global history widzi cały świat jako sieć sieci i połączeń, skupiając się na procesach (a nie podmiotach), które przekraczają przestrzenie geograficzne, społeczne i polityczne. Nierzadko więc historycy globalni przechodzą od skali makro, która stanowi kontekst analizy, do skali mikro.

Przypisy

1 P.K. O’Brien, Historiographical Traditions and Modern Imperatives for the Restoration of Global History, „Journal of Global History”, vol. 1, 2006.

2 J.M. Hobson, The Eastern Origins of Western Civilization, Cambridge 2004.

3 Globalization and Global History, ed. by K. Gills, W.R. Thompson, New York 2006.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

1 2 3
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Maciej Hacaga

Absolwent Wydziału Historii Gospodarczej London School of Economics, Wydziału Historii Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW. Jego zainteresowania koncentrują się wokół znaczenia czynników gospodarczych i surowcowych dla potęgi państw, zajmuje się też historią gospodarczą w perspektywie globalnej.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org