Towarzysz Niemiec, Sojusznik Anglii. Dylematy polityki tureckiej w drugiej połowie lat 30. XX wieku

Końcówka lat trzydziestych XX wieku to w Turcji czas niezwykle interesujący. W polityce wewnętrznej rozpoczyna się walka o władzę po śmierci pierwszego prezydenta Kemala Atatürka. Młode państwo pamiętając, co przyniosła Wielka Wojna, za wszelką cenę postanawia nie dopuścić do mieszania się w kolejny światowy konflikt zbrojny – taką drogę obiera polityka zagraniczna.
Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2

Mustafa Kemal Atatürk (1881 – 1938) – turecki polityk, wojskowy, współtwórca i pierwszy prezydent Republiki Turcji (domena publiczna) % Z pożogi I wojny światowej Imperium Osmańskie wyszło wyniszczone ekonomicznie i generalnie osłabione, ponieważ jako sprzymierzeniec państw centralnych „Chory Człowiek znad Bosforu” znalazł się w obozie przegranych. Ciężkie walki na wielu frontach wykrwawiły ludność turecką, z kolei konsekwencje porażki osłabiły morale. Niegdysiejsze imperium utraciło znaczną część swojego terytorium i trafiło pod zwierzchnictwo brytyjskie, francuskie i włoskie. W 1919 roku wybuchła wojna turecko-grecka, która zakończyła się dwa lata później sukcesem tureckim. Wtedy właśnie na arenę polityczną wkroczył Mustafa Kemal, który zyskał ogromną popularność jako bohater Wojny Wyzwoleńczej. Doprowadził do zniesienia kalifatu (1922) oraz proklamowania Republiki Turcji (1923). Kemal, będąc pierwszym prezydentem reformował kraj, zaprowadził prawdziwą rewolucję kulturową. Co więcej, wytyczył nowe kierunki w polityce zagranicznej. Postawił na poprawę relacji z sąsiadami oraz maksymalnym zniwelowaniem konsekwencji przegranej Wielkiej Wojny.

Ciemne chmury nad turecką polityką?

Sytuacja w kraju zmieniła się w latach 1937-1938, kiedy to pogorszył się stan zdrowia prezydenta Kemala. Za wszelką cenę próbowano to ukryć przed opinią publiczną. Jednakże prawdy nie udało się zataić, i gdy tylko nadarzyła się okazja wysoko postawieni działacze partyjni rozpoczęli walkę o władzę. 10 listopada 1938 roku w pałacu Dolmabahçe zmarł Mustafa Kemal (Atatürk), twórca Republiki Turcji. Wraz z odejściem pierwszego prezydenta skończyła się pewna epoka. Naród czuł się osierocony, a nad krajem zawisło widmo uwikłania się w kolejny konflikt zbrojny.

İsmet İnönü (1884 – 1973) - turecki generał, polityk, premier i prezydent Turcji w latach 1938-1950. Prywatnie przyjaciel Mustafy Kemala oraz jedna z najbliższych osób w jego otoczeniu (domena publiczna) % Po śmierci wodza na czele państwa stanął İsmet İnönü, wybrany przez Zgromadzenie Narodowe 11 listopada 1938 roku drugim prezydentem. Generał İsmet, bohater bitwy z Grekami pod İnönü w marcu 1921 roku, był zaufanym człowiekiem Kemala Atatürka, w latach 1923-1924 i 1925-1937 pełnił funkcję premiera. Po śmierci wodza to na jego barki spadła odpowiedzialność za losy młodej republiki. İsmet szybko umacniał się na swojej pozycji i przyjął tytuł Wodza Narodu (Milli Şef) oraz stanowisko dożywotniego przewodniczącego Republikańskiej Partii Ludowej (Cumhuriyet Halk Partisi). Z kolei niespokojny okres II wojny światowej umożliwił İsmetowi İnönü kontrolowanie wszelkich poczynań swoich premierów, którzy realizowali cel, jaki wyznaczył im prezydent.

Dyplomatyczny flirt

Republika Turcji w latach 1923-1945 prowadziła politykę, której celem miało być zachowanie neutralności oraz status quo. Lata 20. upłynęły pod znakiem następstw traktatu z Lozanny, podpisanego 24 lipca 1923 roku. Na mocy jego postanowień Turcja odzyskała pełne zwierzchnictwo nad Anatolią i Tracją Wschodnią, zrewidowano granicę z Armenią, a Kurdystan utracił autonomię. W zamian Turcja zrzekła się roszczeń do terenów arabskich. Demobilizacji dwustronnej uległy granice: turecko-grecka i turecko-bułgarska, cieśniny Bosfor i Dardanele oraz wyspy na Morzu Marmara. Co ważne, żegluga w tym obszarze podlegała kontroli międzynarodowej i była swobodna do momentu przystąpienia Turcji do wojny. Od podpisania traktatu z Lozanny rządzący Republiką Turcji starali się zrewidować jego postanowienia oraz z państwa przegranego i podporządkowanego stać się równorzędnym partnerem do rozmów.

Granice Turcji ustalone traktatem w Lozannie w 1923 roku. Na mapie przedstawione są strefy zdemilitaryzowane (domena publiczna) %

Punktem zwrotnym w tych dążeniach było przyjęcie Republiki Turcji do Ligi Narodów w 1932 roku. W następnych latach dokonano wielu rewizji wspomnianego wyżej układu z Lozanny. W kwietniu 1936 roku Turcja wystosowała prośbę o zniesienie nakazu demobilizacji cieśnin argumentując to niepokojami w Europie. Następstwem tego była konwencja podpisana w Montreux 20 lipca 1936 roku, która anulowała demobilizację cieśnin czarnomorskich. Dzięki temu w okresie pokoju mogły przepływać przez nie wszystkie statki oraz lekkie okręty nawodne i jednostki pomocnicze, jeśli zostało to zgłoszone od 8 do 15 dni wcześniej. Z kolei większe jednostki państw nieczarnomorskich musiały zmagać się z licznymi ograniczenia.

Cieśnina Bosfor łącząca Morze Czarne z Morzem Marmara, położone między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, oddziela Europę od Azji. (fot. ze zbiorów NASA, domena publiczna)

Mimo polepszenia pozycji Turcji na arenie międzynarodowej, ze względu na ogólną sytuację w Europie nie mogła ona długo cieszyć się politycznymi sukcesami. Pod koniec lat trzydziestych w całej Europie wyczuwało się rosnące napięcie, a wojna wisiała w powietrzu. Rządzący obawiali się, że zostaną ponownie wciągnięci w konflikt. Istniało podejrzenie, że Rosja Radziecka chętnie zrewidowałaby swoją granicę kosztem tureckiego terytorium oraz zdobyła dostęp do cieśnin. Mimo tego, że III Rzesza zachowywała się w stosunku do Turcji przyjaźnie, obawiano się zapędów Włoch, będących w obozie państw Osi i roszczących sobie pretensje do terenów śródziemnomorskich sąsiadujących z tureckim terytorium.

Polecamy e-book: Paweł Rzewuski – „Wielcy zapomniani dwudziestolecia”

Paweł Rzewuski
„Wielcy zapomniani dwudziestolecia cz.1”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 58
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-934630-0-8

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem było czekać i obserwować. Jednakże od 1937 roku znaczną część budżetu przeznaczono na zbrojenia, ponieważ wyposażenie tureckiej armii było przestarzałe i pochodziło z okresu I wojny światowej, a siedem tysięcy kilometrów wybrzeża broniły cztery niszczyciele, jeden krążownik i pięć okrętów podwodnych. Stan sił powietrznych był równie ubogi, gdyż przestrzeni powietrznej miało bronić 131 samolotów. Mając to na uwadze, już w 1937 roku zainwestowano w dozbrojenie lotnictwa, kupiono 40 myśliwców z Polski, 20 bombowców ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, 10 Heinklów z III Rzeszy oraz 2 bombowce Bristol z Wielkiej Brytanii. W konsekwencji w 1938 roku kwota przeznaczona na dozbrojenie sięgnęła 43,7 procent wydatków państwa.

Samolot Bristol Blenheim Mk.IF (domena publiczna)

Mimo wydatków na zbrojenia i mobilizacji rządzący Republiką Turcji nie chcieli mieszać się w kolejny konflikt militarny. Uniknięcie wplątania się w wojnę było tym trudniejsze, że Turcja była cennym partnerem zarówno dla państw Osi jak i dla aliantów. Zajmowała strategiczne miejsce strzegąc wejścia do cieśnin (Bosfor i Dardanele), oraz posiadała bogate złoża chromitu, który służył do produkcji stali czołgowej.

Lawirując między mocarstwami

Joachim von Ribbentrop (1893-1946) - minister spraw zagranicznych III Rzeszy w latach 1938-1945 (fot. ze zbiorów Bundesarchiv, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Germany)
W lipcu 1938 roku minister spraw zagranicznych Turcji Numan Menemencioğlu otrzymał od ministra spraw zagranicznych III Rzeszy Joachima von Ribbentropa propozycję współpracy, którą grzecznie odrzucił. Niemcy licząc, że strona turecka w przyszłości zmieni zdanie i dołączy do państw Osi, udzielili jej w styczniu 1939 roku kredytu, w wysokości 150 mln marek. Kwota ta została dołączona do wcześniej pozyskanych środków brytyjskich i zasiliła budżet drugiego planu pięcioletniego. Relacje na linii Ankara-Berlin układały się całkiem dobrze, Turcja jednak nie chciała dołączyć do Osi, obawiając się uwikłania w wojnę oraz spoglądając z nieufnością na agresywną politykę Włoch w rejonie Morza Śródziemnego.

Mimo wysiłków III Rzeszy mających na celu przeciągnięcie Turcji na swoją stronę, 12 maja 1939 roku Turcja i Wielka Brytania podpisały deklarację o pomocy wzajemnej, a 23 czerwca tak samo brzmiący dokument podpisała Francja. Mimo deklaracji oraz umów podpisanych z dwoma stronami już na początku września Turcja deklarując neutralność przeprowadziła częściową mobilizację. Radziecki atak na Polskę z 17 września 1939 roku wywołały popłoch w państwie znad Bosforu – aby opanować sytuację przedstawiciel Ankary Şükrü Saraçoğlu pojechał do Moskwy. Jednakże jego wizyta zeszła na drugi plan, ponieważ w tym samym czasie w stolicy ZSRR przebywał minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop. Saraçoğlu oczekując przez kilka dni na audiencję bywał na występach baletu, w operze, a nawet na meczu piłki nożnej.

Spoglądając z przerażeniem na poczynania państw Osi w Polsce, rząd turecki zdecydował się na podpisanie 19 października 1939 roku traktatu o obronności między Francją, Wielką Brytanią i Turcją. Ostrze umowy zostało skierowane przeciwko Włochom, ponieważ treść deklaracji gwarantowała, że państwa zachodnie w razie potrzeby pomogą Turcji, gdy zostanie zagrożone jej terytorium. W zamian za to, druga strona zobowiązała się przystąpić do konfliktu po stronie aliantów w razie rozpętania walk w rejonie śródziemnomorskim. Było to idealne rozwiązanie z ankarskiego punktu widzenia, gdyż udało im się nawiązać dobre relacje z aliantami i jednocześnie nie pogorszyć stosunków z Niemcami. Umowa pociągnęła za sobą kredyty w wysokości 25 milionów funtów w gotówce i 16 milionów funtów w złocie, tym razem zaciągnięte u państw zachodnich. Zasiliły one budżet zbrojeniowy. W odrębnym protokole Turcja została zwolniona ze wszelkich zobowiązań, jakie mogły wplątać ją w wojnę ze Związkiem Radzieckim.

Konferencja w Kairze (1943). Od lewej: Franklin Delano Roosevelt, İsmet İnönü i Winston Churchill (fot. ze zbiorów Library of Congress, aut. U.S. Army Signal Corps, domena publiczna)

Republika Turcji dzięki swojemu położeniu i zręcznej dyplomacji, z państwa, któremu dyktowano warunki po Wielkiej Wojnie, stała się w latach trzydziestych XX wieku państwem, które dyktowało warunki innym. Mustafa Kemal wytyczył kierunek polityki zagranicznej, opartej na utrzymaniu przyjaznych relacji nawet z dawnymi wrogami. Próba zachowania neutralności doprowadziła do podpisania układów o przyjaźni, zarówno z aliantami, jak i państwami osi. Okres całej II wojny światowej był próbą zachowania „życzliwej neutralności” przy jednoczesnym zdobyciu jak największych profitów. W końcu warto być w zwycięskim obozie bez oddania żadnego strzału.

Bibliografia:

  • Deringil Selim, Turkish foreign policy during the Second World War: an active neutrality, Cambridge 1989.
  • Frey Frederick W., The Turkish Political Elite, Cambridge 1965.
  • Glasneck Johannes, Kemal Atatürk und die moderne Türkei, Freiburg 2010.
  • Hür Ayşe, Çok Partili Dönem’in Öteki Tarihi. İnönü ve Bayar’lı Yıllar 1938–1960, İstanbul 2015.
  • Kołodziejczyk Dariusz, Turcja, Warszawa 2000.
  • Lewis Bernard, Narodziny nowoczesnej Turcji, Warszawa 1972.
  • Sokolnicki Michał, Dziennik Ankarski 1939-1943, t. I, Londyn 1965.
  • Zdanowski Jerzy, Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku, Wrocław 2010.
  • Zürcher Erik-Jan, Turcja od sułtanatu do współczesności, Kraków 2013.

Redaktorzy: Michał Woś, Natalia Stawarz

Kupuj świetne e-booki historyczne i wspieraj ulubiony portal!

Regularnie do sklepu Histmaga trafiają nowe, ciekawe e-booki. Dochód z ich sprzedaży wspiera działalność pierwszego polskiego portalu historycznego. Po to, by zawsze był ktoś, kto mówi, jak było!

Sprawdź dostępne tytuły pod adresem: https://histmag.org/sklep

Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Magdalena Mikrut-Majeranek
redaktor naczelna
redakcja@histmag.org
telefon: 796 418 763
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy