Opublikowano
2009-02-06 12:33
Licencja
Wolna licencja

Jak władza i opozycja zasiadła przy okrągłym stole

Dla jednych zgniły kompromis z komunistami oraz źródło wszystkich nieszczęść wolnej Polski, dla innych wielki sukces Polaków i fundament naszej niepodległości. 6 lutego 1989 r. rozpoczęły się obrady okrągłego stołu.


W wyniku fali strajków z sierpnia 1988 r. Lech Wałęsa i minister spraw wewnętrznych gen. Czesław Kiszczak porozumieli się w sprawie zwołania rozmów „okrągłego stołu” pomiędzy opozycją i stroną rządową. 3 października w Zakładach Wytwórczych Mebli Artystycznych w Henrykowie rozpoczęto pracę nad specjalnym meblem który miał pomieścić 56 osób. 24 października był on już gotowy, następnie zmontowano go w pałacu w Jabłonnie, gdzie miały odbyć się rozmowy.

Skomplikowane przygotowania

Lech Wałęsa, ówczesny lider „Solidarności” i jedna z głównych postaci okrągłego stołu dziś bardzo sceptycznie wypowiada się o ówczesnych rozmowach. Jednak w kierownictwie partyjnym nie było jednomyślności w sprawie podjęcia rozmów. Propaganda nadal jątrzyła przeciwko opozycjonistom. 19 października upadł rząd Zbigniewa Messnera, a nowym premierem został Mieczysław Rakowski, który rozpoczął działania w celu powolnej liberalizacji gospodarki.

Decyzją nowego premiera, motywowaną względami ekonomicznymi, 1 listopada Stocznie Gdańską postawiono w stan likwidacji. Trwał konflikt o skład grupy negocjacyjnej „Solidarności”, władze szczególnie przeciwstawiały się udziałowi Jacka Kuronia i Adama Michnika (jeszcze od lat 70-tych będących głównym celem ataków propagandy). Doprowadziło to do przerwania przygotowań do rozmów. Władze stłumiły demonstracje w rocznicę odzyskania niepodległości w Gdańsku, Katowicach i Poznaniu. Nie było jasnej deklaracji PZPR wobec głównego postulatu opozycji – legalizacji „Solidarności”. Wewnątrz partii komunistycznej trwały rozgrywki pomiędzy frakcją gotową na rozmowy z opozycją a tzw. „betonem”.

Nie brakował jednak sukcesów „Solidarności”. 30 listopada odbyła się w telewizji debata pomiędzy Lechem Wałęsą a Alfredem Miodowiczem, przywódcą związanego z władzą Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych. Debatę tę wygrał zdecydowanie przywódca opozycji. W grudniu Wałęsa odwiedził Paryż, gdzie spotkał się m.in. z działaczem opozycji w ZSRR Andriejem Sacharowem. 18 grudnia powstał Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność”, w którego skład weszli m.in. Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki, Adam Strzembosz, Andrzej Stelmachowski, Henryk Samsonowicz, Andrzej Wajda czy Marek Edelman. Komitet miał koordynować działania opozycji.

20 grudnia rozpoczęło się X Plenum KC PZPR, na którym walkę stoczyły frakcję „reformatorów” i „konserwatystów”. Dopiero groźba dymisji gen. Wojciecha Jaruzelskiego, gen. Czesława Kiszczaka, gen. Floriana Siwickiego (ministra brony narodowej) oraz Mieczysława Rakowskiego doprowadziła do zwycięstwa zwolenników rozmów. Komitet Centralny zgodził się na rozpoczęcie rozmów „okrągłego stołu” oraz zaaprobował zmiany prawne zmierzające do tworzenia nowych związków zawodowych – była to zgoda na ponowną legalizację „Solidarności”. Jednocześnie, w drugiej połowie stycznia nastąpiła tajemnicza śmierć dwóch kapłanów związanych z opozycją – ks. Stefana Niedzielaka oraz Stanisława Suchowolca, o którą oskarża się Służbę Bezpieczeństwa.

okrągły stół w czasie obrad. Do dziś ten najważniejszy we współczesnej historii mebel można oglądać w Pałacu Namiestnikowskim

