Gdzie Piłsudski wysiadł z tramwaju, czyli historie poprzekręcane

Podobno Piłsudski powiedział kiedyś do towarzyszy z PPS, że wysiadł z czerwonego tramwaju na przystanku „Niepodległość”. Zdanie miało paść w kontekście powolnego rozbratu Marszałka ze swoim młodzieńczym środowiskiem politycznym. Problem w tym, że nigdy przez Ziuka nie zostały wypowiedziane.

Józef Piłsudski w 1921 roku (domena publiczna).

Któż z nas ich nie zna? Epokowe zdania wypowiedziane przez równie epokowych ludzi rządzą historią, wielkie narracje pakując do kilkuwyrazowych pigułek. Zgrabne haiku, które w swojej krótkiej formie potrafi zawrzeć całą mądrość dziejów. Używamy ich do opisu zjawisk skomplikowanych i wielowektorowych, bo czynią świat prostszym niż był on w rzeczywistości. Łatwo wpadają w mózgi i dusze, stając się tytanicznymi świadectwami historii w dziejach ludzkiej kultury. Łączy je jeszcze jedna rzecz: zazwyczaj nie zostały wypowiedziane przez ludzi, którym owe zdania się przypisuje, albo w ogóle są wymysłem późniejszych dziejopisarzy.

Całkiem niedawno poseł do Parlamentu Europejskiego Jacek Saryusz-Wolski, chcąc uzasadnić swoją polityczną woltę, użył parafrazy zdania: „wysiadłem z czerwonego tramwaju na przystanku Niepodległość”, które przypisywane jest Józefowi Piłsudskiemu. Norman Davies w książce „Orzeł biały – czerwona gwiazda” używa nawet cytatu szerszego pisząc, że Marszałek powiedział: „Towarzysze, jechałem czerwonym tramwajem socjalizmu aż do przystanku «Niepodległość», ale tam wysiadłem”. Dopisuje też okoliczności, którym miało być rzekome spotkanie partyjne Polskiej Partii Socjalistycznej.

Tyle, że Piłsudski takiego zdania nigdy nie wypowiedział, a i okoliczności są zmyślone. Autorem tego bon motu jest Adolf Nowaczyński, publicysta znany z ciętego języka i niewybrednego traktowania swoich pisarskich oponentów. Nowaczyński przebył długą drogę od fascynacji postacią Marszałka do skrajnej wręcz nienawiści. Nie była to zresztą jedyna ideowa podróż pisarza. Choć nigdy nie był socjalistą, to sam ruch go pociągał. Z czasem stał się jednak apologetą pozytywizmu, dystansując się od idei romantycznych. Im zaś bliżej był pozytywistycznemu pragmatyzmowi, tym silniej wiązał się z narodową demokracją. Być może właśnie dlatego, zanim zdążył znienawidzić Piłsudskiego, usilnie szukał w nim człowieka – który tak jak on – „wyleczył” się z lewicowych mrzonek.

Józef Piłsudski siedzi pośrodku wśród delegatów PPS na Kongres II Międzynarodówki, 1896 rok (domena publiczna).

Zdanie: „Piłsudski wysiadł z partyjnego tramwaju na przystanku Niepodległość” miało taką właśnie rekonwalescencję „Ojca Narodu” symbolizować. W istocie po 1918 rokiem więzy Piłsudskiego ze środowiskiem socjalistów zaczęły być coraz luźniejsze. Tyle, że niekoniecznie musiało się to wiązać z zerwaniem Marszałka z ideami, które wcześniej wyznawał, ale bardziej spowodowane było pozycją, którą udało mu się wypracować. Przez prawicę nie był lubiany, a ostentacyjne tkwienie w PPS-ie mogło mu tylko dalej szkodzić. Czy jednak wysiadł z czerwonego tramwaju? Jeśli tak to dopiero po 1926 roku, kiedy drogi polityczne Marszałka i socjalistów wyraźnie zaczęły się rozchodzić, czego dowodem był spór pomiędzy Piłsudskim a Daszyńskim.

Wyjście na przystanku Niepodległość było jednak marzeniem wszystkich tych, dla których Marszałek był autorytetem, a jego socjalistyczna przeszłość wyraźnym problemem. Woleli widzieć Piłsudskiego jako nieskazitelnego wodza i lidera, a nie kogoś zamieszanego w partyjne narracje. Bon mot był wygodny dla każdego kto bał się, że PPS zawłaszczy postać swojego niedawnego towarzysza i wykorzysta do przejęcia pełnej władzy w państwie. Był też alibi dla tych, którzy choć ich poglądy skręcały na prawo, to sympatia do Marszałka nie przemijała.

Adolf Nowaczyński (domena publiczna).

Być może właśnie dlatego słowa Nowaczyńskiego tak szybko zyskały ogromną popularność i zostały przypisane samemu Piłsudskiemu. Pozwalały przecież na wyłączenie go z politycznego sporu i przypisanie wyłącznie cnót niezależnego państwowca. Najpewniej wbrew samemu Nowaczyńskiemu, który przez swoje ostre pióro szybko trafił na sanacyjną listę autorów nielubianych, umożliwiło to też Piłsudskiemu wejście w rolę męża opatrznościowego, który w obliczu waśni i sporów partyjnych chwalić się może nie tylko swoją niezależnością, ale także być swoistym pomostem pomiędzy ludźmi o różnych doświadczeniach politycznych i poglądach.

Jeśli więc Piłsudski stał się postacią, której zwolennikiem nazwać się mógł niemal każdy, to wielka w tym zasługa Nawoczyńskiego i jego tramwajowego „słowa skrzydlatego”. Współcześnie zyskało ono zresztą zupełnie nowe znaczenie. Po wielu latach władzy ludowej w Polsce, kiedy łączenie lewicowości z patriotyzmem traktowano podejrzanie, przystanek „Niepodległość” świetnie tłumaczył jak można cenić postać Marszałka, uważając jednocześnie, że wszelkie idee socjalistyczne są wrogie polskiej racji stanu. W ten sposób słowa Nawoczyńskiego trafiły na nowy, podatny grunt. Znów miały pomagać radzić sobie z „podejrzaną” socjalistyczną przeszłością Ziuka.

Tak słowa oderwały się od ich autora. Pofrunęły niesione wiatrem historycznych potrzeb. Parafrazowane, zmieniane, wpisywane w nowe okoliczności żyją własnym życiem bardziej obrazując świat, w którym żyjemy, niż to co działo się u progu niepodległości. To bowiem w zdaniu o tramwaju i przystanku najmniej interesuje tych, którzy po nie sięgają.

O „cytacie z Piłsudskiego” autorstwa Nowaczyńskiego pisali H. Markiewicz, A. Romanowski, Skrzydlate słowa, Warszawa 1990, s. 143.

Artykuły publicystyczne w naszym serwisie zawierają osobiste opinie naszych redaktorów i publicystów. Nie przedstawiają one oficjalnego stanowiska redakcji „Histmag.org”. Masz inne zdanie i chcesz się nim podzielić na łamach „Histmag.org”? Wyślij swój tekst na: redakcja@histmag.org. Na każdy pomysł odpowiemy.

Redakcja: Tomasz Leszkowicz

Polecamy e-book Michała Przeperskiego „Gorące lata trzydzieste. Wydarzenia, które wstrząsnęły Rzeczpospolitą”:

Michał Przeperski
„Gorące lata trzydzieste. Wydarzenia, które wstrząsnęły Rzeczpospolitą”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 86
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-934630-3-9

Książkę można też kupić jako audiobook, w tej samej cenie. Przejdź do możliwości zakupu audiobooka!

Śledź nas!
Komentarze
lub zaloguj się za pośrednictwem konta Google

O autorze
Sebastian Adamkiewicz
Członek redakcji portalu „Histmag.org”, doktor nauk humanistycznych, asystent w dziale historycznym Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, współpracownik Dziecięcego Uniwersytetu Ciekawej Historii współzałożyciel i członek zarządu Fundacji Nauk Humanistycznych. Zajmuje się badaniem dziejów staropolskiego parlamentaryzmu oraz kultury i życia elit politycznych w XVI wieku. Interesuje się również zagadnieniami związanymi z dydaktyką historii, miejscem „przeszłości” w życiu społecznym, kulturze i polityce oraz dziejami propagandy. Miłośnik literatury faktu, podróży i dobrego dominikańskiego kaznodziejstwa. Współpracuje - lub współpracował - z portalem onet.pl, czasdzieci.pl, novinka.pl, miesięcznikiem "Uważam Rze Historia".

Wszystkie teksty autora

Polecamy artykuł...
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy