Autor: Tomasz Leszkowicz
Tagi: Opinie, Pamięć zbiorowa i polityka historyczna, 1945-1989, Historia współczesna, Polska
Opublikowany: 05 września 2016
Licencja:wolna licencja

„Solidarność”: zmarnowana i niezrozumiała opowieść

Kilka dni temu obchodziliśmy Dzień Solidarności i Wolności – święto państwowe, upamiętniające rocznicę podpisania porozumień sierpniowych. Obserwując to, jak pamiętane są dziś tamte wydarzenia, dochodzę do smutnego wniosku: „Solidarność” mało kogo dziś obchodzi.
Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2

Media społecznościowe bywają niezłym papierkiem lakmusowym popularnej pamięci zbiorowej (przynajmniej w pewnym warstwach społecznych). 1 sierpnia, 11 listopada, 1 września, 3 maja czy 1 marca (ale również np. 19 kwietnia) „w Internecie” widzę, że jest rocznica – pojawia się więcej okolicznościowych grafik i treści, udostępnianych przez moich znajomych (nie tylko historyków). Co zobaczyłem w okolicach Dnia Solidarności i Wolności? Gdzieniegdzie jakieś pojedyncze zdjęcia z Sierpnia, najczęściej z Lechem Wałęsą w roli głównej, udostępniane i lajkowane przez osoby w wieku średnim i starszym. Dużo więcej uwagi przyciągnęła awantura o słowa pewnego ministra, który bardzo lubi zabierać głos, mógłby jednak czasem pomilczeć.

Uczestnicy strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w sierpniu 1980 r. (fot. Zygmunt Błażek, ze zbiorów Europejskiego Centrum Solidarności, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Poland).

A przecież, pomyślałem, historia „Solidarności” to ważny element naszej dwudziestowiecznej historii. To dzieje dziewięciomilionowego ruchu społecznego, który przeorał komunistyczną Polskę, tchnął w Polaków wolność i, chociaż został rozjechany czołgami 13 grudnia 1981 roku, przyczynił się do obalenia komunistycznej dyktatury, nie tylko nad Wisłą, ale w całym bloku wschodnim. „Solidarność” to także jedna z największych marek Polski za granicą – w 1980 i 1981 roku (ale również w latach stanu wojennego) na nasz kraj skierował oczy cały świat, doceniając polskich ludzi pracy i opozycję demokratyczną. Do dziś wspomnienie o tamtej walce, uhonorowanej Pokojową Nagrodą Nobla, jest obecna w wielu państwach, i to nie tylko w USA czy Francji. W końcu – „Solidarność” to fundament, na którym zbudowano niepodległą i suwerenną III RP. Wszyscy dekodujemy symbol, jakim jest hasło napisane charakterystyczną czcionką. Europejskie Centrum Solidarności to ważny punkt na mapie muzealnej Polski. A więc, zacząłem się zastanawiać, czy dla nikogo to nie jest ważne?

Po chwili zastanowienia znalazłem odpowiedź na swoje pytanie. Mamy przecież postacie i środowiska, które lokują się w odniesieniu do „Solidarności”. Lech Wałęsa pełni funkcję „człowieka, który stanął na czele i obalił komunę”, a jego zwolennicy i obrońcy walczą w tej sprawie zawzięcie. Z drugiej strony, odwołanie się do lat 80. jest ważne również dla Jarosława Kaczyńskiego, który w swojej autobiografii stara się pokazać (w czym sekundują mu jego zwolennicy), że był wraz ze swoim bratem bliźniakiem ważnymi uczestnikami ruchu solidarnościowego. W końcu, tylu polityków i aktywnych uczestników życia publicznego ma swoje korzenie w „Solidarności”: Andrzej Gwiazda jest członkiem Kapituły Orderu Orła Białego, Henryka Krzywonos i Jan Rulewski to parlamentarzyści PO, Krzysztof Wyszkowski zasiada w Kolegium IPN, Władysław Frasyniuk ma być szefem think tanku KOD, a działacze przedsierpniowej opozycji od Antoniego Macierewicza do Adama Michnika wciąż są aktywni politycznie.

Brama Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku
Jest tego dużo, jednocześnie zdaje się to być coraz bardziej puste. Co dziś podnieca nas w „Solidarności”, dziewięciomilionowym ruchu społecznym? To, czy Lech Wałęsa podpisywał porozumienia sierpniowe na pasku SB! Dzisiaj liczy się tylko to, czy jesteś w drużynie „Człowieka z Nadziei” czy tych mówiących o „Bolku”? Mitotwórstwo z jednej i demitologizacja z drugiej strony idą ze sobą pod rękę.

Brak w tym wszystkim miejsca na bardzo wiele wymiarów Sierpnia i „Solidarności”: związkowego, narodowego czy obywatelskiego. W kraju, który dał światu jeden z fenomenów ruchu pracowniczego, związki zawodowe są dziś w kryzysie – wielkie centrale okopały się w swoich bastionach (głównie państwowych), stopień uzwiązkowienia pracowników jest jednym z najniższych w Europie, a współczesny NSZZ „Solidarność” od wielu lat jest aktywnym żyrantem prawicowych projektów politycznych. Lata 80. i walka z komuną trafiła do wielkiej opowieści o walce o niepodległość Polski, chociaż nie budzi to takich emocji jak druga wojna światowa z powstaniem warszawskim na czele czy Żołnierze Wyklęci. Przecież w końcu „Solidarność” nie rozpoczęła żadnego powstania i z okrzykiem „Śmierć wrogom Ojczyzny” nie ruszyła do walki z bronią w ręku. A przecież to walka zbrojna określa polską historię – przekonał nas o tym spot telewizyjny wyprodukowany przez TVP w maju z okazji Dnia Flagi.

W końcu, mało kogo podnieca dziś historia „Solidarności” jako opowieść o walce o wolność, demokrację i samorządność. Niby wszyscy uważają ją za słuszną, niektórzy chcą „spełniać wolę suwerena”, inni chcą „bronić” demokracji. Szkoda, że to tylko maski, które przybiera się na potrzeby konfliktu politycznego. O tym, że obywatelskie dziedzictwo „Solidarności” nie jest sexy niech świadczy słabość społeczeństwa obywatelskiego, buta władzy odwołującej się do solidarnościowego etosu czy podstawowy dla tamtego ruchu szacunek dla człowieka. A także umiejętność budowania ponad podziałami światopoglądowymi czy społecznymi.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

„Solidarność” staje się więc chochołem – słomianym hasłem, o którym wszyscy mówią, ale nie ma ono treści zdolnej mobilizować kogoś więcej niż tylko entuzjastów. A na to wszystko patrzy młodzież, która, jak mi się wydaje, coraz mniej rozumie z fenomenu lat 1980-1981 i późniejszych. Co więcej – nie rozumie i dokonuje klasycznego wyboru nogami. Ta o światopoglądzie prawicowym wybiera opowieści o husarii czy Żołnierzach Wyklętych. Ta o postawach liberalno-lewicowych nie chodzi na marsze „obrońców demokracji” (na co zwracają uwagę organizujący je 50- i 60-latkowie) i nie kupuje współczesnej narracji o opornikach.

„Solidarność”, ta najlepsza, z lat 1980-1981 i czasu stanu wojennego (odłóżmy na chwilę spór o transformację), zasługuje na swoją żywą legendę. W końcu tworzyli ją ludzie, dla których ważna była wolność i godność. Ludzie, którzy potrafili poświęcić się dla Sprawy, ryzykując często nielegalną działalnością. Którzy potrafili porozumieć się ponad podziałami w walce z dyktaturą. Którzy byli romantykami, a jednocześnie potrafili być bardzo pragmatyczni. Przede wszystkim zaś byli młodzi, a więc bliscy dzisiejszym dwudziesto- czy trzydziestolatkom.

Lech Wałęsa w sierpniu 1980 r. Czy warto wciąż sprowadzać „Solidarność” do jednego symbolu? (fot. ze zbiorów Nationaal Archief, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Netherlands).

Dochodzę do wniosku, że nie da się opowiedzieć tej historii tylko i wyłącznie widząc twarz Lecha Wałęsy – nie ważne, czy patrzymy na nią przez pryzmat niedawnego filmu Andrzeja Wajdy czy akt z „szafy Kiszczaka”. Pan Prezydent ma swoje niewątpliwe zasługi dla Polski, choć ma na swoim koncie również liczne błędy. Nie zapominajmy o tym, jednocześnie zaś wyzwólmy się z pułapki mówienia o przeszłości tylko poprzez zużyte klisze. Bo w ten sposób historia „Solidarności” nie będzie żywą opowieścią, a klubem kombatanta, który po trzydziestu latach rozgrywa swoją walkę frakcyjną lub czci piękny mit z czasów młodości.

„Solidarność” jest dobrem wspólnym wszystkich Polaków, wielką nauką, o której warto jest pamiętać. Chciałbym, żeby w końcu udało się opowiedzieć o niej w sposób, który trafi do ludzi, dla których PRL to już historia. Wierzę, że każdy może znaleźć tu swojego bohatera – czy będą to młodzi antykomuniści i ksiądz Jerzy Popiełuszko, czy też lewicujący drukarze i Jacek Kuroń. A także, że pamiętając o różnicach, będziemy pamiętać również o tym co łączy. Bo właśnie na tym polega „Solidarność” (również ta pisana małą literą).

Artykuły publicystyczne w naszym serwisie zawierają osobiste opinie naszych redaktorów i publicystów. Nie przedstawiają one oficjalnego stanowiska redakcji „Histmag.org”. Masz inne zdanie i chcesz się nim podzielić na łamach „Histmag.org”? Wyślij swój tekst na: redakcja@histmag.org. Na każdy pomysł odpowiemy.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Tomasz Leszkowicz
Redaktor działu naukowego, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Doktor historii, absolwent Instytutu Historycznego i Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Były członek Zarządu Studenckiego Koła Naukowego Historyków UW. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Publikował m.in. w „Mówią Wieki”, „Uważam Rze Historia”, „Pamięci.pl”, „Polityce” oraz „Dziejach Najnowszych”. Oprócz historii pasjonuje go rock i poezja śpiewana, jest miłośnikiem kabaretów, książek Ryszarda Kapuścińskiego i Hansa Helmuta Kirsta oraz gier z serii Europa Universalis.

Wszystkie teksty autora

Polecane artykuły
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Magdalena Mikrut-Majeranek
redaktor naczelna
redakcja@histmag.org
telefon: 796 418 763
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy