Skąd pochodzą polskie nazwy dni tygodnia?
Zobacz także:
Tydzień wydaje się jedną z najbardziej oczywistych miar czasu. Siedem dni porządkuje naszą pracę, odpoczynek, naukę, święta i codzienne obowiązki. Rzadko jednak zastanawiamy się, skąd wzięła się właśnie siedmiodniowa struktura tygodnia i dlaczego poszczególne dni noszą takie, a nie inne nazwy.
Trwający siedem dni tydzień, jak wskazuje Jadwiga Waniakowa, przez jednych uwazany za jednostkę naturalną (jako przyblizony czas trwania jednej fazy Ksiezyca) [...], przez innych za sztuczną.
Józef Matuszewski podkreślał, że idea siedmiodniowego tygodnia posiada rodowód babiloński, a w Europie upowszechnił się w I wieku. Natomiast urzędowo wprowadził go dopiero Konstantyn Wielki w 321 roku. On także ustanowił niedzielę, będącą dniem Słońca, dniem wypoczynku.
Polski system nazw dni tygodnia
Polski system nazw dni tygodnia różni się od wielu systemów zachodnioeuropejskich. W łacinie, a także w języku angielskim, niemieckim czy francuskim część nazw zachowało ślady dawnego kalendarza planetarnego i mitologicznego, w którym dni wiązano ze Słońcem, Księżycem, Marsem, Merkurym, Jowiszem, Wenus i Saturnem. W łacinie wtorek to dies Martis, środa - dies Mercurii (od Merkurego), czwartek - dies Iovis (Jowisz), piątek - dies Veneris (Wenus), a sobota - dies Saturni (Saturn). Natomiast w języku angielskim mamy na przykład Sunday - dzień Słońca, Monday - dzień Księżyca, Thursday - dzień Thora. W języku francuskim mardi (wtorek) pochodzi od Marsa, mercredi (środa) od Merkurego, jeudi (czwartek) od Jowisza, a vendredi (piątek) od Wenus. W odróżnieniu od wymienionych powyżej języków w polszczyźnie nie wystepują analogiczne nawiązania do planet, rzymskich bóstw albo ich germańskich odpowiedników.
Jadwiga Wanatowa wyjaśnia, że: W językach słowiańskich nazwy dni tygodnia i sama instytucja tygodnia pojawiła się razem z wprowadzeniem chrześcijaństa.
Polski system jest bardziej opisowy, porządkowy i chrześcijański. Punktem odniesienia stała się przede wszystkim niedziela, a kolejne dni nazwano względem niej lub według ich miejsca w tygodniu.
Niedziela
Najważniejszą nazwą w polskim systemie jest „niedziela”, ponieważ to od niej w znacznej mierze zorganizowano nazwy pozostałych dni. Wyraz ten pochodzi od dawnego połączenia „nie działać”, czyli „nie pracować”, „nie wykonywać dzieła”. Współczesne słowo „działać” ma dziś znaczenie ogólne, ale w dawnej polszczyźnie czasownik „dziać”, „działać” oraz rzeczownik „dzieło” były silniej związane z wykonywaniem pracy, czynnością i sprawczością.
Niedziela oznacza więc dosłownie dzień, w którym się nie pracuje. Jest to nazwa o bardzo wyraźnym charakterze chrześcijańskim i społecznym. Wskazuje nie tyle na pozycję dnia w tygodniu, ile na jego funkcję, czyli odpoczynek, świętowanie, udział w praktykach religijnych i zawieszenie codziennych obowiązków. W tym sensie niedziela jest językowym świadectwem chrystianizacji kultury czasu.
W języku polskim niedziela stała się również punktem odniesienia dla nazwy następnego dnia - poniedziałku. To pokazuje, że dawniej tydzień mógł być liczony od dnia świątecznego, a nie od poniedziałku, który współcześnie w praktyce administracyjnej i zawodowej bywa traktowany jako początek tygodnia.
Poniedziałek
„Poniedziałek” jest nazwą bardzo przejrzystą etymologicznie. Oznacza dzień „po niedzieli”. Składa się z przyimka „po” oraz rzeczownika „niedziela”, przekształconego w formę słowotwórczą właściwą nazwie dnia. Jest to zatem nazwa relacyjna, ponieważ nie określa samodzielnej jakości tego dnia, ale wskazuje jego miejsce względem niedzieli.
Taka konstrukcja ujawnia hierarchię tygodnia. Najpierw mamy niedzielę jako dzień wyróżniony, świąteczny i sakralny, a dopiero po niej następuje dzień powszedni. Poniedziałek jest więc w sensie językowym „dniem po święcie”. Współczesne odczucie poniedziałku jako początku tygodnia pracy jest późniejszym przesunięciem praktycznym, ale sama nazwa nadal przechowuje starszy układ odniesienia.
Warto dodać, że podobny mechanizm występuje w innych językach słowiańskich. Czeski „pondělí”, słowacki „pondelok” czy rosyjski „poniedielnik” także zawierają odniesienie do niedzieli jako dnia niepracy. To dowodzi wspólnego, prasłowiańskiego lub szerzej słowiańskiego sposobu organizowania nazw tygodnia.
Wtorek
Nazwa „wtorek” pochodzi od dawnego przymiotnika „wtóry”, czyli „drugi”. Wtorek jest więc pierwotnie dniem drugim, liczonym po niedzieli lub w porządku tygodniowym rozpoczynanym po dniu świątecznym. Dzisiejsze słowo „wtóry” zachowało się głównie w stylu podniosłym, archaizującym lub książkowym, ale w nazwie dnia tygodnia jego ślad jest bardzo trwały.
Warto zwrócić uwagę, że „wtorek” nie pochodzi od liczebnika „dwa” w jego dzisiejszej formie, ale od starszego określenia kolejności. Pokazuje to, że nazwy dni tygodnia są konserwatywne, gdyż zachowują elementy języka, które w innych kontekstach wyszły z powszechnego użycia albo zmieniły zakres występowania.
Wtorek jest więc nazwą porządkową. Nie odnosi się do zjawisk przyrodniczych, bóstw, planet ani pracy gospodarskiej. Jego sens polega na miejscu w sekwencji dni. Właśnie ta porządkowość jest jedną z głównych cech polskiego systemu nazw tygodniowych.
Środa
„Środa” pochodzi od wyrazu oznaczającego środek. Dawne formy tego słowa wiązały się z prasłowiańskim rdzeniem odnoszącym się do centrum, wnętrza lub położenia pośredniego. Środa to zatem dzień środkowy.
Na pierwszy rzut oka może pojawić się pytanie: dlaczego środa jest środkiem tygodnia, skoro we współczesnym układzie od poniedziałku do niedzieli środa jest trzecim dniem z siedmiu, a nie dokładnym środkiem? Odpowiedź wymaga uwzględnienia starszego sposobu liczenia. Jeśli punktem wyjścia jest niedziela, środa rzeczywiście znajduje się bliżej centrum tygodniowego cyklu: niedziela, poniedziałek, wtorek, środa, czwartek, piątek, sobota.
Niektórzy językoznawcy wskazują również na możliwość wpływu niemieckiego „Mittwoch”, czyli dosłownie „środek tygodnia”. Nie zmienia to faktu, że polska nazwa jest zrozumiała na gruncie rodzimym, ponieważ opiera się na bardzo starym słowie „środek”. Środa jest więc nazwą przestrzenno-czasową, ponieważ określa położenie dnia w strukturze tygodnia tak, jak można określić położenie punktu w przestrzeni.
Czwartek
„Czwartek” pochodzi z kolei od liczebnika porządkowego „czwarty”. Jest to zatem kolejna nazwa numeryczna. W sensie etymologicznym oznacza dzień czwarty. Podobnie jak wtorek i piątek, nazwa ta pokazuje, że po wyróżnieniu niedzieli kolejne dni mogły być nazywane według prostej zasady porządkowej.
Słowotwórczo „czwartek” zawiera charakterystyczny przyrostek, który umożliwił utworzenie nazwy rzeczownikowej od liczebnika. Podobny model wystęuje w nazwie „piątek”. W obu przypadkach język tworzy nazwę dnia nie przez opis jego funkcji, ale przez określenie miejsca w sekwencji. Czwartek stanowi przykład racjonalizacji kalendarza: dzień zostaje nazwany według porządku liczbowego.
Piątek
„Piątek” pochodzi od liczebnika „piąty”. Oznacza zatem piąty dzień, liczony w dawnym porządku tygodniowym. Jego prasłowiańska podstawa wiąże się z określeniem piątości, a sama nazwa mogła powstać przez skrócenie starszego wyrażenia typu „piąty dzień”.
Piątek ma w kulturze europejskiej, zwłaszcza chrześcijańskiej, dodatkowe znaczenie religijne. Jest dniem upamiętniającym mękę i śmierć Chrystusa, a w tradycji katolickiej wiązał się z postem i szczególnymi praktykami pobożnościowymi. Jednak sama polska nazwa nie pochodzi od tych treści religijnych. Jej rdzeń jest porządkowy i liczebnikowy.
To interesujące rozróżnienie: nazwa „piątek” jest językowo neutralna i numeryczna, ale kulturowo dzień ten został silnie nacechowany. W języku zachowuje się więc prosty model liczbowy, natomiast praktyka społeczna i religijna dobudowuje do niego dodatkowe znaczenia.
Sobota
„Sobota” jest nazwą odmienną od większości pozostałych. Nie pochodzi od liczebnika ani od położenia względem niedzieli. Jej źródłem jest tradycja żydowska, a dokładniej hebrajskie słowo „szabat” (hebr. shabbat), oznaczające dzień odpoczynku. Do języków słowiańskich nazwa ta dotarła najprawdopodobniej za pośrednictwem greki i łaciny kościelnej, wraz z chrześcijańską terminologią religijną.
Sobota stanowi zatem ślad kontaktów kulturowych. Przez język polski przebija tu hebrajsko-biblijna tradycja rachuby czasu. W judaizmie szabat jest siódmym dniem tygodnia, dniem odpoczynku i świętowania. Chrześcijaństwo przejęło siedmiodniowy rytm tygodnia, choć centralne znaczenie religijne nadało niedzieli.
Polska „sobota” przypomina zatem, że europejski kalendarz tygodniowy jest wynikiem nałożenia kilku tradycji: żydowskiej, chrześcijańskiej, grecko-rzymskiej i słowiańskiej. W jednym krótkim słowie zachował się ślad bardzo długiej historii religijnej i kulturowej.
Historia zapisana w nazwach
Polskie nazwy dni tygodnia są cennym materiałem dla językoznawcy, ponieważ łączą w sobie elementy etymologii, historii kultury, religii i społecznej organizacji czasu. Nie są przypadkowymi etykietami, ale świadectwami dawnych sposobów myślenia o tygodniu.
Najważniejszą rolę odgrywa w tym systemie niedziela, czyli dzień odpoczynku od pracy i czas świętowania. Przez wiele lat roboczy tydzień pracy (a także nauki!) trwał sześć dni i dopiero siódmego - w niedzielę - można było odpocząć od codziennych obowiązków. To wokół niedzieli zorganizowano nazwy poniedziałku i częściowo pozostałych dni. Wtorek, czwartek i piątek mają charakter porządkowy, środa wskazuje natomiast na środek tygodnia, a sobota przechowuje pamięć o biblijnym szabacie. Całość tworzy system, w którym spotykają się słowiańska struktura języka, chrześcijański porządek religijny i dziedzictwo kultury śródziemnomorskiej.
Źródła:
- J. Matuszewksi, Słowiański tydzień. Geneza, struktura i nomenklatura, Łódź 1978.
- J. Sadura, Segmentacja tygodnia w świadomości współczesnych Polaków [w:] „Etnolingwistyka 25”, Lublin 2013, s. 240-250.
- J. Waniakowa, Nazwy dni tygodnia w językach indoeuropejskich, Kraków 1998, s. 12.
- www.staropolska.pl,
