Autor: Tomasz Leszkowicz
Tagi: 1945-1989, Zabytki, Pamięć zbiorowa i polityka historyczna, Reportaże/relacje, Warszawa, Polska, Mazowsze
Opublikowany: 2010-01-17 22:10
Licencja: wolna licencja

Miejska archeologia, czyli historia kilku warszawskich pomników

17 stycznia 1945 r., po kilkugodzinnej walce oddziały polskie i radzieckie wyzwoliły zniszczoną i spustoszoną Warszawę. Kiedyś ważne święto lokalne, dziś zapomniana rocznica. Jednak w stolicy wciąż stoją pomniki żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego i partyzantów GL/AL – kiedyś istotne elementy „polityki historycznej” PRL. Dziś znajdują się na uboczu głośnych obchodów i uroczystości...
Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Strona 3
Strona 4
Strona 5

Najbardziej znanym pomnikiem z tej grupy jest Pomnik Braterstwa Broni stojący do niedawna w samym sercu warszawskiej Pragi przy skrzyżowaniu dzisiejszej al. „Solidarności” (kiedyś: gen. Świerczewskiego) i ul. Targowej, tuż obok Dworca Wileńskiego. Był pierwszym powojennym pomnikiem warszawskim, gdyż stanął przed ówczesną siedzibą władz państwowych już jesienią 1945 r.

Tuż obok miejsca na którym stał pomnik znajduje się prawosławna cerkiew pod wezwaniem św. Marii Magdaleny (obecnie katedra metropolitalna) zbudowana przez władze carskie w latach 1867-1869. Jej budowa miała zaznaczyć panowanie rosyjskie w mieście – cerkiew zbudowano bowiem naprzeciw wyjścia z Dworca Petersburskiego gdzie przybywały pociągi ze stolicy Imperium. W XIX wieku cerkiew, tak jak po drugiej wojnie światowej Pomnik Braterstwa Broni były symbolem zależności od Rosji/ZSRR.

Na pomniku znajdowały się tablice w języku polskim i rosyjskim, a na cokole z czerwonego trawertynu umieszczono trzy postacie idące do walki. Materiał na brązowe rzeźby miał rzekomo pochodzić z przetopionej amunicji niemieckiej zdobytej w Berlinie.

Najbardziej charakterystycznym elementem pomnika były jednak umieszczone w rogach nieruchomo stojące postacie czterech żołnierzy. Właśnie z tego powodu pomnik znany jest powszechnie jako Czterech śpiących.

Pomnik stał się przy jednym z ruchliwszych skrzyżowań. Na początku lat 90-tych podejmowano próby jego usunięcia. Ostatecznie w listopadzie 2011 pomnik został zdemontowany w związku z budową stacji metra Dworzec Wileński, a rzeźby i okładziny cokołu poddano konserwacji. Zgodnie z decyzją Rady m.st. Warszawy z lutego 2015 pomnik nie zostanie ponownie ustawiony na placu Wileńskim.

Polecamy e-book Tomasza Leszkowicza – „Oblicza propagandy PRL”:

Tomasz Leszkowicz
„Oblicza propagandy PRL”
Wydawca: Michał Świgoń PROMOHISTORIA (Histmag.org)
Liczba stron: 116
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-05-1

Na warszawskim Muranowie, tuż obok socrealistycznego osiedla Muranów II znajduje się Pomnik Żołnierza 1. Armii Wojska Polskiego, zaprojektowany i zrealizowany w latach 1962-1963 pod kierunkiem znanego rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Niestety, z powodu postępującej choroby autora (zmarł w 1964 r.) nie udało się mu dopracować go do końca.

Rzeźba z szarego granitu przedstawia stojącego na baczność żołnierza z pistoletem maszynowym. Na cokole widnieją nazwy miejscowości na szlaku bojowym 1 Armii: Lenino, Warszawa, Kołobrzeg, Berlin.

13 maja 1962 r., w 20. rocznicę wymarszu pierwszego oddziału Gwardii Ludowej im. S. Czarnieckiego pod dowództwem Małego Franka (Franciszka Zubrzyckiego) odsłonięto przy obecnym rondzie De Gaulle’a Pomnik Partyzantom Bojownikom o Polskę Ludową.

Rzeźba, nawiązująca w swej kompozycji do chrześcijańskiej piety, przedstawia kobietę z gałązką oliwną trzymającą na kolanach rannego (bądź zabitego) partyzanta. Granitowy cokół pomnika pochodził z fragmentów pomnika Hindenburga pod Tannenbergiem, rozebranego przez władze polskie w 1946 r.

Gest kobiety może być też odczytywany jako groźba nieznanemu wrogowi. Prawdopodobnie przypadkowo pomnik znajduje się naprzeciw dawnego Domu Partii, co sugerowałoby, że kobieta wygraża znajdującemu się tam kierownictwu partyjnemu.

W 40. rocznicę wyzwolenia Warszawy czyli 17 stycznia 1985 r. na Pradze (tuż przy wlocie do Portu Praskiego) odsłonięto monumentalny Pomnik Kościuszkowców mający na celu upamiętnienie prób niesienia pomocy powstaniu warszawskiemu przez żołnierzy 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.

Polecamy e-booka „Z Miodowej na Bracką”:

Maciej Bernhardt
„Z Miodowej na Bracką. Opowieść powstańca warszawskiego”
Wydawca: Histmag.org
Okładka: miękka
Liczba stron: 334
Format: 140x195 mm
ISBN: 978-83-925052-9-7

Rzeźba stanowi część większego założenia na nasypie, z wielkim placem przeznaczonym na uroczystości i apele poległych.

Nieco z boku znajduje się tradycyjne zaklęcie-wspomnienie miejsc chwały żołnierskiej: Lenino, Warszawa, Berlin.

12-metrowa i ważąca 48 ton rzeźba przedstawia żołnierza który rozpaczliwie wyciąga rękę w kierunku lewego brzegu Wisły na którym walki toczą powstańcy Warszawy. Według projektantów ten ogromny pomnik miał być widoczny nawet z drugiego brzegu rzeki, obecnie jednak cała praska strona Wisły jest zaniedbana, a pomnik zasłaniają drzewa.

W tym samym roku przy praskim odcinku Trasy Łazienkowskiej umieszczono Pomnik gen. Zygmunta Berlinga, dowódcy 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki i 1. Armii Wojska Polskiego. Biały marmur na rzeźbę generała sprowadzono aż z Kazachstanu, natomiast cokół wykonano z czerwonego wapienia kieleckiego. Trudno powiedzieć, czy takie biało-czerwone zestawienie barw było zabiegiem celowym.

W związku z lornetką, którą generał trzyma w ręku jego pomnik określono nazwą Pomnik Obserwatora Powstania Warszawskiego.

Dzisiaj pomnik mogą oglądać głównie użytkownicy Trasy Łazienkowskiej, zjeżdżający z mostu o tej samej nazwie, którego patronem był od 1981 r. zmarły rok wcześniej generał. Został on patronem tego właśnie obiektu prawdopodobnie dla zrównoważenia wymowy oddanego w tym samym roku do użytku mostu im. gen. Stefana Grota-Roweckiego, nazwanego tak z inicjatywy działaczy „Solidarności”. Pomnik wywołuje niemałe kontrowersje – doszło nawet do pomalowania rąk Berlinga czerwoną farbą.

Kupuj świetne e-booki historyczne i wspieraj ulubiony portal!

Regularnie do sklepu Histmaga trafiają nowe, ciekawe e-booki. Dochód z ich sprzedaży wspiera działalność pierwszego polskiego portalu historycznego. Po to, by zawsze był ktoś, kto mówi, jak było!

Sprawdź dostępne tytuły pod adresem: https://sklep.histmag.org/

8 maja 1975 r. w Centralnym Parku Kultury na Powiślu (obecnie Park im. marsz. Rydza-Śmigłego) odsłonięto główny element dużego założenia upamiętniającego żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego, w szczególności desantu czerniakowskiego. Pomnik Chwała Saperom umieszczono na końcu głównej alei parkowej (obecnie al. ks. Józefa Stanka).

Główny posąg otacza sześć lekko odchylonych na zewnątrz stalowych pylonów symbolizujących wybuch miny. Mają one 17 metrów wysokości.

Pomnik jest też doskonale widoczny od strony Wisłostrady, zwracając uwagę swoją monumentalną kompozycją.

Główna rzeźba przedstawia sapera nachylonego nad rozbrajaną miną. Twarz żołnierza jest skupiona i pełna napięcia.

Na pylonach znajduje się 18 płyt przedstawiających prace saperów m.in. wyszukiwanie i rozbrajanie min, budowanie przepraw etc.

Polecamy e-booka „Z Miodowej na Bracką” – Tom drugi!

Maciej Bernhardt
„Z Miodowej na Bracką. Opowieść powstańca warszawskiego t.2”
Wydawca: Histmag.org
Okładka: miękka
Liczba stron: 240
Format: 140x195 mm
ISBN: 978-83-930226-9-4

W przejściu podziemnym pod Wisłostradą znajduje się brązowa płaskorzeźba o wymiarach 2x7 metrów, przedstawiająca desant żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego na Czerniakowie w czasie powstania warszawskiego.

Po drugiej stronie trasy szybkiego ruchu znajduje się plac prawdopodobnie przeznaczony na uroczystości rocznicowe, w którego centrum znajduje się tablica upamiętniająca walki z września 1944 r. i śmierć żołnierzy polskich, radzieckich oraz powstańców.

Po drugiej stronie trasy szybkiego ruchu znajduje się plac prawdopodobnie przeznaczony na uroczystości rocznicowe, w którego centrum znajduje się tablica upamiętniająca walki z września 1944 r. i śmierć żołnierzy polskich, radzieckich oraz powstańców.

W głębi dawnego Centralnego Parku Kultury, przy głównej alei znajduje się jeszcze jeden pomnik nawiązujący do walk na Czerniakowie, wystawiony w 1957 r. Pod przedstawieniem walk powstańczych znajduje się napis: Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej zgrupowania „Kryska”, Armii Ludowej Rejonu Czerniaków, 1. Armii Wojska Polskiego poległych w Powstaniu Warszawskim na Czerniakowie oraz ludności cywilnej zamordowanej w tej dzielnicy w 1944 r. Cześć ich pamięci.

Dziękujemy, że z nami jesteś! Chcesz, aby Histmag rozwijał się, wyglądał lepiej i dostarczał więcej ciekawych treści? Możesz nam w tym pomóc! Kliknij tu i dowiedz się, jak to zrobić!

Zobacz też:

Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Strona 3
Strona 4
Strona 5
Śledź nas!
Komentarze
lub zaloguj się za pośrednictwem konta Google

O autorze
Tomasz Leszkowicz
Doktor historii, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. Publicysta Histmag.org, redakcji merytorycznej portalu w l. 2006-2021, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Autor artykułów w czasopismach naukowych i popularnych. W czasie wolnym gra w gry z serii Europa Universalis, słucha starego rocka i ogląda seriale.

Wszystkie teksty autora

Polecamy artykuł...
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy