Autor: Reklama
Tagi: Wydarzenia, Reklamy, Historia społeczna, Europa, Historia wojskowości
Pierwsza publikacja: 2022-09-15 05:02, aktualizacja: 2022-09-29 05:03
Licencja: wszystkie prawa zastrzeżone

Konferencja | Miasto, twierdza, garnizon

Historie miast dzisiejszej północnej i zachodniej Polski, a więc terenów, które wchodziły w skład Królestwa Prus w XIX w. i na początku XX w., trudno w pełni zrozumieć i przedstawić bez uwzględnienia istniejących w nich garnizonów i twierdz. Połączenie tych perspektyw z nadal niesłusznie jest dość rzadko spotykane w rodzimej historiografii.
REKLAMA
Twierdza Wisłoujście w Gdańsku. Fot. D. Kula, ze zbiorów Muzeum Gdańska. 


Polskie encyklopedie i słowniki podają zazwyczaj dwa znaczenia, wywodzącego się z języka francuskiego, słowa „garnizon”. Najczęściej definiowane jest ono jako „terytorium, na którego czele stale lub czasowo przebywają oddziały lub znajdują się instytucje i zakłady wojskowe […]”. Niemniej popularne jest określenie garnizonu jako „oddziału wojska stale lub czasowo przebywającego w mieście lub twierdzy
. W języku polskim pojęcie to właściwe jest więc zarówno dla wydzielonej, konkretnej przestrzeni, jak i dla zbiorowości jednostek wojskowych zajmujących wyznaczony obszar. Inaczej jest na przykład w języku niemieckim, w którym – przynajmniej formalnie – funkcjonują dwa odrębne terminy: Standort oraz Garnison. Badacze, w tym historycy, rzadko postrzegają garnizon równocześnie z dwóch wymienionych perspektyw. Innymi słowy, nadal jednak nieczęsto łączy się bezpośrednio historię samego garnizonu z miejscem (ośrodkiem miejskim). 

Jedna z omawianych książek z gatunku „literatury garnizonowej”. 

Tymczasem uwzględnienie nie tylko samej obecności (często sygnalizowanej przez proste wymienienie jednostek, dowództw, ośrodków szkoleniowych itd.), ale też wieloaspektowego wpływu wojska na życie miasta w czasie pokoju (czyli przez większość czasu) wydaje się być nie tyle pożądane, ale i niezbędne, by w pełni zrozumieć historię miast i społeczności ich zamieszkujących, szczególnie w XIX w. i na początku XX w. I to na wielu płaszczyznach.

Dawny Fort Góry Gradowej, obecnie Hevelianum – miejsce obrad konferencji „Miasto-twierdza-garnizon…” 6 i 7 października br. w Gdańsku. Ze zbiorów Hevelianum.

W miastach garnizonowych budowano nowe obiekty – koszary, szkoły wojskowe, magazyny, strzelnice, poligony i place ćwiczeń.  Wojsko było zwykle katalizatorem rozwoju nowocześnie rozumianego w tym okresie sportu, także animatorem życia kulturalnego (kapele wojskowe, wystawiennictwo wojskowe) i wydarzeń skupiających uwagę współczesnych (parady, rocznice bitew). Na potrzeby garnizonów rozwijał się sektor usług (zaopatrzenie, tzw. przemysł czasu wolnego), nie mówiąc o funkcjonowaniu dużych zakładów zbrojeniowych. Co więcej, jeśli do naszych rozważań dodamy do tego jeszcze trzeci aspekt, a więc niejednokrotnie funkcjonowania garnizonów w twierdzach, dotykamy jeszcze kwestii wpływu wojska na rozwój urbanistyczny miast – ograniczeń budowlanych związanych z przepisami dotyczącymi przedpola twierdz, kwestii rozwoju komunikacji, planowanych (i często zrealizowanych, choć w różnym okresie i zakresie) defortyfikacji.

Niemieckojęzyczna „literatura garnizonowa” do dzisiaj skupia się w pierwszej kolejności na okresie „długiego” wieku XIX w., liczonego tu do wybuchu albo końca nawet Wielkiej Wojny. To nie jest żadne zaskoczenie. Wśród wielu prac wybijają się szczególnie dwie, szeroko podchodzące do tematu, mogące uchodzić wręcz za modelowy przykład, poświęcone garnizonom Norymbergii oraz Koblencji .

Fragment planu pruskich okręgów Korpusów Armijnych (Armeekorps) na wschodzie II Rzeszy, tj. dzisiejszych terenach północnej i zachodniej Polski, między 1890 a 1901 r. Ze zbiorów Bibliothèque nationale de France, za: Europeana.eu.

Także i w polskojęzycznej historiografii – szczególnie w ostatnich latach – pojawiło się szereg prac poświęconych dawnym garnizonom, ukazujących ich dzieje w szerokim (pożądanym) kontekście. O ile jednak u historyków niemieckich dominują lata 1814–1914, o tyle wśród polskich badaczy (co nie powinno dziwić) są to lata międzywojenne XX w. Należy też wspomnieć m. ini. o monografiach poświęconych Warszawie, Łodzi, Rzeszowie, Zambrowie oraz Poznaniu. Szczególnie ciekawe ujęcie prezentuje ostatnia z nich, zaskakująco szeroko ujmując rolę wojska w życiu miasta. Podobnych perspektyw brakuje jednak dla miast (upraszczając) dzisiejszej północnej i zachodniej Polski, które w przeszłości (XIX w. i na początku XX w.) wchodziły w skład Królestwa Prus. 

Zdjęcie lotnicze Śródmieścia Gdańska z 2007 r. Widać doskonale zachowane bastiony południowego sektora wewnętrznego ciągu fortyfikacji dawnej twierdzy, fot. M.M. Soldenhoff, ze zbiorów Muzeum Gdańska. 

Mając powyższe na uwadze zaplanowano na początek października br. w Gdańsku organizację ogólnopolskiej konferencji naukowej „Miasto-twierdza-garnizon. Historie współistnienia i wyzwania teraźniejszości”. Cezura chronologiczna została przyjęta na nadal nienależycie rozpoznany okres lat 1814-1914. Celem organizatorów konferencji (Hevelianum oraz Muzeum Gdańska) jest w pierwszej kolejności zwrócenie uwagi na rolę i udział (bezpośredni lub pośredni) w procesach miastotwórczych i rozwoju ówczesnych społeczeństw wojska pruskiego, jego znaczenie w przyjętym okresie, wreszcie na problemy, wynikające z jego interpretacją oraz obchodzeniem się z dziedzictwem w postaci dawnych obiektów czy terenów popruskich. Udział w konferencji jest bezpłatny, wymagana jest jednak wcześniejsze zapisy. Szczegóły oraz program konferencji można znaleźć na stronie Hevelianum.

Jan Daniluk

REKLAMA
Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy