Opublikowano
2018-06-16 18:44
Licencja
Wolna licencja

Powstanie w Niemieckiej Republice Demokratycznej

Powstanie w Niemieckiej Republice Demokratycznej określane jest także mianem powstania berlińskiego z 1953 roku. 16 czerwca 1953 roku w Niemczech Wschodnich wybuchł robotniczy bunt przeciwko władzy komunistów. Tak jak wiele kolejnych po nim, został on krwawo stłumiony, przekreślając szansę na liberalizację sytuacji w Niemieckiej Republice Demokratycznej.


Strony:
1 2

Im bliższa klęski była III Rzesza, tym mniej osób miało wątpliwości co do intencji i planów „wujaszka Joe”, jak w propagandzie alianckiej nazywano Józefa Stalina. Najdłużej tej wizji trzymały się Stany Zjednoczone, nawet one jednak po śmierci Roosevelta i „długiej depeszy” Kennana zaczęły zmieniać swój pogląd na ład powojenny. Bardzo szybko też jasnym się stało, że będzie trzeba weń w jakiś sposób włączyć Niemcy, które pokonane w II wojnie światowej i podzielone na cztery strefy okupacyjne nie funkcjonowały nawet jako byt państwowy. W obliczy rozpoczynającej się Zimnej Wojny nie było możliwości, by pomiędzy Wschodem i Zachodem znajdował się ów „pas ziemi niczyjej”.

Powstanie w Niemieckiej Republice Demokratycznej: Niemcy dwóch prędkości

Mieszkańcy zachodniego Berlina obserwują lądujący amerykański samolot transportowy w czasie blokady miasta w 1948 roku (domena publiczna). Niemal od początku było jasne, że strefy okupacyjne nie rozwijają się równo. Zony alianckie szybciej podnosiły się ze zniszczeń, pomimo, iż obie strony przyszłej Żelaznej Kurtyny obciążone były reparacjami wojennymi. Rosjanie zdecydowali się na zablokowanie Berlina Zachodniego celem utrzymania nad nim kontroli. Był to pierwszy kryzys Zimnej Wojny i zarazem pierwsza klęska Związku Sowieckiego, bowiem w odpowiedzi Brytyjczycy i Amerykanie sformowali most powietrzny, zaopatrujący całe miasto we wszystko, co potrzebne do życia – od węgla poczynając na czekoladzie kończąc. W tej sytuacji uznano, że dalsze utrzymywanie stref jest ponad możliwości okupantów, a Niemcy muszą otrzymać własne struktury państwowe i administracyjne celem zabezpieczenia swego terytorium. 7 września 1949 roku powstała Republika Federalna Niemiec, miesiąc później zaś, 7 października 1949 roku, Niemiecka Republika Demokratyczna.

Sowieckie czołgi na ulicach Berlina

Czytaj dalej...

Standard życia w obu krajach zaczął się szybko rozjeżdżać i pozostał diametralnie różny aż do zjednoczenia kraju 3 października 1990 roku. Miało to oczywiście związek z działaniami Armii Czerwonej, która wkraczając na terytorium Rzeszy prowadziła iście rabunkową gospodarkę, wywożąc na wschód całe fabryki. Nie to było jednak główną przyczyną problemów. Moskwa zdecydowana była utrzymywać swoją strefę okupacyjną jako państwo kadłubowe, osłabione i zależne od niej samej. Alianci zachodni z kolei pozwalali na pewne działania zmierzające do poprawy sytuacji, z reformą walutową na czele.

Gdy więc powstawały oba państwa, RFN dysponował już ocaloną z powojennej hiperinflacji nową marką niemiecką, podczas gdy w NRD wciąż używano papierosów do rozliczeń transakcji kupna-sprzedaży. Do tego rząd Adenauera postawił na czele ministerstwa gospodarki Ludwiga Erharda, byłego doradcę ekonomicznego amerykańskich władz okupacyjnych i zwolennika ordoliberalizmu. Dzięki jego reformom sytuacja gospodarcza Niemiec zaczęła szybko się poprawiać. Skutek wolnorynkowych reform Erharda zostanie potem określony jako Wirtschaftswunder, on sam zaś uznawany jest za jednego z ojców współczesnej potęgi gospodarczej Niemiec.

Otto Grotewohl, premier NRD (fot. Bedau, ze zbiorów Bundesarchiv, Bild 183-11322-0003, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Germany).

Ulbricht żąda wyników

Tymczasem jednak po drugiej stronie Łaby sytuacja wyglądała zgoła inaczej. Ucieczki na zachód stopniowo drenowały wykształconą kadrę inżynierską, pozbawiając NRD wykształconych pracowników. Co gorsza jednak, gospodarkę stopniowo przestawiano na tory sowieckie. Pomysłodawcy tego, czyli Otto Grotewohl oraz Wilhelm Pieck, dążyli do maksymalnego upodobnienia Niemieckiej Republiki Demokratycznej do ojczyzny światowego proletariatu. Kolektywizowano rolnictwo, wysiedlając rodziny junkierskie i zmieniając strukturę własnościową ziemi, na szeroką skalę nacjonalizowano przemysł, nierzadko umieszczając zakłady w rękach sowieckich jako SAG (Sowjetische Aktiengesellschaft, sowiecka spółka akcyjna). Przyjęty w 1951 roku plan pięcioletni narzucił tak wysokie obciążenie robotników i tak wyśrubowane normy produkcji, że jeszcze bardziej wzmógł ucieczkę na zachód. Do tego Niemcy Wschodnie musiały dalej uiszczać stosowne reparacje, ale także pracować na rzecz Związku Sowieckiego, nierzadko nieodpłatnie.

Kim są nielegałowie?

Czytaj dalej...

Trzecim bolesnym dla gospodarki NRD czynnikiem był program zbrojeń. Od października 1948 roku funkcjonowała Skoszarowana Policja Ludowa (Kasernierte Volkspolizei, KVP), która prócz pełnienia roli formacji policyjnej zabezpieczała także granicę niemiecko-niemiecką i zorganizowana była na sposób paramilitarny. Gdy w 1956 roku powołano do życia Nationale Volksarmee, jej trzon stanowiła właśnie KVP. Przemysł wschodnioniemiecki musiał tę formację uzbroić i wyposażyć tak, by gotowa była do przyszłego marszu na zachód.

Defilada oddziałów KVP po śmierci Józefa Stalina, marzec 1953 roku (fot. Erich Höhne, Erich Pohl, ze zbiorów Bundesarchiv, Bild 183-18684-0002, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Germany). Jak można sobie wyobrazić, potrzaskana gospodarka kraju nie była sobie w stanie poradzić z takimi wyzwaniami. Szacuje się, że w 1952 roku wydatki na zbrojenia oraz reparacje wojenne pochłaniały 20% budżetu kraju. Były to koszmarne pieniądze, których brak przekładał się na niską stopę życiową obywateli NRD. Pierwszy sekretarz SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec) Walter Ulbricht zdecydował się na szeroko zakrojony program reform gospodarczych. Niestety, były to reformy zgodne z jego stalinowskim podejściem do gospodarki. Nie planowano więc żadnych przekształceń własnościowych, poprawy sytuacji ostatnich posiadaczy ziemskich tudzież prywatnych przedsiębiorców ani stymulacji przedsiębiorczości. Przyjęte 28 maja 1953 roku zmiany zakładały wzrost podatków, cen oraz norm produkcyjnych. Wszystko przy utrzymaniu pensji na poprzednim poziomie, jednakowoż z zastrzeżeniem, że mogą one ulec obniżce, jeśli dany pracownik nie będzie wywiązywał się z narzuconych mu norm. Reforma miała wejść w życie 30 czerwca.

Gospodarka po Stalinie

Wraz ze śmiercią Stalina 5 marca 1953 roku świat wkroczył w dość dziwny okres. Na Kremlu rozpętała się walka o schedę po dyktatorze, nie wiadomo więc było, w którą stronę ruszy Związek Sowiecki. Miały upłynąć jeszcze trzy lata, nim Chruszczow wygłosił swój słynny referat, jednak niemal od razu widać było pewne posunięcia liberalizujące sytuację w bloku wschodnim.

Artykuł został opublikowany w ramach dodatku tematycznego do Histmag.org „Wielkie momenty oporu przeciw tyranii 1945-89”, zrealizowanego dzięki wsparciu Europejskiego Centrum Solidarności:

logo Europejskiego Centrum Solidarności

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: marek |

Szkoda, że Niemcy równie odważnie nie protestowali przeciwko Hitlerowi.



Odpowiedz

Gość: Pół-człowiek, pół-ryba |

@ Gość: marek
Bo za Adiego lepiej im się żyło. Zawsze chodzi o kasę, nie o wolność.



Odpowiedz

Gość: erazmT |

Jednak przed NRD był jeszcze 1 czerwca 1953, bunt robotników w czeskim Pilznie, który rozlał się na inne czeskie miasta...



Odpowiedz
Przemysław Mrówka

Absolwent Instytut Historycznego UW, były członek zarządu Koła Naukowego Historyków Wojskowości. Zajmuje się głównie historią wojskowości i drugiej połowy XX wieku, publikował, m. in. w „Gońcu Wolności”, „Uważam Rze Historia” i „Teologii Politycznej”. Były redaktor naczelny portalu Histmag.org. Miłośnik niezdrowego trybu życia.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org