Autor: Mateusz Łabuz
Tagi: Ciekawostki i rocznice, Historia polityczna, II wojna światowa, Beneluks, Niemcy, Austria, Szwajcaria, Wyspy Brytyjskie
Opublikowany: 2017-11-09 19:29
Licencja: wolna licencja

Incydent w Venlo – wpadka brytyjskiego wywiadu

Incydent w Venlo jest jednym z ciekawszych przykładów szeroko zakrojonej działalności wywiadów w czasie II wojny światowej. Operacja przeprowadzona przez niemieckie siły specjalne była dla Brytyjczyków cenną lekcją – przede wszystkim pokory i ważną nauką na przyszłość, która procentowała w kolejnych latach trwania konfliktu.
REKLAMA

Incydent w Venlo – zobacz też: Nie tylko „Enigma”. Wywiad w czasie II wojny światowej

Niemcy w natarciu

W drugiej połowie lat trzydziestych odradzający się niemiecki imperializm był przyczyną wzmożonej odbudowy potencjału militarnego III Rzeszy. Niemcy zdawali sobie sprawę, że główną przeciwwagę dla sił Wehrmachtu na kontynencie europejskim stanowią zachodnie mocarstwa – Francja i Wielka Brytania – stąd też próbowano nie tylko zakulisowych rokowań, ale i tradycyjnej pracy wywiadowczej, dzięki której możliwe było ustalenie potencjału przeciwnika, wysondowanie nastrojów po drugiej stronie barykady i wreszcie nieustanne angażowanie sił nieprzyjaciela.

Walter Schellenberg, szef Sicherheitsdienst, czyli wywiadu SS (fot. Kurt Alber, ze zbiorów Bundesarchiv, Bild 101III-Alber-178-04A, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Germany).

W pierwszej połowie 1938 roku wysoki funkcjonariusz niemieckiego wywiadu i kontrwywiadu Sicherheitsdienst (SD) Walter Schellenberg wpadł na pomysł operacji nawiązania potajemnego kontaktu z brytyjskimi agentami pod przykryciem antyhitlerowskiej opozycji, która chciała współpracować z Brytyjczykami w celu obalenia dyktatora. Z perspektywy czasu można wskazać, iż przedsięwzięcie było obliczone także na zdekonspirowanie szefa Abwehry Wilhelma Canarisa, który jeszcze przed wojną angażował się w funkcjonowanie przeciwnej Adolfowi Hitlerowi Czarnej Orkiestry. Przy tej okazji niemieckim służbom mogło się udać pochwycenie innych spiskowców, w tym wysoko postawionych generałów, którym nie w smak były rządy nazistów i samego Hitlera – wśród konspiratorów wymienia się chociażby gen. Franz Halder, ówczesnego Szefa Sztabu Armii. Warto podkreślić, że przełożeni Schellenberga – Reinhard Heydrich i Heinrich Himmler – żywili do Canarisa osobistą urazę, co tylko dodatkowo motywowało ich do działania.

Ponad rok trwały przygotowania do operacji. W tym czasie udało się osadzić w zachodnich kręgach dr Franza Fitschera, agenta niemieckiego wywiadu, który na dobre zadomowił się w Paryżu, prowadząc tam różne biznesy. Fischer za pośrednictwem dr Karla Spieckera przekazał informacje o istnieniu tajnej organizacji, która chciałaby porozumieć się z Brytyjczykami w celu obalenia niemieckiego dyktatora. Wiadomość o propozycjach Fischera dotarła do szczytów brytyjskiego wywiadu. Stewart Menzies osobiście zlecił zainteresowanie się ofertą. Brytyjczycy zdawali sobie sprawę z antyhitlerowskich nastrojów w najwyższych kręgach III Rzeszy, wobec czego sami szukali kontaktu z ewentualnymi spiskowcami. Musieli mieć również świadomość możliwości niemieckiej prowokacji.

Pierwsza prowokacja

Kapitan Sigismund Payn Best, oficer brytyjskiego wywiadu (domena publiczna).

Bezpośredni kontakt z Brytyjczykami został zainicjowany we wrześniu 1939 roku. 4 września, już po wybuchu II wojny światowej, dr Fischer spotkał się z kpt. Sigismundem Paynem Bestem z brytyjskiego SIS. Poinformował wówczas Brytyjczyka o spisku w wysokich kręgach oficerskich, obiecując kolejne spotkania już z bezpośrednio zaangażowanymi dowódcami. Jeszcze we wrześniu doszło do spotkania Fischera z Bestem, któremu towarzyszył drugi agent mjr Richard Henry Stevens. Brytyjczykom podsunięto majora Solmsa, którego rolę grał inny agent SD. Wkrótce do spotykających się stron dołączył sam Schellenberg, przedstawiając się jako kapitan Schämmel.

W październiku doszło do szeregu spotkań na terytorium Holandii, w tym w Arnhem, gdzie konspiratorzy korzystali z prywatnego domu. Towarzyszył im holenderski agent por. Dirk Klop oddelegowany przez tamtejszego szefa wywiadu mjr van Oorschota. Brytyjczyków zwodzono w tym czasie wizją spotkania z gen. Wietersheimem, choć ten w rzeczywistości nie miał nic wspólnego z antyhitlerowską opozycją i pełnił poślednią rolę wśród dowódców najwyższego szczebla. Stevens i Best wyposażyli swoich rozmówców w radiostację, za pomocą której mieli się potajemnie kontaktować. Pod koniec października grupa spotkała się jeszcze w Hadze, planując, że kolejna tura rozmów odbędzie się w Venlo na początku listopada.

