Brama Straceń – cmentarz-mauzoleum z epoki zaborów

Mieszkańcy Warszawy, jadący Wisłostradą na północ, tuż za Mostem Gdańskim mijają fortyfikacje dawnej Cytadeli, a pod nimi niewielki cmentarz z rzędem kamiennych krzyży. Jest to jeden z symboli polskiej historii epoki zaborów – Brama Straceń, miejsce kaźni carskich więźniów politycznych.

Brama Straceń (w czasach carskich nazywana Wrotami Iwanowskimi) pełniła funkcję wschodniej bramy Cytadeli Warszawskiej, łączącej fortyfikacje z brzegiem wiślanym. Twierdza, wybudowana po powstaniu listopadowym, oprócz zadań stricte wojskowych pełniła też funkcje represyjne – tak wielki obiekt wojskowy ograniczał rozwój Warszawy i stanowił narzędzie utrzymywania miasta w ryzach. Znajdował się tu także areszt dla więźniów politycznych.

Na stokach cytadeli organizowano egzekucje przeciwników caratu. W pobliżu Wrót Iwanowskich stanęła szubienica, tutaj też, w ukryciu, grzebano ciała skazańców.

Po odzyskaniu niepodległości z inicjatywy Stowarzyszenia Byłych Więźniów Politycznych utworzono przy Bramie Straceń miejsce pamięci. Otwarto je 1 listopada 1933 r. Teren uprzątnięto, ustawiono m.in. ponad 100 kamiennych krzyży i kilka żydowskich macew. W latach 50. władze komunistyczne próbowały stworzyć w tym miejscu mauzoleum polskich rewolucjonistów.

Tablica zawieszona za gazowym zniczem upamiętnia osoby więzione na Cytadeli przez władze carskie. Można znaleźć tam przedstawicieli wszystkich opcji politycznych doby zaborowej – od ks. Stanisława Brzóski i Romana Dmowskiego, poprzez Romualda Traugutta i Józefa Piłsudskiego aż do Jarosława Dąbrowskiego czy Ludwika Waryńskiego.

Na północ od Bramy zawieszono tablice upamiętniające niektórych więźniów politycznych straconych na stokach twierdzy. Są wśród nich członkowie ostatniego rządu powstania styczniowego z Trauguttem na czele czy socjaliści z początku XX wieku: Marcin Kasprzak, Stefan Okrzeja czy Józef Montwiłł-Mirecki.

Obok tablic znajduje się obelisk z wmurowanym fragmentem stojącej w tym miejscu szubienicy.

Kamienne, ustawione w dwóch szeregach krzyże stoją przed Bramą Straceń, na skarpie twierdzy. Symbolizują więźniów politycznych straconych w tym miejscu przez władze carskie.

Po przejściu przez furtkę Bramy Straceń wchodzi się na teren cytadeli udostępniony turystom. Główną atrakcją jest tu Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej (oddział Muzeum Niepodległości), upamiętniające carski areszt śledczy, przez który przeszło wielu działaczy politycznych przełomu XIX i XX wieku. Wokół Pawilonu rosną drzewa sadzone jeszcze przez I wojną światową.

Od X Pawilonu do Bramy Straceń prowadzi tzw. Droga Skazańców, którą prowadzono więźniów na egzekucje.

Teren Cytadeli jest od 1918 r. terenem wojskowym, w większości nieudostępnianym osobom cywilnym. W najbliższych latach ma się to jednak zmienić – na teren dawnych carskich fortyfikacji mają przenieść się niektóre instytucje, m.in. Muzeum Wojska Polskiego, Wojskowe Biuro Badań Historycznych czy Centralne Archiwum Wojskowe. Mało kto wie poza tym, że drogi w obrębie dawnej twierdzy są włączone do systemu ulic miejskich i mają swoje nazwy (przykład powyżej).

W latach 50. teren wokół murów Cytadeli zagospodarowano na park miejski – wytyczono alejki, posadzono rośliny ozdobne itp. Dzięki temu miejsce to jest chętniej odwiedzane przez mieszkańców stolicy.

Korekta: Agnieszka Kowalska

Zobacz też:

Fotografie z innych cmentarzy w serwisie „Histmag.org”:

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Tomasz Leszkowicz
Doktor historii, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktor działu naukowego, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Autor artykułów w czasopismach naukowych i popularnych. W czasie wolnym gra w gry z serii Europa Universalis, słucha starego rocka i ogląda seriale.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy