Opublikowano
2017-11-18 19:28
Licencja
Wolna licencja

Ewangelicy w Polsce: Grodzisk Wielkopolski

(strona 3)

Niedawno obchodziliśmy jubileusz 500-lecia początku Reformacji. Historia protestantów stanowi część historii Polski. Jednym z najważniejszych ewangelickich centrów w zachodniej części naszego kraju był Grodzisk Wielkopolski.


Strony:
1 2 3

W 1793 roku, gdy w wyniku II rozbioru Polski miasto dostało się pod panowanie pruskie, liczyło wówczas około 2,5 tys. mieszkańców. Ewangelicy stanowili ponad 200 osób. W 1861 roku Grodzisk miał ok. 4 tys. mieszkańców, z czego ponad 1 tys. stanowili protestanci, w tym niewielka ilość Polaków z okolicy, dla których co jakiś czas były odprawiane osobne nabożeństwa. Rok 1905 to już ponad 5,5 tys. mieszkańców, a społeczność ewangelicka liczyła około 2,5 tys. wiernych, z czego przytłaczającą większość stanowili Niemcy. W okresie międzywojennym patronat nad kościołem sprawowała hrabina Helena Zimmermann. Przed wybuchem II wojny światowej protestantów było około 600 osób, z czego przytłaczającą większość stanowili Niemcy.

Koniec ewangelickiej społeczności

Po pastorze Richardzie Mathiasie, budowniczym nowego kościoła i kaznodziei w latach 1900-1914, posługę w grodziskiej gminie ewangelickiej kolejno pełnili: Ludwig Heine, Karl Schwär, Paul Rudolph (zginął w niewyjaśnionych okolicznościach we wrześniu 1939 roku) i w okresie okupacji hitlerowskiej Hans Bischoff.

Widok na kościół w okresie okupacji hitlerowskiej (zbiory Muzeum Ziemi Grodziskiej).

II wojna światowa to czas intensywnej germanizacji i terroru. Namiestnik Kraju Warty Arthur Greiser ograniczył również działalność ewangelików. Zakazano nauczania religii w szkołach i obchodzenia niektórych świąt kościelnych. Kościół na grodziskim Nowym Rynku służył luteranom przez niespełna 40 lat. Z II wojny światowej wyszedł bez szwanku, chociaż niemieccy naziści w styczniu 1945 roku planowali przed opuszczeniem miasta wysadzić m.in. wszystkie kościoły.

Po wojnie kościół znajdował się w bardzo dobrym stanie: posiadał ołtarz, ambonę, organy, piękne świeczniki, kompletne umeblowanie, wspaniałe witraże, elektryczne oświetlenie i urządzenia grzewcze. W latach 50. nowe władze miasta nie potrafiły uchronić go przed grabieżą i dewastacją.

Dzięki ogromnemu zaangażowaniu księdza Czesława Tuszyńskiego świątynia w marcu 1957 roku została przekazana parafii katolickiej. Uroczyste poświęcenie kościoła, który otrzymał wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa, na potrzeby kultu katolickiego odbyło się 30 października 1960 roku. Od 15 kwietnia 1980 roku to kościół odrębnej parafii.

Ostatni ewangelicki pastor Hans Bischoff w latach 80. XX wieku odwiedzał wielokrotnie Grodzisk. Odczucia jakie wyniósł z tych wizyt wyraził pięknymi słowami:

Należy zachować wdzięczność Bogu za to, że ten kościół służy nadal wspólnocie chrześcijańskiej jako miejsce wyznawania wiary i modlitwy. Służy wspólnocie, która w tym Domu Bożym czuje się teraz jak u siebie w domu, kocha go i troszczy się o niego.

Kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, w przeszłości kościół ewangelicki. Grodziscy luteranie posiadali własne pieczęcie już pod koniec XVIII stulecia. Pieczęcie i ich rysunki zmieniano na początku XIX wieku, po I wojnie światowej i w czasie okupacji hitlerowskiej.

W Grodzisku zmarłych luteran chowano na dwóch miejscach wiecznego spoczynku. Najstarszy cmentarz ewangelicki znajdował się przy ulicy Bukowskiej i Nowotomyskiej. Przy nim mieścił się również szpital w zachowanym do dzisiaj budynku. Drugi cmentarz od końca XIX wieku znajdował się przy ulicy Kąkolewskiej. Nekropolie protestanckie były po 1945 roku dewastowane lub z braku opieki powoli niszczały.

Po II wojnie światowej Grodzisk stracił część swej wielonarodowej historii. Niestety nie nastąpiło odrodzenie wspólnoty ewangelickiej w tym mieście. Pamięć o luterańskim dziedzictwie nie może zostać wymazana, ale powinna być zachowywana, szczególnie pośród młodego pokolenia. To właśnie z tego miejsca płynęły wytyczne dotyczące organizacji i porządku życia kościelnego wielkopolskich ewangelików. Do dziś na terenie samego miasta, jak i w okolicy zachowało się dziedzictwo tamtych czasów. Mam nadzieję, że artykuł ten będzie stanowić preludium do dalszych badań i fascynujących odkryć dotyczących śladów ewangelicyzmu na ziemi grodziskiej.

Rzeczpospolita Protestancka – protestanci, którzy wpłynęli na historię Polski [Galeria]

W dniu 500-lecia reformacji warto pochylić się chwilę nad postaciami protestantów i protestantek, którzy wpłynęli na dzieje Polski. Rzecz jasna przedstawiony tu zbiór jest niepełny, bo było jeszcze wielu protestanckich wojskowych, szlachciców, przemysłowców, artystów...



Czytaj dalej...

Artykuł dedykuję zmarłemu 23 lutego 2017 roku Panu Zygmuntowi Dudzie – moemu wspaniałemu Mistrzowi, regionaliście z Opalenicy. Serdecznie dziękuję też Panu dr Jerzemu Domasłowskiemu z Instytutu Historii Sztuki UAM za cenne uwagi do tekstu.

Bibliografia:

  • Chrzanowski J., Dzieje Gminy Ewangelickiej i Kościoła Poewangelickiego w Grodzisku Wielkopolskim, Grodzisk Wielkopolski 1991.
  • Czechowski J., Grodziszczanie znani i nieznani – Erazm Gliczner 1535-1603, „Wiadomości Grodziskie”, 1989, nr 4, s. 4.
  • Dworzaczkowa J., Reformacja i kontrreformacja w Wielkopolsce, Poznań 1995.
  • Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815–1918, Warszawa 2001.
  • Krasiński W., Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce, Warszawa 1903.
  • Kubacki G., Johann Theodor Gottfried Sukkert – grodziski pastor (1790-1829), „Nasz Dzień po Dniu”, 2014, nr 51, s. 29.
  • Matuszewski D., Powiat Grodziski wczoraj i dziś, Grodzisk Wielkopolski 2014.
  • Michalak B., Kościół i Parafia NSPJ w Grodzisku Wielkopolskim, Grodzisk Wielkopolski 2004.
  • Szturc J., Ewangelicy w Polsce. Słownik biograficzny XVI-XX wieku, Bielsko-Biała 1998.
  • Werner A., Steffani J., Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen, 1904.
  • Wielkopolski słownik biograficzny, red. A. Gąsiorowski, Poznań 1981.

Polecamy e-booka „Z historią na szlaku. Zabytki w Polsce, które warto zobaczyć”:

Autor: praca zbiorowa (red. T. Leszkowicz)
Tytuł: „Z historią na szlaku. Zabytki w Polsce, które warto zobaczyć”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-65156-16-7

Stron: 103

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

7,9 zł

(e-book)
Zobacz też nasze pozostałe e-booki!

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.
Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Sebastian Tuliński

Grodziszczanin od urodzenia, propagator lokalnej historii. Absolwent Wydziału Historycznego UAM w Poznaniu (2009). Autor/współautor publikacji regionalnych m.in. Bank Spółdzielczy w Grodzisku Wielkopolskim 1873-2013; Grodziski Słownik Powstańców Wielkopolskich z 1918-1919 roku; Klasztor Franciszkanów w Woźnikach. Dzieje – ludzie – budowle; Synowie Grodziska Wielkopolskiego, Granowa, Kamieńca, Rakoniewic, Wielichowa w dołach śmierci Katynia, Charkowa, Miednoje. Ppublikował artykuły o tematyce historycznej m.in. w „Przeglądzie Wielkopolskim” i „Przeglądzie Nowotomyskim”. Nauczyciel historii w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Grodzisku Wielkopolskim.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org