Po wymianie wiadomości między obiema stronami zaplanowano, iż do spotkania dojdzie w dniu 9 listopada w Cafe Backus na terenie przygranicznego (po stronie holenderskiej) miasteczka Venlo. Pech chciał, iż dzień wcześniej doszło do nieudanego zamachu na życie Hitlera. Choć ten nie miał związku z operacją Schellenberga, Führer nakazał zakończenie przedsięwzięcia i aresztowanie Brytyjczyków. Niemiecki wywiad był przygotowany na taką ewentualność, planując zresztą rychłe przerwanie rokowań i uwięzienie emisariuszy przeciwnej strony.

Wpadka

9 listopada był dniem krytycznym całej operacji. Best i Stevens przybyli do Venlo na umówione spotkanie. Nieopodal kawiarni Backus zostali jednak zatrzymani, rozbrojeni i uwięzieni przez grupę niemieckich funkcjonariuszy pod dowództwem Alfreda Naujocksa – znanego chociażby z przeprowadzenia prowokacji gliwickiej w przeddzień wybuchu wojny – którzy niemal natychmiast zapakowali Brytyjczyków do samochodu i wywieźli na terytorium III Rzeszy. Operacja przebiegłaby niemal wzorcowo, gdyby nie reakcja holenderskiego współpracownika SIS, Dirka Klopa, który postanowił ostrzelać nazistów. Niemcy odpowiedzieli ogniem, trafiając Klopa, który zginął na miejscu.

Besta i Stevensa przewieziono na przesłuchanie do Berlina. Nie wiadomo, ile wiedzieli i jakie mieli rozeznanie w organizacji siatki wywiadowczej SIS na terenie Europy, szczególnie Niemiec. Nie są również pewne informacje dotyczące ich rzeczywistych kontaktów i świadomości istnienia prawdziwej antyhitlerowskiej opozycji. Do końca wojny przebywali w obozach jenieckich i zostali wyzwoleni przez wkraczających na niemieckie terytorium żołnierzy amerykańskich w maju 1945 roku.

Cafe Backus w Venlo, miejsce skąd porwano brytyjskich agentów (fot. rudihaase, domena publiczna).

Incydent w Venlo: rozliczenie

Nigel Jones słusznie zwraca uwagę na długofalowe konsekwencje nieudanej operacji dla brytyjskiego wywiadu, który zwyczajnie dał się ograć Schellenbergowi. W pierwszej kolejności – utratę dwóch doświadczonych i odpowiednio ulokowanych agentów, wraz z ich ogromną wiedzą na temat siatki wywiadowczej SIS w Europie. To na jakiś czas doprowadziło do paraliżu brytyjskich operacji wywiadowczych, a jednocześnie na długie miesiące roztoczyło nad Brytyjczykami widmo możliwej dekonspiracji lub dalszego penetrowania siatki przez niemieckich oficerów bazujących na zeznaniach Besta i Stevensa.

W dalszej kolejności przyczyniło się do kompromitacji premiera Neville'a Chamberlaina, którego wizerunek i tak został już mocno nadszarpnięty nieudolną polityką w okresie poprzedzającym wybuch wojny. Potajemne rokowania Brytyjczyków za plecami sojuszników stawiały pod znakiem zapytania wszystkie umowy polityczne i wojskowe, wskazując na obranie dalszego ugodowego kursu względem Hitlera, który w tym czasie wprowadził już w Polsce rządy terroru i eksterminacji.

Incydent w Venlo był zatem nie tylko spektakularną klapą SIS, ale i przyczyną politycznego trzęsienia ziemi, które w ostatecznym rozrachunku stało się jednym z elementów przesądzających o dymisji brytyjskiego premiera. Niemcom z kolei nie udało się osiągnąć pośredniego celu operacji w postaci rozpracowania antyhitlerowskiej opozycji, bowiem ani Stevens, ani Best nie dysponowali pewnymi informacjami umożliwiającymi identyfikację spiskowców.

Artykuł pierwotnie opublikowany w serwisie II wojna światowa. Zapraszamy do jego odwiedzenia!

Bibliografia:

  • Bes Aleksander, Akcja w Venlo, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1989
  • Best Sigismund Peyne, The Venlo Incident, Hutchinson, New York 1950.
  • Doerries Reinhard R., Hitler's Intelligence Chief: Walter Schellenberg, Enigma Books 2009.
  • Jones Nigel, The Venlo Incident, Skyhorse Publishing 2016.
  • Jörgensen Christer, Szpiedzy – tajna armia Hitlera, Wydawnictwo RM, Warszawa 2012.
  • Schellenberg Walter, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1987.

Polecamy e-booka Michała Gadzińskiego pt. „Perły imperium brytyjskiego”:

Michał Gadziński
„Perły imperium brytyjskiego”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 98
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-11-2
REKLAMA
Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Mateusz Łabuz
Twórca portalu II wojna światowa autor kilkuset recenzji książek historycznych oraz licznych artykułów poświęconych przede wszystkim Polsce i Polakom w latach 1939-45. Prywatnie siatkarz plażowy.

Wszystkie teksty autora
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy