Kiedyś strzelali do kura na żerdzi i zostawali królami, ale w PRLu zakazano ich działalności, a dziś świętują
Bractwa kurkowe znane są także jako bractwa strzeleckie. Należą do najstarszych organizacji miejskich w Polsc, a wywodzą się ze średniowiecznej Europy Zachodniej. Choć kojarzą się głównie z tradycją i rekonstrukcją historyczną, ich początki były ściśle związane z obronnością i bezpieczeństwem lokalnych społeczności, ponieważ ich głównym celem było szkolenie mieszczan w posługiwaniu się bronią w celu obrony murów miejskich.
W Polsce pierwsze tego typu organizacje zaczęły powstawać na przełomie XIII i XIV wieku, a ich członkowie rekrutowali się spośród rzemieślników, kupców i mieszczan, którzy zobowiązani byli do udziału w ćwiczeniach strzeleckich. Nazwa organizacji pochodzi natomiast od zwyczaju strzelania do drewnianego kura umieszczonego na wysokiej żerdzi, który symbolizował czujność i był głównym celem zawodów. Zwycięzca konkursu otrzymywał tytuł „Króla Kurkowego” oraz liczne przywileje, takie jak zwolnienie z podatków i ciężarów miejskich.
Wraz z rozbiorami Polski i zmianą sytuacji politycznej rola bractw zaczęła maleć. Władze zaborcze, szczególnie w Prusach i Rosji, ograniczały działalność organizacji o charakterze paramilitarnym.
Historia Bractwa Kurkowego w Bytomiu
Korzenie Bractwa Strzeleckiego w Bytomiu sięgają końca XV wieku. Według zapisów znajdujących się w aktach miejskich Norymbergi, już w 1495 roku odnotowano wpłaty wniesione przez Towarzystwo Łucznicze z Bytomia, co świadczy o istnieniu zorganizowanej grupy jeszcze przed tą datą. W całej historii ruchu brackiego w Bytomiu działały trzy korporacje strzeleckie.
Tradycja ta została przerwana na ponad 200 lat. Odrodziła się w 1728 roku dzięki hrabiemu Karolowi Józefowi Henckel von Donnersmarck, który postanowił przywrócić zwyczaj organizowania zawodów strzeleckich w mieście. Co więcej, podarował też bractwu przechodni srebrny klejnot królewski.
Złoty wiek w XIX i na początku XX wieku
XIX wiek to okres dynamicznego rozwoju bytomskiej organizacji. W 1848 roku Towarzystwo Strzeleckie (Schützengilde) otrzymało od króla Fryderyka Wilhelma IV wstęgę z orderem rodowym Hohenzollernów. Wkrótce potem, w 1861 roku, dzięki finansowemu wsparciu hrabiego Hugona Henckla von Donnersmarck, wybudowano nową, okazałą strzelnicę, która wraz z Domem Strzeleckim i parkiem stała się wizytówką organizacji.
Bractwo było również ważnym graczem na arenie regionalnej. W 1849 roku zainicjowało powstanie Górnośląskiego Związku Strzeleckiego (Oberschlesischer Schützenbund), zrzeszającego organizacje z 9 miast. W 1907 roku to właśnie bytomskiemu bractwu powierzono kierowanie sprawami tego związku na kolejne trzy lata.
Okres międzywojenny to czas największej świetności. W 1925 roku Towarzystwo Strzeleckie w Bytomiu liczyło 300 członków i przeżywało swój "złoty wiek".
Wojny i czasy PRL-u
Podczas I wojny światowej siedziba bractwa służyła jako szpital polowy. II wojna światowa przyniosła kolejną przerwę, a po 1945 roku majątek bractwa został znacjonalizowany.
Wybuch II wojny światowej przyniósł kres działalności większości europejskich bractw strzeleckich i federacji je zrzeszających. W Niemczech proces ten zaczął się już wcześniej, bo w 1933 r., czyli po dojściu do władzy Adolfa Hitlera. Towarzystwa i federacje, które nie chciały się podporządkować narodowym socjalistom, rozwiązy Władze PRL uznały tego typu stowarzyszenia za relikt burżuazyjny i nakazały ich rozwiązanie - wskazują autorzy publikacji „Antecedencje i historia bydynku Bytomskiego Centrum Kultury. Kompleks Bractwa Strzeleckiego”.
Rych bracki w Europie zaczął się odnawiać po zakończeniu II wojny światowej, a odrodzenie Bractw nastąpiło dopiero pod koniec lat 80. XX wieku. Jako pierwsze po wojnie udało się reaktywować Krakowskie Bractwo Kurkowe, natomiast bytomskie przywrócono jako drugie. Miało to miejsce 13 marca 1986 roku.
Inicjatywa wyszła od grupy pasjonatów skupionych wokół Ireneusza Dobrowolskiego, działającego w Lidze Obrony Kraju. Nowo powstałe stowarzyszenie przyjęło nazwę Bractwo Kurkowe Grodu Bytomskiego i odwołało się do tradycji zarówno dawnych bytomskich strzelców, jak i przedwojennego lwowskiego bractwa, co znalazło odzwierciedlenie m.in. w przyjęciu kontusza jako stroju brackiego.
Historia bractw kurkowych w Polsce to opowieść o przemianie, bowiem przeszły one metamorfozę od miejskich formacji obronnych, przez instytucje społeczne i reprezentacyjne aż po współczesne organizacje kultywujące tradycję. Obecnie Bractwa funkcjonują w wielu miastach i są zrzeszone m.in. w Zjednoczeniu Kurkowych Bractw Strzeleckich RP. Współczesne bractwa organizują turnieje strzeleckie, uczestniczą w uroczystościach patriotycznych, pielęgnują tradycję historyczną oraz angażują się w działalność społeczną i edukacyjną. Bractwo Kurkowe Grodu Bytomskiego kultywuje tradycje rycerskie i patriotyczne. Jego działalność reguluje statut, a władze noszą staropolskie tytuły: na czele stoi Hetman, a zarząd tworzą m.in. Kanclerz, Kasztelan, Strażnik Skarbu i Strzelmistrz.
Głównym wydarzeniem w roku są coroczne zawody o tytuł Króla Kurkowego, które tradycyjnie odbywają się w święto Bożego Ciała, ale członkowie uczestniczą także w takich wydarzeniach jak: Zawody o Tytuł Kurka Żniwnego, Zawody o Tytuł Kurka Piwnego czy Strzelania Zamkowe. Bractwo aktywnie uczestniczy w życiu społecznym miasta i kraju, organizując zawody strzeleckie z broni dawnej oraz angażując się w wydarzenia o charakterze patriotycznym i historycznym, stanowiąc żywe świadectwo wielowiekowych tradycji Górnego Śląska.
Bytom celebrował jubileusz 40-lecia istnienia Bractwa
W sobotę 21 marca bytomskie Bractwo obchodziło 40-lecie reaktywacji. W uroczystości udział wzięły m.in. delegacje zaprzyjaźnionych bractw ze Śląska, władz samorządowych Miasta Bytomia, Pyskowic, Radzionkowa, Samorządu Województwa Śląskiego, orkiestry wojskowej bytomskiego garnizonu, kompanii reprezentacyjnej Wojska Polskiego z 13 Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej, a także przedstawicieli Szkoły Podstawowej nr 46 im. Bractwa Kurkowego Grodu Bytomskiego w Bytomiu oraz pocztów sztandarowych Bractw Okręgu Śląskiego Zjednoczenia Bractw Strzeleckich RP.
Bibliografia
- F. Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Beuthen 1863, 184.
- Krzysztof Gwóźdź, Marek Wojcik, Antecedencje i historia bydynku Bytomskiego Centrum Kultury. Kompleks Bractwa Strzeleckiego, Bytom 2023.
- Marek Ordyłowski, Z dziejów Bractw Kurkowych w Polsce [w:] Prace Naukowe. Kultura Fizyczna 2, 49-57, Częstochowa 1998.
- Tradycje krakowskiego Bractwa Kurkowego [online:] www.muzeum.edu.pl, odczyt w dn. 21.03.2026 r.
- Z kurem w herbie [online:] www.mbpbytom.blogspot.com, odczyt w dn. 21.03.2026 r.
