Opublikowano
2012-11-13 16:24
Licencja
Wolna licencja

Dookoła akcji unijnej. Dwumiesięcznik „Oriens” (1933–1939) jako pismo propagujące neounię w II Rzeczypospolitej

„Oriens” był najbardziej udaną inicjatywą prasową propagującą najbardziej nieudaną inicjatywę misyjną Kościoła katolickiego na ziemiach polskich w XX wieku.


Okładka jednego z numerów dwumiesięcznika „Oriens” wraz ze spisem treści Ukazujący się w latach 1933–1939 dwumiesięcznik „Oriens”1 był jednym z sześciu pism propagujących w II Rzeczypospolitej Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (tzw. neounię)2, a zarazem jedynym wydawanym w języku polskim. Oprócz niego ukazywały się także trzy czasopisma w języku rosyjskim: „Kitież” (Warszawa 1927–1931, właśnie to pismo inspirowało twórców „Oriensu”)3, „Christijanin” (Wilno 1928–1931)4 oraz kontynuacja tego ostatniego pt. „K’ Sojedinieniju” (Wilno 1932–1936)5, a także dwa w języku białoruskim: „Da Złuczeńnia” (Albertyn–Wilno 1932–1936)6 oraz jego kontynuacja pt. „Złuczeńnie” (Warszawa 1938–1939)7. „Oriens” miał charakter popularno naukowy i został powołany do życia w związku z niechęcią, jaka panowała w polskim społeczeństwie wobec akcji neounijnej, która była oskarżana przez polską opinię publiczną oraz władze o próby rusyfikowania ludności kresowej8. Pismo miało odeprzeć te oskarżenia, a także popularyzować wiedzę o obrządku bizantyjsko-słowiańskim oraz propagować ruch ekumeniczny9.

Redaktorem naczelnym pisma został ksiądz Jan Urban (1874–1940), jezuita, absolwent Seminarium Duchownego w Płocku, wcześniej redaktor naczelny „Przeglądu Powszechnego” (w latach 1918–1933), zasłużony również dla propagowania katolicyzmu w Rosji (współpracował między innymi przy redagowaniu pisma „Katoliczieskoje obozrienije”), a później wspierający także Antona Niemancewicza w wydawaniu pisma „Złuczeńnie”10.

Jak już wcześniej wspomniano, pismo ukazywało się sześć razy w roku. W okresie od stycznia 1933 do sierpnia 1939 roku ukazało się łącznie 40 numerów11. Każdy z nich liczył 32 strony objętości, miał paginację roczną, zaś jego cena wynosiła 1,60 zł. Pismo było drukowane na wysokiej jakości papierze i posiadało liczne ilustracje zamieszczane w środku każdego zeszytu. Wydawcą było Wydawnictwo Księży Jezuitów w Krakowie; natomiast siedziba redakcji mieściła się początkowo w Krakowie przy ulicy Kopernika 26. 1 grudnia 1935 roku, w związku z dekretem generała zakonu Włodzimierza Ledóchowskiego o podziale Wydawnictwa, siedziba redakcji została przeniesiona do Warszawy i odtąd mieściła się w Domu Pisarzy przy ulicy Rakowieckiej 61, gdzie powstało również nowe Wydawnictwo Księży Jezuitów (wydawnictwo krakowskie powróciło do dawnej nazwy Wydawnictwo Apostolskiej Modlitwy)12. Tym samym od początku roku 1936 kolejne numery były już wydawane w Warszawie13.

Jak już wcześniej wspomniano, celem pisma było propagowanie neounii wśród ludności polskiej oraz zwalczanie panujących wśród społeczeństwa polskiego negatywnych stereotypów dotyczących tej inicjatywy Państwa Kościelnego na ziemiach polskich14. Adresatem miała być głównie polska inteligencja. We wstępie do pierwszego numeru, zatytułowanym Z czem przychodzimy, redakcja pisała:

Poznawaniu […] Wschodu religijnego, zarówno w jego kościelnem rozerwaniu jak i częściowo osiąganej jedności z Zachodem pragnie służyć nasze pismo. […] Akcję unijną oplotły jednak u nas przeróżne niechęci i uprzedzenia, pokrywane zazwyczaj „polską racją stanu”, hasłami patriotycznemi, „łacińsko-cywilizacejnymi” tendencjami. Wielu gniewa wszystko, co wschodnie […], wielu chce być bardziej katolickimi […] niż sam papież. Przeważnie niewola rosyjska to sprawiła, żeśmy zwęzili prawdziwie katolickie horyzonty myśli, skurczyli katolickie serca. Otóż usuwaniu niechęci do akcji unijnej, uprzedzeń przeciwko niej, wyjaśnianiu nieporozumień, jakie ją oplotły, pragnie służyć nasze pismo. Z tem przechodzimy do polskich czytelników, przedewszystkiem do polskich publicystów, polskich polityków, polskiego duchowieństwa15.

Oskar Halecki (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-N-207, domena publiczna) W tym samym numerze ukazał się również artykuł autorstwa historyka Oskara Haleckiego pod tytułem U źródeł polskich uprzedzeń wobec akcji unijnej, w którym autor sugerował, iż unia brzeska została wprowadzona w Rzeczypospolitej zbyt późno, dopiero u schyłku jej potęgi. Polemizował również z tezą, iż unia przyczyniła się do osłabienia państwa, wskazując na to, iż już wcześniej Rzeczpospolita była w konflikcie z Moskwą, jak również zaczęła być targana powstaniami kozackimi. Zarzucał on również tzw. „obrońcom polskiej racji stanu”, iż w kwestiach wiary katolickiej usiłują być bardziej kompetentni od papieża, a dodatkowo są niekonsekwentni, bowiem martwiąc się o relacje ze wschodnim sąsiadem, jednocześnie przeoczają fakt, iż mogą popsuć stosunki Polski ze Stolicą Apostolską16.

Ponadto na ostatniej stronie pierwszego numeru zamieszczono apel do redakcji innych czasopism i dzienników, by na swoich łamach poinformowały czytelników o powstaniu „Oriensu” i jego celach.

Zamieszczane na łamach pisma artykuły dotyczyły tematyki historycznej, ekumenicznej oraz teologicznej17, publikowano również teksty poświęcone bieżącym wydarzeniom z życia zarówno obrządku bizantyjsko-słowiańskiego jak i bizantyjsko-ukraińskiego w II Rzeczypospolitej (stały dział Wiadomości i notatki18). Informowano również o konwersjach kapłanów prawosławnych na obrządek bizantyjsko-słowiański19. Pisano także o sytuacji wschodnich obrządków katolickich w innych krajach, między innymi w ZSRR i w Chinach. Na czwartej stronie okładki zamieszczano z reguły ogłoszenia reklamowe neounijnych czasopism i wydawnictw książkowych wydawanych przez Jezuitów.

W roku 1934 pojawił się stały dział Co i jak piszą, w którym omawiano artykuły z prasy polskiej poświęcone neounii oraz czasopismu „Oriens”20. Rubrykę tę prowadził ks. Jan Urban. Szczególnie często polemizowano z wileńskim dziennikiem „Słowo” redagowanym przez Józefa Mackiewicza, które zajmowało negatywne stanowisko wobec akcji neounijnej na terenie Rzeczypospolitej21. Jak zauważyła Anna Woźniak, odróżniało to „Oriens” od rosyjskojęzycznego „Kitieża”, który niemal wcale nie zamieszczał notatek z innych czasopism na swój temat, zarówno ze względu na znacznie mniejszą popularność, jak i znacznie gorszą opinię22.

Innym stałym działem był Po tamtej stronie, gdzie z kolei zamieszczano informacje o wydarzeniach bieżących z życia kościoła prawosławnego w Polsce oraz opinie wiernych i władz tego kościoła na temat postępów neounii w Polsce. Omawiano tam również oraz polemizowano z artykułami zamieszczanymi w polskiej prasie prawosławnej. Ukazywały się również artykuły informujące o innych niż „Oriens” pismach przeznaczonych dla katolików wschodnich obrządków (na przykład Czasopisma poświęcone Wschodowi chrześcijańskiemu, nr 6/1937; Periodyki rosyjsko-katolickie, nr 3/1938).

Na łamach pisma opublikowano również wiele artykułów dotyczących historii, liturgii oraz życia religijnego wiernych kościoła prawosławnego w Polsce i innych krajach, jak również starowierców23.

W „Oriensie” swoje artykuły zamieszczało wielu uznanych autorów. Przez cały okres wydawania pisma swoje artykuły zamieścili w nim: Piotr Mańkowski (1866–1933)24, Oskar Halecki (1891–1973)25, Teodor Parnicki (1908–1988)26, ks. Zdzisław Obertyński (1894–1978)27, ks. Adolf Carling, o. Makary Karoweć, Zofia Licharewa (1883–1980)28, ks. Antoni Niemancewicz (1893–1944)29, Zofia Brudzińska, ks. Alois de Petrani, ks. Filip de Regis (1897–1955)30, ks. Tadeusz Rzewuski, ks. dr G. Kostylnik, ks. Feliks Wierciński (1858–1940)31, Antoni Śmiejan (Smiejan), ks. Jan Czekaj, ks. Adolf Sznip, ks. Mieczysław Niwiński, ks. Bolesław Waczyński, ks. I. Karamitrow, ks. Michał Niechaj, ks. Henryk Wertyński, ks. Stanisław Szumiński, E. Pełeńskij, Julian Nieć, ks. Bronisław Bojułka, ks. M. Jagusz, ks. Cz. Szegonda, ks. P. Tabiński, ks. J. Buraczewski, ks. J. Hałuszczyński, W. Kibalczyc, ks. Antoni Pawłowski (1903–1968)32, siostra Stella Trzecieska, A. Nowicka, dr A. Krysiński, M. Doliwa-Podhajecki, Józef Olszr, Paweł Essebal, Iwan Zabużnyj, ks. Józef Nowicki, I. Trzaskowska-Zawadzka, dr Jarosław Pasternak, prof. Sergiusz Stein, książę Mikołaj Massalski. Niektóre z artykułów były autorzy podpisywali swoimi inicjałami (na przykład J.U. zamiast Jan Urban, Z.L. zamiast Zofia Licharewa); część tekstów była podpisana pseudonimami, ponadto niewielka ich liczba była anonimowa. Zdecydowana większość artykułów została jednak napisana przez osoby z zaledwie kilkuosobowego grona, a najbardziej płodnym był redaktor „Oriensu” ksiądz Jan Urban.

Tabela 1. Autorzy najczęściej publikujący na łamach „Oriensu”.

AutorLiczba artykułów
ks. Jan Urban33116
Zofia Licharewa23
ks. Filip de Regis14
ks. Bolesław Waczyński14
dr Mieczysław Niwiński6
Antoni Śmiejan6
ks. Stanisław Łaski5
ks. Czesław Sejbuk3
ks. Aloes de Trani3
Arcybiskup Piotr Mańkowski3
ks. Antoni Pawłowski3
Profesor Sergiusz Stein3

Na łamach pisma często ukazywały się recenzje najnowszych publikacji książkowych dotyczących zagadnień religijnych, jak również czasopism o tej tematyce. Na przykład w numerze 3/1938 na stronie 92 omawiano czasopisma rosyjsko-katolickie, zaś w numerze 5/1938 na stronie 153 prasę katolicką w Grecji. W roku 1933, kiedy wydano pracę biskupa Grzegorza Chomyszyna pod tytułem Problem ukraiński, na łamach „Oriensu” ukazał się artykuł informujący o ukazaniu się tej książki, w którym streszczono podstawowe jej tezy oraz poinformowano o nieprzychylnej reakcji nacjonalistycznej prasy ukraińskiej34. Zwracano również uwagę na nowe publikacje prawosławnych, na przykład ksiądz Jan Urban poświęcił jeden z artykułów recenzji książki Zagadnienia ukraińskiej świadomości religijnej autorstwa Arsena Riczyńskoho, gdzie zwracał uwagę na swoisty indyferentyzm religijny autora, dla którego cerkiew powinna być przede wszystkim ostoją ukraińskości35. Od pewnego momentu na ostatniej stronie pisma istniał również stały dział Nowe książki, gdzie informowano o nowych publikacjach dotyczących tematyki religijnej.

Jak już wcześniej wspomniano, redakcja przywiązywała duże znaczenie do zagadnień historycznych, zwłaszcza związanych z historią Kościoła, a szczególnie unii na terenie dawnej Rzeczypospolitej. Jednym z przykładów artykułów historycznych był tekst Idea unijna w Polsce w XVI wieku z numeru 5/1938, w którym omawiano wypowiedzi znanych Polaków z tamtego okresu domagających się zjednoczenia prawosławnych w Rzeczypospolitej z Rzymem. Innym artykułem z tego zakresy było Dzieło Józefa Siemaszki autorstwa księdza Jana Urbana, w którym opisał on proces dojrzewania biskupa wileńskiego do apostazji, a następnie opracowanie szczegółowego planu likwidacji unii na Ziemiach Zabranych (likwidacja wpływów polskich i łacińskich, obsadzanie opuszczonych stanowisk biskupich rusofilami, a następnie Synod w Połocku). Ksiądz Urban zwracał uwagę na fakt, iż likwidacja unii była połączona z rusyfikacją. Wskazywał także na radość biskupa z klęski powstania styczniowego. Pod koniec artykułu zwrócił również uwagę iż rusyfikacja tych ziem była pozorna, gdyż Rosja carska upadła, państwo polskie odzyskało niepodległość, zaś nowym biskupem prawosławnym rezydującym w Wilnie został Mateusz Siemaszko, który jednak uważał się za Polaka. Artykuł kończył się zdaniem: „Prawosławie w Polsce winno odbyć cała drogę, jaką przebył Józef Siemaszko, tylko w kierunku odwrotnym”36. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w młodości Józef Siemaszko utożsamiał się z polskością, dopiero pod wpływem pobytu w Petersburgu i wrażeniem potęgi rosyjskiego imperium radykalnie zmienił poglądy wobec polskości i katolicyzmu37.

Portety Józefa Siemaszki przed (z lewej) i po apostazji („Oriens”, nr 1/1939)

Na łamach pisma zamieszczano również artykuły poświęcone innym katolickim obrządkom wschodnim. W numerze 2/1933 na stronie 63 zamieszczono artykuł Z obrządków wschodnich w Azji, informujący o wydarzeniach bieżących dotyczących obrządku melchickiego, ormiańskiego i maronickiego. W numerze 1/1938 ukazał się również tekst poświęcony unitom chaldejskim. Po śmierci lwowskiego arcybiskupa ormiańsko-katolickiego Józefa Teodorowicza ksiądz Jan Urban nakreślił pozytywnie sylwetkę zmarłego, jednocześnie podkreślający jego przywiązanie do polskości; autor opisał też dzieje kościoła ormiańsko-katolickiego na świecie i jego aktualną sytuację38.

Pojawiały się również publikacje opisujące sytuację katolików w ZSRR, jak na przykład zamieszczony w numerze 1/1937 list Zofii Brudzińskiej pt. Z kraju prześladowania religii. Na temat sytuacji obrządku bizantyjsko-słowiańskiego w Charbinie w Mandżurii ukazał się artykuł Trochę wieści z Charbina, gdzie opisywano między innymi upadek wartości katolickich wśród wiernych. Należy przy tym dodać, iż wcześniej władze kościelne lekceważyły uczucia narodowe charbińskiej Polonii, faworyzując miejscowych Rosjan, o czym jednak sam artykuł już nie wspominał39.

Bardzo dużo miejsca poświęcono zwłaszcza Kościołowi katolickiemu obrządku bizantyjsko-ukraińskiego w II Rzeczypospolitej. Na przykład w ostatnim numerze pisma, datowanym na lipiec–sierpień 1939 roku, ukazał się reportaż z poświęcony obchodom 40-lecia duszpasterskiej posługi arcybiskupa lwowskiego Andrzeja Szeptyckiego (pod tytułem Jubileusz ks. Metropolity Szeptyckiego). Sam arcybiskup Szeptycki przywiązywał wielką uwagę do planów wskrzeszenia unii na terenach ukraińskich, widząc w tym szansę na uniezależnienie się narodu ukraińskiego od wpływów rosyjskich40. Autor owego reportażu, ksiądz Jan Urban, zwrócił uwagę na nieobecność wśród gości przedstawicieli obrządku łacińskiego (ze względu na spory na tle narodowościowym). Zwrócił również uwagę na nieobecność biskupa stanisławowskiego Grzegorza Chomyszyna (który równolegle obchodził jubileusz 35-lecia pracy biskupiej)41.

Zjazd biskupów unickich we Lwowie w grudniu 1927 roku, trzeci od lewej siedzi arcybiskup lwowski Andrzej Szeptycki (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-R-893, domena publiczna)

W numerze 4/1937 ukazał się także bardzo pochlebny artykuł autorstwa osoby podpisanej jako „Przemyślanin” na temat greckokatolickiego biskupa przemyskiego Jozafata Kocyłowskiego (Diecezja przemyska obrz. gr. i jej obecny Pasterz).

Co jakiś czas w poszczególnych numerach pojawiały się również artykuły informujące o bieżących wydarzeniach religijnych w Kościele katolickim obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, jak na przykład Z grecko-katolickich diecezyj (nr 2/1933) albo Z halickiej prowincji kościelnej (nr 4/1933). Szczególnie ważnym wydarzeniom, takim jak powoływanie nowych Administratorów Apostolskich Łemkowszczyzny, poświęcono również odrębne artykuły (o powołaniu Bazylego Maściucha i zastrzeżeniach prasy obozu staroruskiego wobec niego powstał tekst napisany przez całą redakcję pisma pod tytułem Administrator Apostolski Łemkowszczyzny – nr 1/1935). Na temat kolejnego administratora apostolskiego Łemkowszczyzny, ks. Jakoba Medweckiego, powstał artykuł Nowy Pasterz Łemkowszczyzny (nr 6/1936). Przedstawiano w nim sylwetkę nowego administratora, a zarazem opisano spory na tle narodowościowym, które doprowadziły do wyodrębnienia przez papieża z diecezji przemyskiej obszaru Łemkowszczyzny (niezgoda znacznej części Łemków sympatyzującej z obozem staroruskim na ukrainizacyjną działalność części miejscowego kleru)42.

Ponadto w numerze 1/1937 ukazał się czterostronicowy reportaż księdza Jana Urbana ze zjazdu unijnego we Lwowie odbytego w dniach 23–25 grudnia 1936 roku, w którym wziął udział episkopat unicki oraz unicka inteligencja. Co ciekawe, pod koniec owego artykułu autor zauważył wśród przedstawicieli ukraińskiej inteligencji tendencję „ukrainizowania” całego Kościoła unickiego w dawnej Rzeczypospolitej, tj. tłumaczenia wyrazu „Rutheni” w XVII wiecznym tekście na „ukraiński”, mimo iż z żywiołu ruskiego w I Rzeczypospolitej wyodrębnił się oprócz narodu ukraińskiego także białoruski43.

Na łamach pisma zamieszczano również artykuły poświęcone postępom akcji neounijnej w II Rzeczypospolitej. Na temat powstania misji w Albertynie powstał tekst pod tytułem Początki i rozwój Albertyna (nr 2/1933), Kolejna publikacja na temat tego głównego ośrodka neounickiego w II Rzeczypospolitej znalazła się w numerze 6/1937 (Rozwój Albertyna). Powstawały również reportaże opisujące sytuację ruchu neounickiego w poszczególnych diecezjach (na przykład Stan akcji unijnej w diecezji pińskiej – nr 4/1933). Przedstawiano bieżące wydarzenia dotyczące akcji neounickiej, na przykład konferencję w Pińsku w roku 1933 (Konferencje Pińskie – nr 5/1933) czy w Wilnie w roku 1939 (Konferencja unijna w Wilnie – nr 4/1939).

W kwestiach narodowościowych pismo starało się zachować obiektywizm, propagując zarazem, jak już wcześniej zaznaczono, ideę ekumenizmu. W porównaniu na przykład z „Kitieżem”, którego styl był bardziej napastliwy, artykuły miały charakter bardziej wnikliwy i naukowy. Nie uchroniło to jednak pisma księdza Urbana przed krytyką. Na przykład redakcja pisma „Polak Greko-Katolik”, przeznaczonego dla grekokatolików narodowości polskiej, zarzucała „Oriensowi” prorosyjskie poglądy44.

„Oriens” wypowiadał się sceptycznie na temat niektórych inicjatyw polonizacyjnych prowadzonych przez władze II Rzeczypospolitej na Kresach, na przykład w artykule Wołyńskie rewindykacje ksiądz Urban pisał krytycznie na temat prób nawracania na katolicyzm przez oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza domniemanych i rzeczywistych potomków szlachty zagrodowej na Wołyniu, w przeszłości zmuszanych do przechodzenia na prawosławie45. Kwestii organizowania Związku Szlachty Zagrodowej oraz Polaków grekokatolików ksiądz Urban poświecił duży artykuł pod tytułem Szlachta zagrodowa i Polacy greckiego obrządku, drukowany w numerach 3 i 4/1939, w których dość sceptycznie oceniał tę inicjatywę, wytykając jej kierownikom nieścisłości w szacunkach dotyczących liczby „zruszczonej” szlachty.

Na temat kładącej się cieniem na wizerunku II Rzeczypospolitej akcji burzenia cerkwi na Chełmszczyźnie46 powstał artykuł Dobra pounickie i «Akcja» na Chełmszczyźnie, którego autor podpisał się jako „Obserwator”. Podał w nim liczbę ponad 120 wyburzonych cerkwi, jednocześnie zwracając uwagę na wzrost antypolskich nastrojów wskutek tej akcji i zwracał uwagę na problemy, jakie w takiej sytuacji mogą napotkać próby nawracania na katolicyzm miejscowych prawosławnych47.

Tabela 2. Liczba artykułów opublikowanych w „Oriencie” według tematyki48

TematykaLiczba artykułów
Obrządek bizantyjsko-słowiański w Polsce50
Historia38
Ekumenizm i teologia37
Wschodnie obrządki katolickie na świecie20
Mniejszości narodowe w Polsce i na świecie20
Obrządek bizantyjsko-ukraiński w Polsce16
Chrześcijaństwo w Rosji i ZSRR14
Architektura i sztuka chrześcijańska14
Wschodnie kościoły chrześcijańskie na świecie12
Kościół prawosławny na świecie8
Kościół prawosławny w Polsce5
Inne8

Ze wszystkich pism propagujących obrządek bizantyjsko-słowiański w II Rzeczypospolitej „Oriens” przetrwał najdłużej. Pod względem merytorycznym jego poziom również był najwyższy49 i jego dalszy żywot, podobnie jak całej akcji neounijnej, przerwał wybuch II wojny światowej. Obrządek bizantyjsko-słowiański w roku 1938 liczył dokładnie 16 649 wiernych50, jednak – jak zauważyła Mirosława Papierzyska-Turek – nie był to sukces w sytuacji, gdy w okresie międzywojennym mniej więcej podobna liczba Łemków przeszła na prawosławie51. Co prawda jeszcze w roku 1938, mimo wspomnianych wcześniej problemów, nuncjusz apostolski arcybiskup Cortesi ocenił neounię „w stopniu wysoce zadowalającym”, jednak wybuch II wojny światowej niemal całkowicie zniweczył nieliczne owoce tej akcji52. Obecnie jedyną pozostałością po tej inicjatywie Rzymu w Polsce jest parafia w Kostomłotach53. Niniejszy artykuł jest próbą opisania najbardziej udanej inicjatywy prasowej propagującej tę najbardziej nieudaną inicjatywę misyjną Kościoła katolickiego na ziemiach polskich w XX wieku54.

Przypisy

1 Jego podtytuł brzmiał: „Dwumiesięcznik poświęcony sprawom religijnym Wschodu”.

2 Kwestia neounii była jak do tej pory poruszana w stosunkowo niewielkiej ilości opracowań naukowych. Należą do nich między innymi: F. Rzemieniuk, Kościół Katolicki obrządku bizantyjsko słowiańskiego (neounia), Lublin 1999 (jedyna jak do tej pory monografia w języku polskim poświęcona temu zagadnieniu); M. Papierzyska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918–1939, Warszawa 1989, s. 404–441 (rozdział VII opracowania pod tytułem Akcja neounijna i kontrowersje wokół rozumienia polskiej racji stanu – szczegółowa analiza polityki władz II Rzeczypospolitej wobec obrządku bizantyjsko-słowiańskiego). W historiografii ukraińskiej zaangażowanie Watykanu w projekt neounii analizowano w: N. Stokołos, Neounija jak eksperyment schidnoji polityki Watykanu w Polszczi, [w:] „Ukrajinśkyj istorycznyj żurnal”, nr 4 (427)/1999, s. 74–89; ponadto Z. Waszkiewicz, Neounia – nieudany eksperyment?, [w:] 400-lecie zawarcia Unii Brzeskiej (1596–1996). Materiały z sesji naukowej zorganizowanej w dn. 28–29.11.1996, red. S. Alexandrowicz, T. Kempa, Toruń 1996, s. 127–145 oraz H. Wyczawski, Ruch neounijny w Polsce w latach 1923–1939, [w:] „Studia Theologica Varsaviensia”, t. 8 (1970), nr 1, s. 409–420.

3 Na temat tego pisma powstał artykuł Anny Woźniak pod tytułem „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego w międzywojennej Polsce, [w:] Chrześcijański Wschód a kultura polska, red. R. Łużny, Lublin 1989, s. 77–88. M. Papierzyska-Turek podała błędną informację, jakoby pismo ukazywało się w języku białoruskim. Zob. taż, Między tradycją a rzeczywistością…, s. 410, przypis 18. Zob. także Encyklopedia Katolicka, red. E. Gigilewicz i inni, Lublin 2010, t. 14, s. 786.

4 M. Papierzyska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością…, s. 410, przypis 16. W opracowaniu pod tytułem Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy. 1564–1995, red. L. Grzebień i inni, Kraków 1996, na stronie 94 pojawiła się informacja, jakoby pismo ukazywało się już od roku 1924.

5 Encyklopedia wiedzy o jezuitach…, s. 258.

6 Tamże, s. 125. Pismo to było de facto białoruskojęzyczną wersją „K’ Sojedinieniju”.

7 Tamże.

8 Na przykład wojewoda poleski Jan Krahelski w swoim referacie z dnia 11 mara 1932 roku stwierdzał że obrządek wschodnio-słowiański nie tylko rusyfikuje Kresy, ale i przyczynia się do rozbudzania nacjonalizmów ukraińskiego i białoruskiego. Jako przykłady podawał działalność misyjną bazylianów z Żółkwi oraz artykuły z „Biełaruskij kalendarz na 1932 hod”. Zob. 1932 III 11, Brześć nad Bugiem. Referat wojewody poleskiego Jana Krahelskiego w sprawie obrządku wschodniosłowiańskiego, [w:] Polesie w polityce rządów II Rzeczypospolitej, red. W. Śleszyński, Białystok 2005, s. 66.

9 Encyklopedia wiedzy o jezuitach…, s. 477.

10 S. Jorsz, Historyczne znaczenie misji wschodniej jezuitów w Albertynie, [w:] „Roczniki Teologiczne”, t. 53–54, z. 7, 2006–2007, s. 147; Encyklopedia wiedzy o jezuitach…, s. 710.

11 Encyklopedia Katolicka…, t. 14, s. 786.

12 Encyklopedia wiedzy o jezuitach…, s. 477, 767.

13 Tamże.

14 Na przykład w artykule pod tytułem „Ostatnie ataki na akcję unijną” ksiądz Urban zapewniał, że Rzymowi nie zależy na rusyfikacji ludności kresowej, a jednocześnie wytykał ignorancję przeciwnikom neounii, którzy pisali na przykład, jakoby misja jezuitów znajdowała się w Obertynie [!]. Zob. J. Urban, Ostatnie ataki na akcję unijną, „Oriens”, nr 2/1938, s. 54–57.

15 Z czem przychodzimy, „Oriens”, nr 1/1933, s. 2. Pisownia oryginalna.

16 O. Halecki, U źródeł polskich uprzedzeń wobec akcji unijnej, „Oriens”, nr 1/1933, s. 8–10. Por. A. Woźniak, „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego…, s. 77.

17 Encyklopedia wiedzy o jezuitach…, s. 477; Encyklopedia Katolicka…, t. 14, s. 786. Liczbę artykułów opublikowanych w „Oriensie” oraz ich tematykę ukazuje tabela nr 2.

18 Encyklopedia Katolicka…, t. 14, s. 786.

19 Na przykład w numerze 1/1933 informowano o konwersji Teodora Pasicznyka (Pasiecznika), późniejszego proboszcza parafii w Gajach Lewantyńskich, Zob. Wiadomości i notatki, „Oriens”, nr 1/1933, s. 32; F. Rzemieniuk, Kościół Katolicki…, s. 128. W okresie międzywojennym kapłanami neounickimi było łącznie 36 byłych prawosławnych, z czego do prawosławia wróciło później, najczęściej pod groźbą ekskomuniki przez cerkiew prawosławną, jedenastu. Duchowni ci charakteryzowali się również niskim morale. Zob. F. Rzemieniuk, Kościół Katolicki obrządku bizantyjsko słowiańskiego..., s. 125–133, 137.

20 A. Woźniak, a za nią B. Modzelewska w „Encyklopedii Katolickiej”, podaje błędny tytuł tej rubryki „Inni o nas”. Zob. A. Woźniak, „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego…, s. 86; Encyklopedia Katolicka..., t. 14, s. 786.

21 M. Papierzyska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością..., s. 438.

22 A. Woźniak, „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego…, s. 86.

23 Do tego typu artykułów należało między innymi: Prawosławie w Finlandii (nr 4/1933, s. 107–113); Cz. Sejbuk, Prawosławie na Alasce (nr 1/1938, s. 22–24); U źródeł starowierstwa rosyjskiego (nr 3/1938, s. 75–78); Dzieje starowierstwa rosyjskiego (nr 4/1938, s. 110–113), Prawosławne bractwa na Rusi (nr 4/1938, s. 114–117); Staroobrzędowcy w Polsce dawnej i dzisiejszej (nr 5/1938, s. 140–142); Cerkiew prawosławna na Węgrzech (nr 2/1939, s. 47–48).

