Opublikowano
2017-08-03 20:49
Licencja
Wolna licencja

Rosyjska Cerkiew Prawosławna na początku XX wieku – dlaczego przegrała z bolszewikami?

Historia prześladowań Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej przez władzę bolszewicką jest bardzo dobrze znana. Kwestią otwartą pozostaje jednak pytanie, na ile była ona przygotowana na konfrontację z wrogim jej ateistycznym reżimem komunistycznym i na ile mogła zapobiec jego powstaniu?


Strony:
1 2

Nikon Patriarcha Nikon (domena publiczna). W XVII wieku pozycja Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej wobec caratu uległa poważnemu osłabieniu. Mimowolnie odpowiedzialny był za to Nikon (właściwie Nikita Minow), który sprawował w latach 1652-1666 funkcję Patriarchy Moskiewskiego. Postanowił on przeprowadzić reformę liturgiczną Cerkwi, mając na celu usunięcie z liturgii naleciałości powstałych w wyniku wielowiekowego przepisywania ksiąg liturgicznych. Reformy te były oparte na greckich księgach liturgicznych. Wywołały one ostry sprzeciw części duchowieństwa i wiernych, co doprowadziło do rozłamu, w wyniku którego z prawosławia rosyjskiego wyodrębniło się nowe wyznanie, znane pod nazwą „staroobrzędowców”. Odrzucało ono reformę liturgiczną patriarchy Nikona, a także nie uznawało nad sobą zwierzchnictwa Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Doprowadziło to do znacznego osłabienia Cerkwi, która straciła w wyniku rozłamu część swoich wiernych i w efekcie miała od tej pory znacznie mniejsze możliwości obrony przed zakusami monarchii rosyjskiej, mającymi na celu jej zupełne sobie podporządkowanie.

Przybudówka caratu

Piotr III Romanow Piotr III (domena publiczna). W tej sytuacji już niedługo później car Piotr I (panujący w latach 1682-1725) zdecydował się znieść urząd Patriarchy Moskiewskiego, nie powołując nowego po śmierci patriarchy Adriana (rok 1700). W 1721 roku car dokonał formalnego zniesienia urzędu patriarchy, powołując na jego miejsce tzw. Świątobliwy Synod Rządzący, kolegialne ciało, składające się z najwyższych duchownych, którego zadaniem było odtąd zarządzać Cerkwią. Na czele Synodu stał tzw. oberprokurator. Był to świecki urzędnik, nie posiadający żadnych święceń duchownych i powoływany przez cara. Od tej pory Rosyjska Cerkiew Prawosławna stała się instytucją całkowicie kontrolowaną przez monarchię.

Przysłowiową „kropkę nad i” w tej kwestii postawił car Piotr III w 1762 roku, wydając ukaz o konfiskacie majątku duchowieństwa prawosławnego na rzecz państwa. W wyniku tego, duchowieństwo straciło swoją materialną podstawę utrzymania i od tej pory musiało żyć z pensji wyznaczonych przez państwo oraz datków wiernych, co pozbawiło je także możliwości wchodzenia w konflikt z władzą w jakiejkolwiek kwestii (w późniejszym okresie Cerkwi udało się pozyskać nowe majątki).

Profanacja grobów, czyli bolszewików walka z religią

Czytaj dalej...
Prawosławie dostarczało z kolei caratowi legitymizacje jego władzy poprzez koncepcję „Trzeciego Rzymu” i „Świętej Rusi”. Zakładały one, iż Moskwa jest „Trzecim Rzymem” – spadkobierczynią dziedzictwa Bizancjum, światowym „centrum prawosławia”. Ruś z kolei jest „świętą ziemią” wybraną przez Boga dla zbawienia ludzkości. Zadaniem carów jest szerzyć wiarę prawosławną na świecie i walczyć z herezjami w stosunku do niej. Wizerunek carów ukazywał ich jako świętych mężów, rządzących z boskiego nadania. Carowie wykorzystywali kościelne prawa do prześladowania swoich politycznych przeciwników. W tym kontekście warto także wspomnieć o wprowadzonym przez cara Piotra I obowiązku składania przysięgi przez duchownych prawosławnych, że poinformują one władze państwowe o planach działalności pojedynczych osób, skierowanych przeciw władzy, w sytuacji uzyskania danych na ten temat podczas spowiedzi świętej. Popi byli wzywani przez władze do potępienia z ambony wszelkich form sprzeciwu i oporu wobec cara oraz do informowania policji o elementach wywrotowych w swoich parafiach.

Warto zacytować fragment podstawowego katechizmu szkolnego, opracowany przez Święty Synod:

P. Jak należy okazywać szacunek carowi ?
O. 1. Powinniśmy być całkowicie wierni carowi i gotowi oddać za niego życie. 2. Powinniśmy bez sprzeciwu wypełniać jego rozkazy oraz być posłuszni mianowanym przez niego władzom. 3. Powinniśmy modlić się o jego zdrowie i zbawienie, jak również całego Domu Panującego.
P. Co powinniśmy myśleć o tych, którzy sprzeniewierzają się swym obowiązkom wobec władcy ?
O. Są winni nie tylko przed władcą, ale także przed Bogiem.

Cerkiew pawosławna w okresie władzy carów posiadała także uprzywilejowaną pozycję wśród innych wyznań w Rosji – tylko ona miała prawo nawracać na swoją wiarę, dopiero w 1905 roku wyznawcy prawosławia uzyskali prawo zmiany wyznania. Te wszystkie czynniki sprawiły zatem, że Cerkiew prawosławna zaczęła być odbierana od XIX wieku przez różne nurty polityczne opozycyjne wobec caratu jako część systemu, który należy obalić.

Prokudin-Gorski Russia Katedra św. Mikołaja w Możajsku (fot. Siergiej Prokudin-Gorski, 1911/1912).

Bez zrozumienia nowych czasów

W XIX wieku, w epoce silnego rozwoju zarówno nauk ścisłych, przyrodniczych, a także humanistycznych, duchowieństwo prawosławne nie było w stanie podjąć konstruktywnej polemiki z wrogimi religii nowymi prądami filozoficznymi – pozytywizmem i scjentyzmem, ponieważ kierując się starą ruską maksymą, iż wszelkie „zło pochodzi od rozumu” odnosiła się wrogo do różnego rodzaju badań. Zaniedbywano nawet rozwój własnego teologii. Widać tutaj kontrast z Kościołem katolickim w tym okresie, który właśnie wtedy zaczął starać się nawiązać konstruktywną polemikę z pozytywizmem poprzez powrót do opartej na Arystotelesie filozofii świętego Tomasza z Akwinu (encyklika papieża Leona XIII Aeterni patris z 1879 roku), a także unikać konfrontacji z naukami ścisłymi i przyrodniczymi (dzieła Karola Darwina z tego właśnie okresu, w odróżnieniu od Mikołaja Kopernika, nigdy nie znalazły się w katolickim „Indeksie ksiąg zakazanych”).

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy książkę: „Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych”

Tytuł: „Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych”
praca zbiorowa

Wydawcy: Histmag.org i Instytut Wydawniczy ERICA

ISBN: 978-83-89700-80-3

Oprawa: miękka, ze skrzydełkami

Liczba stron: 480

Format: 160*230 mm

Zobacz spis treści

Media o „Źródłach nienawiści”

29 zł

(papierowa)

14,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Jk |

Na tym polega wyzszosc kosciola lacinskiego: ponadnarodowy charakter i niezaleznosc centrali od lokalnych rzadow. Kosciol podlegly wladzy swieckiej to koniec. W Polsce przyszli kominisci i walczyli z Kosciolem, tzn.z Jego czastka nad Wisla. W Rosji zabraklo cara i klops. Wyszlo ze Lenin mialby zostac glowa cerkwi.....jako nastepca cara.



Odpowiedz
Konrad Ruzik

Ur. 1988. Absolwent Instytutu Historycznego UW. Interesuje się historią Polski oraz historią powszechną wieków XX, XIX i XVI-XVIII. Miłośnik twórczości Williama Szekspira, poezji śpiewanej oraz filmów historycznych.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org