Opublikowano
2017-08-07 20:30
Licencja
Wolna licencja

Południowy Tyrol kontra Górna Adyga

Mocą podpisanego 10 września 1919 roku w Saint-Germain-en-Laye traktatu pokojowego z pokonaną w pierwszej wojnie światowej Austrią przekazano Włochom południową część zamieszkanego przez ludność niemiecką Tyrolu. Wywołało to toczący ten skrawek Europy ostry i długotrwały konflikt narodowościowy.


Strony:
1 2 3

Miano Tyrolu Południowego noszą obszary państwa włoskiego najdalej wysunięte ku północy a położone na południe od Przełęczy Brenner (Passo del Brennero). Jest to termin bardziej polityczny niźli stricte historyczny, oznacza bowiem ziemie należące do Włoch dopiero od 1919 roku, przypadłe im wynikiem pierwszej wojny światowej, przedtem zaś będące częścią historycznego Tyrolu, jako hrabstwo i kraj koronny w składzie Austrii. Alternatywą dla niemieckiej nazwy „Südtirol” jest włoska nazwa Górna Adyga – „Alto Adige” (aczkolwiek w bardzo częstym a wedle niektórych źródeł nawet wzrastającym użyciu jest „Sudtirolo”). Nazwa Górna Adyga pochodzi z epoki napoleońskiej, na ówczesną modłę francuską ukuta została od obiektu fizycznogeograficznego, tj. od płynącej w tych stronach Adygi (niem. Etsch), związana zaś jest z podjętą po 1919 roku italianizacją regionu.

Tyrol Południowy Najważniejsze miasta Tyrolu Południowego/Górnego Adygi w wersji niemieckiej (aut. Christoph Federer (Fedi), opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0).

Administracyjnie Tyrol Południowy vel Górna Adyga stanowi autonomiczną prowincję Bolzano, notabene będąc elementem jej pełnej nazwy, aby wraz z leżącą na południe prowincją Trydent, również w takim układzie autonomiczną, tworzyć złożony z dwóch prowincji autonomiczny włosko-niemiecki region Trydent-Górna Adyga ze stolicą we włoskim Trydencie.

Dlaczego doszło do podziału Cieszyna?

Czytaj dalej...
Realnie funkcjonują one jednak bardziej jako dwie odrębne prowincje. Za sprawą przynależność do państwa włoskiego Południowy Tyrol, wcześniej autochtonicznie zamieszkany niemal kompletnie przez (austriackich) Niemców, stał się obszarem etnicznie mieszanym ze znacznym wkładem ludności włoskiej. Obecnie wśród mieszkańców prowincji z obywatelstwem Włoch językiem niemieckim jako Muttersprache posługuje się blisko 70%, zaś włoskim 26%, przy od paru dekad tendencji lekko wzrastającej w przypadku germanofonów a analogicznie spadającej italofonów (obrazu dopełniają retoromańscy Ladynowie – 4,5%). Tedescofoni (niemieckojęzyczni) tworzą większość w 102 ze 116 południowotyrolskich gmin, z czego w 77 przekraczają oni 90% mieszkańców. Italofoni z kolei uzyskują przewagę w pięciu komunach, zwykle skupiając się w większych ośrodkach miejskich, między innymi w liczącej 106 tysięcy mieszkańców stolicy prowincji, czyli mieście Bolzano, gdzie relacja obu grup narodowościowych (czy też językowych) wynosi 73,8% włoskiej do 25,5% niemieckiej. Drugie co do wielkości miasto prowincji, Merano (w latach 1418–1849 stolica całego Tyrolu), jest przy 39 tysiącach mieszkańców zaludnione przez Niemców i Włochów po połowie. W trzecim pod tym względem Bressanone, na 21 tysięcy Włosi nieco wykraczają poza jedną czwartą.

Tyrol Południowy języki Dominujące języki w prowincji według spisu z 2001 roku: zielony – niemiecki, czerwony/żółty – włoski, niebieski – ladyński (aut. Piccolo Modificatore Laborioso, opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0).

Principati ecclesiastici

W latach 16–15 przed naszą erą rozciągnięte ku Dunajowi ziemie alpejskie opanowali Rzymianie. Ich partię północną rozczłonkowano pomiędzy prowincje Recja oraz Noricum, podczas gdy południe zasiliło Italię (Regio X Venetia et Histria). Górzysty kraj, zasiedlony przez z czasem zromanizowanych Retów, funkcjonował zasadniczo w charakterze obszaru tranzytowego wzdłuż rzymskich dróg na przejściu przez Alpy Wschodnie. Kilkadziesiąt lat po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego, w połowie VI wieku założono na części tych terenów longobardzkie Księstwo Trydentu, które objęło także południowy fragment obecnego Tyrolu z rejonem powstałych w średniowieczu miast Merano i Bolzano. Od północy graniczyło ono z sięgającym początkami tego samego okresu Księstwem Bawarii.

Na przestrzeni stuleci te transalpejskie obszary poddane zostały trwałej germanizacji, dokonanej głównie przez Bawarów. W 1027 roku cesarz Konrad II Salicki udzielił biskupom Trydentu i Bressanone koncesji na sprawowanie w swych diecezjach, istniejących od początków chrystianizacji, także mocy politycznej. Zasięg terytorialny owych dwóch na poły niezależnych eklezjastycznych państw, czyli „Principato Vescovile di Trento” od południa i „Principato Vescovile di Bressanone” od północy, odpowiadał, choć jedynie w szerokim przybliżeniu, dzisiejszej prowincji Trydent oraz pewnej części prowincji Bolzano.

Zamek Tyrol Schloss Tirol Zamek Tyrol w okolicy Merano (fot. Herbert Ortne, opublikowano na licencji Creative-Commons-Lizenz „Namensnennung – Weitergabe unter gleichen Bedingungen 3.0 nicht portiert).

Książęca władza biskupów Bressanone (niemieckie Brixen) uległa niebawem postępującej erozji na rzecz sąsiedniego Hrabstwa Tyrolu, wyłonionego gdzieś przed 1100 rokiem wokół zamku Tirol pod Merano, które stale wzmacniając swą pozycję uzyskało z czasem niezależność od Księstwa Bawarii (1180). Ze śmiercią ostatniego rodzimego grafa tyrolskiego przeszło ono z połową XIII wieku w gestię hrabiów Gorycji (region włoski u podnóża Alp Julijskich), naonczas jednych z potężniejszych dynastów w Południowych Alpach, by finalnie stać się dziedzicznym dobrem austriackiego Domu Habsburgów (1363).

Kronland Tirol

W ramach procesu mediatyzacji na początku XIX wieku, tj. likwidacji wielu egzystujących w granicach Świętego Cesarstwa Rzymskiego drobnych państw, w tym wszystkich księstw kościelnych, zsekularyzowano w 1803 roku oba principati vescovili, inkorporując ich terytoria do proklamowanego w 1804 roku Cesarstwa Austrii, zaś w jego obrębie do nazwanego teraz krajem koronnym Książęcego Hrabstwa Tyrolu (Gefürstete Grafschaft Tirol, Contea Principesca del Tirolo).

Włochy napoleońskie Włochy w czasach napoleońskich (1811 rok), widoczne użycie nazwy Górna Adyga, Haut Adige (domena publiczna). Wkrótce, rezultatem klęski w wojnie z Francją, została Austria zmuszona odstąpić Tyrol nowo powstałemu filonapoleońskiemu Królestwu Bawarii. Dalsze przemeblowania nastąpiły w 1810 roku, kiedy dokonano rozbioru Hrabstwa pomiędzy trzy sąsiednie napoleońskie twory państwowe. Przy Bawarii pozostała północna jego część z Merano, Bressanone i Brunico, zaś tereny na południe od tzw. linii napoleońskiej Cevedale–Dobbiaco, zatem wokół Bolzano oraz nade wszystko większa część dawnego państwa trydenckiego, wcielone zostały do Królestwa Włoch, gdzie utworzono z nich departament ze stolicą w Trydencie i nazwą Górna Adyga. Inne tyrolskie ziemie zasiliły Departament Piawy i Prowincje Iliryjskie Pierwszego Cesarstwa Francuskiego. Samo miano Górna Adyga jest jednak odrobinkę starsze – sięga bowiem okresu Republiki Cisalpińskiej, gdzie istniał Distretto dell'Alto Adige, jednostka administracyjna w Departamencie Benaco w latach 1797–1798, która nie miała nic wspólnego z obszarem Dipartimento dell'Alto Adige (dystrykt rozciągał się na południowy wschód od Werony).

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Artykuł ciekawy dotyczący rzadko poruszanego tematu. Mam jednak dwie uwagi:
1. Mam nadzieję, że będzie część dalsza tego artykułu, ponieważ artykuł nie obejmuje opisem bardzo ciekawych czasów po II wojnie światowej.
2. Nie byłbym sobą, gdybym nie wspomniał, że artykuł w sposób pośredni potwierdza tezę, że asymilacja nie jest procesem ani łatwym, ani krótkim. Pokazuje to nieudany przykład próby italianizacji Południowych Tyrolczyków, którzy pozostali przy swej kulturze i języku, mimo silnych nacisków asymilacyjnych ze strony państwa włoskiego. Dlaczego o tym wspominam? Aby w odniesieniu do innych artykułów (o pochodzeniu Słowian i Polaków) pokazać, że slawizacja rzekomych Germanów na ziemiach polskich i połabskich nie miała miejsca, bo niemożliwe byłoby tak ekspresowe ich zasymilowanie. Wniosek jest oczywisty: żadni niemieckojęzyczni Germanie nie zamieszkiwali ziem polskich i połabskich w pierwszej połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery. Byli tu po prostu Słowianie i nie było żadnych "wschodnich Pra-Niemców".
3. Dla miłośników ludowej muzyki polecam "narodową" marszową pieśń Tyrolczyków, w której wspomina się oderwanie Południowego Tyrolu od macierzy. Tytuł pieśni to "Dem Land Tirol Die Treue".

Druga zwrotka i refren tej pieśni brzmią następująco:

"Ein harter Kampf hat dich entzweigeschlagen, von dir gerissen wurde Südtirol.
Die Dolomiten grüßen uns von Ferne, in roter Glut zum letzten Lebewohl".
Refren:
"Du bist das Land, dem ich die Treue halte, weil du so schön bist mein Tirolerland!"

"Twarda walka rozbiła cię na pół, Południowy Tyrol został od ciebie oderwany.
Dolomity witają nas z daleka, w czerwonej poświacie do ostatniego pożegnania".
Refren:
"Ty jesteś krajem, dla którego zachowałem wierność, bo jesteś tak piękny mój tyrolski kraju!"

Link do tej pieśni w wykonaniu kapeli muzycznej (Musikkappelle) Rietz: https://www.youtube.com/watch?v=Bcmpd1p8g2w



Odpowiedz

@ Adrian Leszczyński: Też oczekuję dalszego ciągu, tym bardziej, iż we własnym tekście o Dolomitach pisałem i o historii regionu - bez zbytniej miłości do Italiańców.



Odpowiedz

Gość: Witam |

Od 10 lat mieszkam w górnej Adydze i powiem szczerze te statystyki o posługiwaniu się językiem niemieckim można włożyć między bajki tu nikt nie mówi po niemiecku wszyscy posługują się językiem Włoskim.



Odpowiedz

Gość: JC |

@ Gość: w Val Gardenie/ Grönden mówi się głównie po ladynsku i niemiecku. Tak samo w dolinie Pusteria. Między bajki zatem można włożyć tezę o tym, że nie mówi się tutaj po niemiecku.



Odpowiedz
Jarosław Swajdo

Autor rozmaitego typu publikacji, tak książkowych jak prasowych, dotyczących przeróżnych regionów Europy, od Andaluzji przez Argowię i Turgowię po Wschodnią Wironię. Z formalnego wykształcenia historyk, absolwent UW. Zainteresowania w obrębie historii: szeroko rozumiane dzieje społeczne, szczególnie zaś wszelkie zagadnienia narodowościowe (przy jednocześnie umiarkowanej atencji względem historii politycznej a totalnym już désintéressement dla spraw wojskowych i im podobnych).

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org