Autor: Tomasz Leszkowicz
Tagi: 1945-1989, Historia wojskowości, Historia polityczna, Ciekawostki i rocznice, Kraje bałtyckie, Europa
Opublikowany: 2011-09-28 00:41
Licencja: wolna licencja

August Sabbe – ostatni estoński żołnierz wyklęty

28 września 1978 r. w czasie próby ujęcia przez agentów KGB zginął August Sabbe – żołnierz tzw. „Leśnych Braci”, ostatni ukrywający się członek podziemia antykomunistycznego w Estonii.

Zobacz też: Żołnierze Wyklęci – historia i pamięć

August Sabbe urodził się 1 września 1909 r. we wsi Võrumaal w rodzinie młynarza. W 1930 r. odbył służbę wojskową w armii estońskiej. Dwukrotnie uniknął wcielenia do Armii Czerwonej oraz oddziałów niemieckich. Do 1949 r. pracował fizycznie, w tym samym roku został aresztowany przez NKWD, jednak udało mu się uciec. W latach 1950–1952 służył w oddziale partyzanckim Jaana Rootsa działającym w okolicach Taevaskoja. W czerwcu 1952 r. formacja ta została rozbita, a jej dowódca poległ. Od tej pory Sabbe przez 26 lat ukrywał się w lesie, nie korzystając m.in. z amnestii ogłoszonej po śmierci Stalina.

Głaz upamiętniający śmierć Augusta Sabbe (fot. Valdis, opublikowano na licencji Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication).

KGB podjęło próbę pochwycenia partyzanta 28 września 1978 r. Dwaj agenci przebrani za wędkarzy dopadli go nad rzeką Võhandu w południowo-wschodniej Estonii. Okoliczności śmierci poszukiwanego nie są znane. Jedna z wersji mówi, że wyrwał się on agentom i rzucił do wody, próbując uciec z zasadzki. Próba ta nie powiodła się i partyzant utonął. Według innej, Sabbe miał zostać postrzelony w trakcie oddawania skoku do wody. Pochowany został na cmentarzu w Dorpacie. W miejscu jego śmierci ustawiono głaz z tablicą pamiątkową.

„Leśni Bracia” (est. metsavennad, łot. meža brāļi, lit. miško broliai) to potoczna nazwa formacji antykomunistycznych działających w państwach bałtyckich w latach 1940–1941 i 1944–1953. Szacuje się, że w litewskich, łotewskich i estońskich oddziałach partyzanckich służyło co najmniej 50 tys. żołnierzy. Formacje te częściowo (np. na Litwie) były wspierane przez wywiad amerykański, brytyjski i szwedzki. ZSRR skierowało do walki z partyzantami nie tylko oddziały wojskowe NKWD, ale także Istriebitielnyje bataliony – paramilitarne formacje pomocnicze, rekrutujące się częściowo z poboru a częściowo spośród ochotników. „Leśni Bracia” oprócz regularnych działań partyzanckich zajmowali się także akcjami likwidacyjnymi aktywistów komunistycznych i agentów, działalnością propagandową, kolportażem wydawnictw podziemnych oraz wspieraniem cywilnego oporu. Wielką rolę w złamaniu oporu antykomunistów grały takie działania jak przymusowa kolektywizacja czy wysiedlenia ludności – do 1952 r. z Łotwy wywieziono ok. 50 tys. ludzi, natomiast z Estonii ok. 25 tys. Walka z oddziałami partyzanckimi trwała mniej więcej do 1953 r. (amnestia po śmierci Stalina), chociaż niektóre oddziały działały do 1956 r., a poszczególnych żołnierzy wyłapywano do początku lat 60.

Adolfas Ramanauskas ps. Vanagas (1918–1957) – jeden z dowódców antykomunistycznej partyzantki na Litwie (opublikowano na licencji GNU Free Documentation License, ver. 1.2).

Ostatnim polskim żołnierzem wyklętym był Józef Franczak ps. Lalek (ur. 17 marca 1918 r. w Kozicach Górnych na Lubelszczyźnie), przed wojną podoficer żandarmerii, żołnierz ZWZ/AK, w 1944 r. wcielony do Ludowego Wojska Polskiego. W 1945 r. zdezerterował i dołączył do partyzantki antykomunistycznej. Od 1947 r. walczył w oddziale Zdzisława Brońskiego Uskoka, następnie zaś Stanisława Kuchciewicza Wiktora. Lalek dokonywał m.in. zamachów na współpracowników organów bezpieczeństwa, w 1953 r. brał udział w nieudanej akcji ekspropriacyjnej kasy Gminnej Spółdzielni w Piaskach. Od tej pory ukrywał się, nie korzystając z amnestii z 1956 r. Zginął 21 października 1963 r. w czasie obławy zorganizowanej przez Służbę Bezpieczeństwa. Rodzinie oddano zwłoki pozbawione głowy. W 2008 r. prezydent Lech Kaczyński pośmiertnie odznaczył go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdką Orderu Odrodzenia Polski.

Grób Józefa Franczaka Lalka na cmentarzu w Piaskach (fot. Stefs, opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa–na tych samych warunkach 3.0 niezlokalizowana).

August Sabbe – zobacz też:

Pomóż nam zebrać fundusze na działalność i rozwój portalu Histmag.org!

<a href="https://histmag.org/>


Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Tomasz Leszkowicz
Doktor historii, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktor działu naukowego, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Autor artykułów w czasopismach naukowych i popularnych. W czasie wolnym gra w gry z serii Europa Universalis, słucha starego rocka i ogląda seriale.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy