Opublikowano
2015-07-01 11:56
Licencja
Wolna licencja

Staropolski parlamentaryzm - jak funkcjonował ustrój I RP?

Rzeczpospolita Obojga Narodów i jej ustrój - monarchia mixta to temat wielu naszych artykułów. Jak działał staropolski sejm? Czym był senat? Demokracja szlachecka czy oligarchia magnacka? A może absolutum dominium? Konfederacja, sejmik, liberum veto, nihil novi, przywileje szlacheckie, wolna elekcja, rokosz, artykuły henrykowskie, sejm walny, pacta conventa - co oznaczają te pojęcia? Tu znajdziecie odpowiedzi na te pytania!


Zobacz też: Tematy Histmag.org - jeśli nie wiesz od czego zacząć!

Przywileje szlacheckie i kształtowanie się ustroju za Jagiellonów

Unia w Horodle (1413)

Unia w Horodle, zawarta między Polską i Litwą, stanowiła efekt mądrości politycznej Władysława Jagiełły, pozwoliła pogłębić więzi między dwoma krajami i umocniła je na arenie międzynarodowej. Okazała się fundamentem związku dwóch państw, który przetrwał z obopólną korzyścią aż do rozbiorów.



Czytaj dalej...

Przywileje szlacheckie – wolność i dominacja

Przywileje szlacheckie wiążą się nierozłącznie ze wzrostem znaczenia warstwy rycerskiej w XV-wiecznej Polsce. Skazani na realia monarchii elekcyjnej władcy musieli iść na rękę rosnącemu apetytowi szlachty.



Czytaj dalej...

Przywilej jedlneński. Neminem captivabimus – polskie prawo do wolności

Przywilej jedlneński, zwany neminem captivabimus, należy do najważniejszych dokumentów w historii Polski i Europy. Zagwarantował on szerokiej liczbie mieszkańców Królestwa Polskiego nietykalność osobistą i majątkową, dziś stanowiącą jedną z podstawowych zasad państwa prawa.



Czytaj dalej...

Statuty nieszawskie Kazimierza Jagiellończyka (1454)

Klęska pod Chojnicami była nie tylko początkiem wojny trzynastoletniej. W jej konsekwencji doszło do ogłoszenia statutów nieszawskich, które były wyrazem wzrostu znaczenia szlachty. Tak powstały podwaliny pod powstanie demokracji szlacheckiej.



Czytaj dalej...

Jagiellonowie - wielka dynastia Europy

Za ich panowania kształt Rzeczpospolitej Obojga Narodów wykuwał się drogą mozolnych negocjacji, nie zaś na polach bitew – i może właśnie takie rozumienie polityki stanowi najbardziej atrakcyjną część jagiellońskiego dziedzictwa.



Czytaj dalej...

Demostenes zapomniany. Rzecz o Mikołaju Sienickim

Podziwiano go za krasomówstwo oraz przeklinano za polityczną konsekwencję. Jedni pisali o nim wiersze, inni złorzeczyli. Był jednym z najwybitniejszych polityków naszych dziejów. Dziś Mikołaj Sienicki jest jedną z zapomnianych postaci historii.



Czytaj dalej...

Wielkie bezkrólewie i powstanie artykułów henrykowskich

Działalność polityczna szlachty ziem ruskich w okresie Wielkiego Bezkrólewia (cz. I)

Wielkie bezkrólewie po śmierci Zygmunta Augusta było kluczowym sprawdzianem obywatelskości dla ówczesnych elit politycznych. Rozliczne problemy natury polityczno-ustrojowej wymagały od nich maksymalnego zaangażowania i dojrzałości. Ogromną rolę w tych dniach odegrało rycerstwo ziem ruskich, w dużej mierze kreujące politykę obozu średnioszlacheckiego.



Czytaj dalej...

Czym (nie) była konfederacja warszawska?

