Opublikowano
2017-04-22 17:22
Licencja
Wolna licencja

Towarzysz Niemiec, Sojusznik Anglii. Dylematy polityki tureckiej w drugiej połowie lat 30. XX wieku

Końcówka lat trzydziestych XX wieku to w Turcji czas niezwykle interesujący. W polityce wewnętrznej rozpoczyna się walka o władzę po śmierci pierwszego prezydenta Kemala Atatürka. Młode państwo pamiętając, co przyniosła Wielka Wojna, za wszelką cenę postanawia nie dopuścić do mieszania się w kolejny światowy konflikt zbrojny – taką drogę obiera polityka zagraniczna.


Strony:
1 2

Mustafa Kemal Atatürk (1881 – 1938) – turecki polityk, wojskowy, współtwórca i pierwszy prezydent Republiki Turcji (domena publiczna) Z pożogi I wojny światowej Imperium Osmańskie wyszło wyniszczone ekonomicznie i generalnie osłabione, ponieważ jako sprzymierzeniec państw centralnych „Chory Człowiek znad Bosforu” znalazł się w obozie przegranych. Ciężkie walki na wielu frontach wykrwawiły ludność turecką, z kolei konsekwencje porażki osłabiły morale. Niegdysiejsze imperium utraciło znaczną część swojego terytorium i trafiło pod zwierzchnictwo brytyjskie, francuskie i włoskie. W 1919 roku wybuchła wojna turecko-grecka, która zakończyła się dwa lata później sukcesem tureckim. Wtedy właśnie na arenę polityczną wkroczył Mustafa Kemal, który zyskał ogromną popularność jako bohater Wojny Wyzwoleńczej. Doprowadził do zniesienia kalifatu (1922) oraz proklamowania Republiki Turcji (1923). Kemal, będąc pierwszym prezydentem reformował kraj, zaprowadził prawdziwą rewolucję kulturową. Co więcej, wytyczył nowe kierunki w polityce zagranicznej. Postawił na poprawę relacji z sąsiadami oraz maksymalnym zniwelowaniem konsekwencji przegranej Wielkiej Wojny.

Ciemne chmury nad turecką polityką?

Rosja i Turcja: gra imperiów o Morze Czarne (cz. 1)

Czytaj dalej...
Sytuacja w kraju zmieniła się w latach 1937-1938, kiedy to pogorszył się stan zdrowia prezydenta Kemala. Za wszelką cenę próbowano to ukryć przed opinią publiczną. Jednakże prawdy nie udało się zataić, i gdy tylko nadarzyła się okazja wysoko postawieni działacze partyjni rozpoczęli walkę o władzę. 10 listopada 1938 roku w pałacu Dolmabahçe zmarł Mustafa Kemal (Atatürk), twórca Republiki Turcji. Wraz z odejściem pierwszego prezydenta skończyła się pewna epoka. Naród czuł się osierocony, a nad krajem zawisło widmo uwikłania się w kolejny konflikt zbrojny.

İsmet İnönü (1884 – 1973) - turecki generał, polityk, premier i prezydent Turcji w latach 1938-1950. Prywatnie przyjaciel Mustafy Kemala oraz jedna z najbliższych osób w jego otoczeniu (domena publiczna) Po śmierci wodza na czele państwa stanął İsmet İnönü, wybrany przez Zgromadzenie Narodowe 11 listopada 1938 roku drugim prezydentem. Generał İsmet, bohater bitwy z Grekami pod İnönü w marcu 1921 roku, był zaufanym człowiekiem Kemala Atatürka, w latach 1923-1924 i 1925-1937 pełnił funkcję premiera. Po śmierci wodza to na jego barki spadła odpowiedzialność za losy młodej republiki. İsmet szybko umacniał się na swojej pozycji i przyjął tytuł Wodza Narodu (Milli Şef) oraz stanowisko dożywotniego przewodniczącego Republikańskiej Partii Ludowej (Cumhuriyet Halk Partisi). Z kolei niespokojny okres II wojny światowej umożliwił İsmetowi İnönü kontrolowanie wszelkich poczynań swoich premierów, którzy realizowali cel, jaki wyznaczył im prezydent.

Dyplomatyczny flirt

Republika Turcji w latach 1923-1945 prowadziła politykę, której celem miało być zachowanie neutralności oraz status quo. Lata 20. upłynęły pod znakiem następstw traktatu z Lozanny, podpisanego 24 lipca 1923 roku. Na mocy jego postanowień Turcja odzyskała pełne zwierzchnictwo nad Anatolią i Tracją Wschodnią, zrewidowano granicę z Armenią, a Kurdystan utracił autonomię. W zamian Turcja zrzekła się roszczeń do terenów arabskich. Demobilizacji dwustronnej uległy granice: turecko-grecka i turecko-bułgarska, cieśniny Bosfor i Dardanele oraz wyspy na Morzu Marmara. Co ważne, żegluga w tym obszarze podlegała kontroli międzynarodowej i była swobodna do momentu przystąpienia Turcji do wojny. Od podpisania traktatu z Lozanny rządzący Republiką Turcji starali się zrewidować jego postanowienia oraz z państwa przegranego i podporządkowanego stać się równorzędnym partnerem do rozmów.

Granice Turcji ustalone traktatem w Lozannie w 1923 roku. Na mapie przedstawione są strefy zdemilitaryzowane (domena publiczna)

Punktem zwrotnym w tych dążeniach było przyjęcie Republiki Turcji do Ligi Narodów w 1932 roku. W następnych latach dokonano wielu rewizji wspomnianego wyżej układu z Lozanny. W kwietniu 1936 roku Turcja wystosowała prośbę o zniesienie nakazu demobilizacji cieśnin argumentując to niepokojami w Europie. Następstwem tego była konwencja podpisana w Montreux 20 lipca 1936 roku, która anulowała demobilizację cieśnin czarnomorskich. Dzięki temu w okresie pokoju mogły przepływać przez nie wszystkie statki oraz lekkie okręty nawodne i jednostki pomocnicze, jeśli zostało to zgłoszone od 8 do 15 dni wcześniej. Z kolei większe jednostki państw nieczarnomorskich musiały zmagać się z licznymi ograniczenia.

Cieśnina Bosfor łącząca Morze Czarne z Morzem Marmara, położone między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, oddziela Europę od Azji. (fot. ze zbiorów NASA, domena publiczna)

Mimo polepszenia pozycji Turcji na arenie międzynarodowej, ze względu na ogólną sytuację w Europie nie mogła ona długo cieszyć się politycznymi sukcesami. Pod koniec lat trzydziestych w całej Europie wyczuwało się rosnące napięcie, a wojna wisiała w powietrzu. Rządzący obawiali się, że zostaną ponownie wciągnięci w konflikt. Istniało podejrzenie, że Rosja Radziecka chętnie zrewidowałaby swoją granicę kosztem tureckiego terytorium oraz zdobyła dostęp do cieśnin. Mimo tego, że III Rzesza zachowywała się w stosunku do Turcji przyjaźnie, obawiano się zapędów Włoch, będących w obozie państw Osi i roszczących sobie pretensje do terenów śródziemnomorskich sąsiadujących z tureckim terytorium.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book: Paweł Rzewuski – „Wielcy zapomniani dwudziestolecia”

Autor: Paweł Rzewuski
Tytuł: „Wielcy zapomniani dwudziestolecia cz.1”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-0-8

Stron: 58

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

3,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Karolina Wanda Olszowska

Absolwentka historii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz studentka IV roku turkologii na tej samej uczelni. Intersuję się szczególnie historią, kulturą, literaturą oraz dyplomacją krajów turkijskich, szczególnie Imperium Osmańskiego i Republiki Turcji.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org