24 Urodzony w Sabince koło Jampola. Przyjął święcenia kapłańskie w 1899 roku. Rzymskokatolicki biskup kamieniecki, następnie arcybiskup enejski. Autor pamiętników wydanych w roku 2002. Zob. Encyklopedia Katolicka…, t. 11, s. 1202.

25 Historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1919-1939. Specjalizował się w historii Cesarstwa bizantyjskiego, Litwy oraz dynastii jagiellońskiej. Po wybuchu wojny na emigracji: początkowo we Francji, a następnie w USA. Encyklopedia Katolicka…, t. 14, s. 786. Por. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. 2, Warszawa 1995, s. 691.

26 Pisarz. Dzieciństwo spędził w Mandżurii. W czasie wojny służbie dyplomatycznej rządu londyńskiego. Autor powieści historycznych koncentrujących się zwłaszcza na przenikaniu kultur i religii oraz tworzeniu nowych cywilizacji. Zob. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN…, t. 4, s. 782.

27 Ksiądz i historyk Kościoła. Weteran I wojny światowej i wojny polsko-ukraińskiej w Galicji Wschodniej. W 1922 przejął święcenia kapłańskie, następnie rozpoczął studia i pracę naukową; związany z Uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie, później z Uniwersytetem Warszawskim. W czasie wojny był kapelanem w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Pod koniec 1946 ponownie w Polsce, następnie znów pracował na UW, od roku 1957 na emeryturze. Autor m.in. Historii Kościoła Katolickiego w Polsce. Zob. Encyklopedia Katolicka…, t. 14, s. 151.

28 Działacz społeczny i oświatowy, muzealnik. Pochodziła z mieszanej polsko-rosyjskiej rodziny. Uczestniczka misji katolickiej w Chinach, w latach 1923–1929 przebywała w ZSRR, następnie w Polsce, gdzie pracowała naukowo. Po II wojnie światowej przebywała w Kętrzynie, gdzie przez wiele lat była kustoszem miejscowego muzeum. Zob. Zofia Licharewa, [w:] Leksykon Kultury Warmii i Mazur, [dostęp: 20 sierpnia 2012], <http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Zofia_Licharewa>.

29 Białoruski duchowny neounicki, urodzony w Sankt Petersburgu, gdzie ukończył prywatne gimnazjum katolickie. W 1915 skończył seminarium duchowne. W II RP pracował na KUL. Od 1929 członek misji w Albertynie. Redagował pisma „Da Żłuczeńnia” i „Złuczeńnie” w języku białoruskim. W czasie wojny kierował Kościołem greckokatolickim na Białorusi. Aresztowany przez Niemców, zmarł 6 stycznia 1943 roku w mińskim wiezieniu. Zob. S. Gajek, E. Usoszyn; Ekzarch Anton Niemancewicz – wierny świedka ewanhełlja. Kołki slou pra jahonaje duchounaje służeńnie, „Roczniki Teologiczne”, nr 7, t. 53–54, s. 153–163.

30 Z pochodzenia Francuz, w zakonie jezuitów od 21 listopada 1914 roku. W latach 1929–1932 administrator parafii w Albertynie. Po roku 1933 przebywał w Kolegium Russicum w Rzymie. Po wojnie prowadził działalność misyjną wśród emigrantów w Argentynie. Por. Encyklopedia wiedzy o jezuitach…, s. 564.

31 W zakonie jezuitów od 18 czerwca 1878 roku. Superior klasztoru bazylianów w Krystynopolu w latach 1899–1901. Prowadził misje w Rosji, Estonii, Niemczech, Rumunii. Por. tamże, s. 734.

32 Biskup włocławski, mariolog. Kapłan od 1926 roku. Doktor teologii Uniwersytetu Warszawskiego. Interesował się teologią prawosławną. Zmarł w drodze do Opola. Zob. Encyklopedia Katolicka…, t. 15, s. 162.

33 Łącznie z artykułami należącymi do cyklu „Co i jak piszą?”.

34 Z halickiej prowincji kościelnej, nr 4/1933, s. 116–117.

35 J. Urban, Ukrainizm a katolicyzm, „Oriens”, nr 4/1934, s. 105–107.

36 J. Urban, Dzieło Józefa Siemaszki, „Oriens”, nr 1/1939, s. 4–9.

37 W. Osadczy, Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji, Lublin 2007, s. 352, przypis 267.

38 J. Urban, Po zgonie arcybiskupa ormiańskiego, „Oriens”, nr 1/1939, s. 22–23.

39 Trochę wieści z Charbina, „Oriens”, nr 1/1939, s. 27. Więcej na temat obrządku bizantyjsko-słowiańskiego w Mandżurii oraz antypolskich posunięć neounickich duchownych, m.in. byłego współredaktora warszawskiego „Kitieża” Diodora Kołpińskiego w pracy F. Rzemieniuka, Kościół Katolicki obrządku bizantyjsko słowiańskiego…, s. 143–157.

40 A. Kubasik, Arcybiskupa Andrzeja Szeptyckiego wizja ukraińskiego narodu, państwa, i cerkwi, Lwów–Kraków 1999, s. 39.

41 J. Urban, Jubileusz ks. Metropolity Szeptyckiego, „Oriens”, nr 4/1939, s. 119–120.

42 Więcej na temat wpływów rosyjskich i prawosławnych wśród grekokatolików Galicji Wschodniej w pracy W. Osadczego, Święta Ruś…

43 J. Urban, Znaczenie zjazdu unijnego we Lwowie, „Oriens”, nr 1/1937, s. 17.

44 A. Woźniak, „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego…, s. 83 oraz przypis 18.

45 J. Urban, Wołyńskie rewindykacje, „Oriens”, nr 3/1938, s. 69–72. Więcej na ten temat w pracy M. Papierzyskiej-Turek, Między tradycją a rzeczywistością…, s. 263–267.

46 Więcej na ten temat: M. Papierzyska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością…, s. 268–273, 358–377.

47 Dobra pounickie i «Akcja» na Chełmszczyźnie, „Oriens”, nr 4/1938, s. 148–150.

48 Bez stałych działów Co i jak o nas piszą? oraz Wiadomości i notatki.

49 Podobnie uważa A. Woźniak, „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego…, s. 86.

50 Liczba wiernych za: F. Rzemieniuk, Kościół Katolicki obrządku bizantyjsko słowiańskiego…, s. 139.

51 M. Papierzyska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością…, s. 416.

52 H. Wyczawski, Ruch neounijny w Polsce…, s. 420.

53 Strona internetowa parafii znajduje się pod adresem http://www.kostomloty.com [dostęp: 20 sierpnia 2012].

54 Należy w tym wypadku udzielić negatywnej odpowiedzi na pytanie „czy neounia była eksperymentem udanym?”, które zadała czytelnikom Zofia Waszkiewicz na końcu artykułu Neounia – nieudany eksperyment?…, s. 145.

Bibliografia.

Źródła

  • „Oriens”, Wydawnictwo Księży Jezuitów, Kraków–Warszawa 1933–1939.
  • Polesie w polityce rządów II Rzeczypospolitej, red. Wojciech Śleszyński, Wydawnictwo Avalon, Białystok 2009.

Literatura

  • Encyklopedia Katolicka, red. Edward Gigilewicz i inni, Wydawnictwo katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2006–2011, t. 11, 14–15.
  • Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy. 1564–1995, red. Ludwik Grzebień i inni, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1996.
  • Sergiusz Gajek, Eugeniusz Usoszyn, Ekzarch Anton Niemancewicz – wierny świedka ewanhełlja. Kołki slou pra jahonaje duchounaje służeńne, „Roczniki Teologiczne”, t. 53–54 (1997–1998), nr 7, s. 153–163.
  • Siarhiej Jorsz, Historyczne znaczenie misji wschodniej jezuitów w Albertynie, „Roczniki Teologiczne”, t. 53–54 (1997–1998), nr 7, s. 145–152.
  • Adam Kubasik, Arcybiskupa Andrzeja Szeptyckiego wizja ukraińskiego narodu, państwa i cerkwi, Wydawnictwo Błogosławionego Jakuba Strzemię Archidiecezji Lwowskiej obrządku łacińskiego, Kraków–Lwów 1999.
  • Włodzimierz Osadczy, Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej, Lublin 2007.
  • Mirosława Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918–1939, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989.
  • Florentyna Rzemieniuk, Kościół Katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (neounia), Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999.
  • Nadija Stokołos, Neounija jak eksperyment schidnoji polityki Watykanu w Polszczi (1923–1939 r.), „Ukrajinśkyj istorycznyj żurnał”, nr 4 (427)/1999, s. 74–89.
  • Zofia Waszkiewicz, Neounia – nieudany eksperyment?, [w:] 400-lecie zwarcia Unii Brzeskiej (1596–1996). Materiały z sesji naukowej zorganizowanej w dn. 28–29.11.1996, red. Stanisław Alexandrowicz i Tomasz Kempa, Kuria Diecezjalna w Toruniu, Toruń 1998, s. 127–145.
  • Anna Woźniak, „Kitież” – czasopismo ruchu unijnego w międzywojennej Polsce, [w:] Chrześcijański Wschód a kultura Polska, red. Ryszard Łużny, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1989, s. 77–88.
  • Hieronim Wyczawski, Ruch neounijny w Polsce w latach 1923–1939, „Studia Theologica Varsaviensia”, t. 8 (1970), nr 1, s. 409–420.
  • Zofia Licharewa, [w:] Leksykon Kultury Warmii i Mazur, [dostęp: 20 sierpnia 2012], <http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Zofia_Licharewa>.

Redakcja: Roman Sidorski

Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Jansal |

Na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem prof. Jana Dzięgielewskiego powstała praca magisterska na temat ojca Jana Urbana jako wydawcy periodyku "Oriens". Jej autorem jest Szymon Krawczak.



Odpowiedz

Gość: michal |

Na Kul w latach 90-tych powstała praca mgr na temat periodyku Oriens na seminarium prof. H. Dylągowej patrz Archiwum KUL



Odpowiedz
Adam Radosław Suławka

Magistrant w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół historii politycznej i społecznej Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i XX wieku.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org