Przyjęta 28 stycznia 1573 roku konfederacja warszawska przeszła do polskiej historii jako wielki akt tolerancji religijnej, który na tle ówczesnej Europy wyróżniał się nowatorskim podejściem do problemu innowierców i ich udziału w życiu politycznym. Tymczasem deklaracja pokoju wyznaniowego to zaledwie fragmentem potężnego dokumentu, którego celem było nie tyle zapewnienie równości wyznań, co zaprowadzenie porządku w ogarniętej bezkrólewiem Rzeczpospolitej.



Czytaj dalej...

Jak Henryka Walezego na tron obierano?

11 maja 1573 roku we wsi Kamień pod Warszawą wybrano na króla Henryka Walezego. Nie była to jednak elekcja spokojna. W czasie wyborów Rzeczpospolita stanęła w obliczu wojny domowej.



Czytaj dalej...

Dziewiąty artykuł henrykowski – zapis, przez który upadła Rzeczpospolita?

10 maja 1573 roku grupa szlachty skupiona wokół marszałka wielkiego koronnego Jana Firleja i lidera ruchu średnioszlacheckiego Mikołaja Sienickiego w akcie protestu przeciwko elekcji Henryka Walezego wycofała się z pola elekcyjnego do wsi Grochów. Tam secesjoniści ułożyli zestaw praw regulujących zasady funkcjonowania króla w polskiej monarchii mieszanej, które przyjęły nazwę artykułów henrykowskich. Czy jeden z nich był winny późniejszego upadku Rzeczpospolitej?



Czytaj dalej...

Czym są zjazd konwokacyjny, elekcja viritim, liberum veto, czy konfederacja?

Skąd się wzięła konwokacja?

6 stycznia 1573 roku zebrał się w Warszawie zjazd konwokacyjny. Nowa formuła zgromadzenia obradującego bez króla nie tylko miała ustanowić zasady elekcji nowego władcy. Przed konwokacją stało zadanie o wiele poważniejsze. Balansując na granicy obyczaju politycznego, zwołano ją, aby zażegnać potężny kryzys, jaki wstrząsnął Rzeczpospolitą po śmierci Zygmunta Augusta.



Czytaj dalej...

Skąd się wzięła elekcja viritim?

Elekcja viritim to kluczowy element systemu politycznego dawnej Rzeczpospolitej. Skąd wziął się ten sposób wyboru i czy dotychczasowe badania wystarczająco odpowiadają na to pytanie?



Czytaj dalej...

Liberum veto: „nie pozwalam”, przez które upadła Rzeczpospolita?

9 marca 1652 roku Władysław Siciński - poseł z ziemi upickiej – krzyknął Nie pozwalam. Tym samym pierwszy raz w historii Rzeczpospolitej sejm został zerwany przez pojedynczą osobę. Choć Siciński, zgłaszając veto, miał do tego pełne podstawy prawne, do historii przeszedł jako zdrajca, który zapoczątkował upadek państwa polsko-litewskiego. Czy słusznie?



Czytaj dalej...

Wokół konfederacji wojskowych w Rzeczypospolitej w latach 1661–1663

Konfederacja nie była zwykłym buntem, lecz zjawiskiem znacznie szerszym. Wojsko nie posiadało praw politycznych, do których rościło sobie prawo, a mimo to wywierało realny wpływ na decyzje podejmowane na sejmikach i sejmie.



Czytaj dalej...

Inne aspekty życia publicznego w I Rzeczypospolitej

Komisja śledcza po staropolsku

W lipcu 1572 roku zmarł Zygmunt August. Na temat jego śmierci opowiadano niestworzone historie. Umierać miał podtruwany, pogrążony w rozpuście i okradany. Sprawę wyjaśnić miała specjalna komisja powołana w czasie zjazdu elekcyjnego. Jej obrady szybko zamieniły się w polityczny spektakl.



Czytaj dalej...

Czy Sobieski był zdrajcą? – patriotyzm i zdrada po staropolsku

Pytanie o pojęcie zdrady i patriotyzmu nie jest tylko domeną współczesności. Przed podobnymi dylematami stawali nasi przodkowie w epoce staropolskiej. Każdy wewnętrzny konflikt prędzej czy później sprowadzał się do pytania, która ze stron kieruje się miłością ojczyzny, a która działa na jej niekorzyść.



Czytaj dalej...

Dyplomacja Rzeczypospolitej czasów stanisławowskich

Gdy Stanisław August Poniatowski obejmował rządy, stanęło przed nim m.in. trudne zadanie zbudowania od podstaw profesjonalnej i nowoczesnej służby dyplomatycznej, upadłej zupełnie w czasach saskich.



Czytaj dalej...

Obywatel Cham - chłopi w dawnej Rzeczpospolitej

„Lud rolniczy […], który najliczniejszą w narodzie stanowi ludność” – tak zaczyna się dotyczący chłopów rozdział Konstytucji 3 maja. Choć dla współczesnych sformułowanie to wydaje się być naturalne, dla ówczesnych było przekroczeniem mentalnej granicy, rujnującym dotychczasowy obraz świata. Chłop mógł wszak być pracowity, ale czy mógł być obywatelem?



Czytaj dalej...

Próby reform ustrojowych

Próba naprawy państwa. Projekty reform parlamentu i elekcji vivente rege w latach 1658–1660

Szwedzka inwazja z 1655 roku była śmiertelnym zagrożeniem dla pogrążonej w wojnach z Kozakami i Moskwą Rzeczypospolitej. Rezultaty najazdu dowodziły wszakże, iż potencjał państwa polsko-litewskiego był nadal ogromny i wciąż było ono zdolne do rozstrzygania własnych losów. Tragiczne wstrząsy z lat 1648–1655 uświadomiły jednak najbardziej oświeconym kręgom społeczeństwa potrzebę przeprowadzenia reform.



Czytaj dalej...

Konstytucja 3 maja – wola narodu czy zamach stanu?

Konstytucja 3 maja uchodzi w polskiej tradycji historycznej za jedno z najdonioślejszych osiągnięć rodzimego systemu parlamentarnego. Sam sposób przyjęcia Ustawy Rządowej niewiele miał jednak wspólnego z sielankową wizją uchwalenia aktu jedności narodu. Niektórzy powiedzą nawet, że tak naprawdę mieliśmy do czynienia z zamachem stanu.



Czytaj dalej...

Referendum nad Konstytucją 3 maja

Procedura przyjęcia Konstytucji 3 maja wzbudzała uzasadnione kontrowersje. Krytycy zarzucali, że Ustawa Rządowa była dziełem spisku, że przy jej uchwalaniu złamano zasady sejmowania, a jej zapisy godzą w wolności obywatelskie będące fundamentem Rzeczypospolitej. W lutym 1792 roku odbyły się sejmiki, których opinia na temat Konstytucji mogła zaważyć na jej dalszych losach.



Czytaj dalej...

Dlaczego Konstytucja 3 maja była rewolucją?

Choć budowla Konstytucji 3 maja była w gruncie rzeczy tworem dość konserwatywnym, to tętnił pod nią duch rewolucyjny, przewracający do góry nogami myślenie szlachty o państwie i jego formie. Była ona próbą ratowania projektu „Rzeczpospolita” przez odwrócenie niektórych pojęć, lub otwarcie ich na nowe interpretacje.



Czytaj dalej...

Czego możemy się nauczyć od sejmu staropolskiego?

„Do senatorów strzelać nie będziemy”. Rozmowa z prof. Jolantą Choińską-Miką

Czym wyróżniał się sejm staropolski, jak uczyć historii i dlaczego historyk zawsze znajdzie zatrudnienie w policji. Rozmowa z prof. Jolantą Choińską-Miką.



Czytaj dalej...

Polacy byli dumnym narodem szczycącym się swoją wolnością i prawami

Czy możemy być dumni z systemu politycznego panującego w I Rzeczypospolitej? Czy był on unikalny na tle europejskim? Jakie szkodliwe mity wciąż funkcjonują na temat tego okresu? I czego możemy się nauczyć od naszych przodków? O tym wszystkim, ale nie tylko, rozmawiam z Jakubem Witczakiem, autorem książki „Sarmacki republikanizm”.



Czytaj dalej...

Czego możemy się nauczyć od sejmu staropolskiego?

Choć w historii nasze tradycje sejmowe bardziej kojarzą się nam z anarchią i osobliwym sposobem rozumienia słowa „wolność” to rodzimy parlamentaryzm może być także doskonałą lekcją dla współczesnych. Sęk w tym, żebyśmy chcieli wyjść poza narzucony w szkole schemat.



Czytaj dalej...

"Uczmy się od staropolskiego parlamentaryzmu" - Sebastian Adamkiewicz w Polsat News

Czy Konstytucja 3 maja była zamachem stanu? Czy współczesna konstytucja powinna być zmieniona? Na te i inne pytania 3 maja odpowiadał w porannym programie Polsat News red. Sebastian Adamkiewicz.



Czytaj dalej...

Sejm świętowania warty?

Decyzją niższej izby parlamentu z 12 czerwca 2015 roku każdy 1 lipca świętowany będzie jako Dzień Sejmu. Jak argumentował marszałek Radosław Sikorski to ważne święto w kontekście małej popularności idei parlamentarnych w polskim społeczeństwie. Pytanie jednak, czy nie jest to mnożenie bytów i czy data faktycznie jest fortunna?



Czytaj dalej...

Sejmik sejmem czy marszałek marszałeczkiem?

Nasi politycy nie przestają zadziwiać. Jeden z radnych sejmiku opolskiego uważa, że sejmiki wojewódzkie powinny nazywać się bardziej dostojnie – sejmami.



Czytaj dalej...

Banialuki Pana Sowy

W Święto Niepodległości na stronie gazeta.pl dr hab. Jan Sowa zatęsknił za zaborami. Podobno przyniosły nam rozwój i nowoczesność, kończąc z zacofaniem I Rzeczpospolitej. Duch wstydu nad epoką staropolską coraz częściej unosi się nad rodzimą publicystyką, niestety, najczęściej karmi się uogólnieniami i uproszczeniami nie mającymi wiele wspólnego z rzetelną wiedzą historyczną.



Czytaj dalej...

Kompleks Rzeczpospolitej

Kompleks Rzeczpospolitej ma się w polskiej świadomości bardzo dobrze. Widać to nie tylko w dyskursie publicznym, ale także programach szkolnych i zbiorowej świadomości historycznej. Ten upadek tkwi w nas nie pozwalając pokochać ani demokracji, ani samych siebie. Może z epoką staropolską warto się na nowo oswajać?



Czytaj dalej...

Warto przeczytać!

Jerzy Topolski – „Rzeczpospolita Obojga Narodów” – recenzja i ocena

Monumentalna praca na temat Rzeczpospolitej Obojga Narodów, z którą… nie bardzo wiadomo co zrobić.



Czytaj dalej...

Przemysław Paradowski – „W obliczu »nagłych potrzeb Rzeczpospolitej«” – recenzja i ocena

Książka Przemysława Paradowskiego wpisuje się w żywy nurt polskiej historiografii, zajmujący się parlamentaryzmem epoki nowożytnej. Praca ta posiada kilka zalet, które powodują, że zasługuje nie tylko na uwagę znawców tematu, ale również osób niezorientowanych w problematyce parlamentaryzmu.



Czytaj dalej...

Jakub Witczak – „Sarmacki Republikanizm” – recenzja i ocena

I Rzeczpospolita i jej ustrój fascynują i inspirują do dziś. Polski model państwa – zupełnie unikalny na tle ówczesnej Europy – na pewno zasługuje na pogłębioną refleksję. Co oferuje w tej mierze książka Jakuba Witczaka?



Czytaj dalej...

Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Autor: Sebastian Adamkiewicz
Tytuł: „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-4-6

Stron: 82

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Redakcja

Redakcja Histmag.org

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org