Władza i opozycja zasiadają przy okrągłym stole

Aleksander Kwaśniewski, w 1989 r. jeden z liderów partyjnej młodzieży. 6 lutego 1989 r. w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie rozpoczęły się obrady okrągłego stołu. Głównymi negocjatorami ze strony rządowej byli m.in.: Czesław Kiszczak, Stanisław Ciosek, Janusz Reykowski, Aleksander Kwaśniewski, Alfred Miodowicz. Stronę opozycyjną reprezentowali m.in.: Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Lech Kaczyński, Adam Michnik, Władysław Frasyniuk, Zbigniew Bujak, Andrzej Wielowieyski, Henryk Samsonowicz, Andrzej Stelmachowski. Prace toczono w trzech głównych zespołach: pluralizmu związkowego (przewodniczący: Aleksander Kwaśniewski, Tadeusz Mazowiecki i Romuald Sosnowski z OPZZ), gospodarki i polityki społecznej: (Władysław Baka z PZPR i Witold Trzeciakowski z „Solidarności”) i reform politycznych (Janusz Reykowski i Bronisław Geremek). Obrady były transmitowane przez telewizję. Podczas pierwszego posiedzenia na wniosek mecenasa Władysława Siły-Nowickiego uczczono minutą ciszy pamięć tragicznie zmarłych księży Niedzielaka i Suchowolca (ten fragment obrad został wycięty z relacji telewizyjnej).

W trakcie obrad zarysował się impas, który postanowiono rozładować podczas spotkań w Magdalence. Wtedy to Aleksander Kwaśniewski zaproponował (być może bez ustaleń z kierownictwem partii), by wybory do Senatu przeprowadzić w całkowicie demokratyczny sposób. Strona opozycyjna przyjęła to rozwiązanie, natomiast władzy udało się przeprowadzić wprowadzenie urzędu prezydenta o silnych prerogatywach. Zarówno w obradach w Pałacu Namiestnikowski jak i podczas spotkań w Magdalence uczestniczyli przedstawiciele Kościoła: ks. Alojzy Orszulik, ks. abp Bronisław Wacław Dąbrowski, ks. bp Tadeusz Gocłowski a także przedstawiciel Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego bp Janusz Narzyński. Rozmowy zostały natomiast zbojkotowane przez inne ugrupowania opozycyjne, m.in. przez Grupę Roboczą Komisji Krajowej „Solidarności” (na czele z Marianem Jurczykiem i Andrzejem Gwiazdą), Konfederację Polski Niepodległej oraz „Solidarność Walczącą”.

W obrady okrągłego stołu zaangażowany był także trzeci prezydent III RP Lech Kaczyński (wówczas negocjator w podstoliku związkowym) 5 kwietnia 1989 r. podpisano porozumienie pomiędzy władzą a opozycją. Zdecydowano o zmianach w prawie o stowarzyszeniach, które miały umożliwić legalizację „Solidarności”. Podjęto decyzję o rozpisaniu kontraktowych wyborów do Sejmu, w których jedynie 35% miejsc miało być rozdysponowane pomiędzy kandydatów bezpartyjnych w wolnych wyborach. Resztę (60%) mieli otrzymać przedstawiciele PZPR, ZSL i SD, natomiast pozostałe 5% rozdysponowane być miało pomiędzy prokomunistyczne organizacje katolickie. W pełni demokratyczne wybory większościowe miały natomiast wyłonić 100 członków Senatu. Podjęto decyzję o utworzeniu stanowiska Prezydenta wybieranego na 6-letnią kadencję przez Zgromadzenie Narodowe. Opozycja otrzymała także dostęp do mediów – prawo do wydawania „Tygodnika Solidarność” oraz „Gazety Wyborczej” a także własne krótkie audycje w TVP. Przy okrągłym stole podjęto także ogólne ustalenia dotyczące reform gospodarczych.

Nie tylko w Polsce

Swój okrągły stół mieli także Bułgarzy. Pod wpływem wydarzeń w Polsce oraz całej Europie Środkowo-Wschodniej (tzw. Jesień Narodów) w kraju rozwijała się opozycja, a w partii narastał konflikt pomiędzy reformatorami na czele których stał Petyr Mładenow, a konserwatystami którzy popierali trwającą od lat 60-tych dyktaturę Todora Żiwkowa. Po usunięciu Żiwkowa w grudniu 1989 r., 16 stycznia 1990 r. do rozmów zasiadły władza i opozycja. Ostatecznie okrągły stół pełnił funkcję „superparlamentu”, który ustalał zasadnicze treści ustaw przed przedstawieniem ich parlamentowi. Dokonano demontażu struktur państwa komunistycznego, przygotowano grunt pod wybory do Konstytuanty a także wprowadzono urząd prezydenta z Mładenowem na czele.

Zobacz też:

Historia okrągłego stołu:

Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Tomasz Leszkowicz

Redaktor działu naukowego, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Doktorant w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Absolwent Instytutu Historycznego i Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Były członek Zarządu Studenckiego Koła Naukowego Historyków UW. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Publikował m.in. w „Mówią Wieki”, „Uważam Rze Historia”, „Pamięci.pl”, „Polityce” oraz „Dziejach Najnowszych”. Oprócz historii pasjonuje go rock i poezja śpiewana, jest miłośnikiem kabaretów, książek Ryszarda Kapuścińskiego i Hansa Helmuta Kirsta oraz gier z serii Europa Universalis.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org