Opublikowano
2017-10-12 20:14
Licencja
Wolna licencja

Gry z tronem Olivera Cromwella

„Demokracja to anarchia, a tyrania jest o wiele lepsza od anarchii” – tych słów nie wypowiedział ani Frank Underwood, ani żaden z bohaterów „Gry o tron” – choć z pewnością wielu z nich najpewniej zgodziłoby się z drugą częścią tego zdania. Ich autorstwo przypisuje się Olivierowi Cromwellowi.


1 2 3

Oliver Cromwell (domena publiczna). Seriale pełne są takich postaci: rozgrywających, którzy dążą na szczyt władzy. Nie trzeba ich jednak szukać wyłącznie w świecie fikcyjnym, a wystarczy spojrzeć w przeszłość. Cofnijmy się prawie czterysta lat wstecz i przypatrzmy się, jak po drabinie władzy wspinał się Oliver Cromwell.

Prolog: trudne czasy angielskiej monarchii

Cromwell urodził się w interesującym dla Anglii okresie. Z jednej strony – to schyłek panowania Elżbiety I i okres rozwoju angielskiej literatury i sztuki, który trwać będzie jeszcze po śmierci tej monarchini. Z drugiej – społeczeństwo zmęczone było wojną, a klęski nieurodzaju z lat 1596-97 doprowadziły do głodu i nieomal rebelii. Dwa lata po narodzinach Cromwella zostaje wykryty spisek lorda Essexa, a kolejne trzy lata później Guy Fawkes próbuje wysadzić Parlament trzydziestoma sześcioma beczkami prochu. I choć obie intrygi zostały w porę ujawnione, a ich sprawców ukarano, nie dało się zatuszować faktu, że w państwie angielskim źle się działo.

Jednocześnie, w I połowie XVII wieku Kościół angielski usilnie dążył do rozszerzania swoich wpływów. Była to czkawka po rządach Elżbiety I, gdyż po objęciu przez nią tronu wielu uważało, że powinna – tak jak jej poprzednicy – pogłębiać reformację. Zwolennicy takich działań szybko się rozczarowali. Po objęciu władzy przez Karola I wzrosła niezależność kościelnych hierarchów, a ukrócić ją chcieli zarówno członkowie Parlamentu, jak i prawnicy znający prawo zwyczajowe.

Problem szczególnie stał się palący za rządów arcybiskupa Canterbury, Williama Lauda, który swój urząd piastował od 1633 roku. Laud był zwolennikiem odzyskania dla Kościoła zsekularyzowanych dziesięcin, co zagrażało wszystkim tym, którzy przejęli majątki po wywłaszczonych dobrach kościelnych. Społeczeństwo, coraz bardziej laickie i opierające swoje zyski głównie na handlu, oburzało się na zakazy sprzedaży w dni świąteczne, fałszywe oskarżenia kierowane wzajemnie przez zastraszonych ludzi i groźby ekskomunik. Wrogami Wysokiej Komisji – swoistej Inkwizycji na terenie Wysp – byli purytanie, którzy, zniechęceni brakiem reform ze strony królowej i Parlamentu, odrzucili Kościół narodowy i utworzyli separatystyczne kongregacje. John Field oświadczył wówczas: „Rygory, jakich pragniemy, muszą być narzucone przez pospólstwo i lud”.

Oliver Cromwell urodził się w 25 kwietnia 1599 roku. Zarówno rodzina jego ojca, Roberta Cromwella, jak i jego matki, Elizabeth Steward, wzbogaciła się na zagrabionych dobrach kościelnych. Robert Cromwell był jednak „tylko” młodszym synem swojego ojca – jego majątek był więc bardzo skromny, a sam Oliver w porównaniu ze swoimi znamienitymi krewnymi wypadał dość ubogo.

Thomas Beard (domena publiczna). Osobą, która miała znaczący wpływ na edukację młodego Olivera był młody purytański duchowny Thomas Beard. To właśnie lektor z rodzinnego Huntingdon przygotował Cromwella do nauki w purytańskim Sidney Sussex College oraz do studiów na uniwersytecie w Cambridge. Przyszły Lord Protektor nie postudiował tam jednak zbyt długo – rok po rozpoczęciu nauki został wezwany do rodzinnego miasta z powodu śmierci ojca. Nie wiadomo, co robił przez następne kilka lat – wiemy natomiast, w 1620 roku jego podpis, jako wysoko postawionego urzędnika miejskiego, pojawił się na liście poświadczającym wybór dwóch posłów do Parlamentu. Osiem lat później już sam zasiadł jako poseł w Izbie Gmin.

Jak nie drzwiami, to oknem

Cromwell zaczął wsiąkać w politykę – w tym samym roku, w którym trafił do Parlamentu, rozpoczął wraz z Beardem krucjatę przeciwko Robertowi Bernardowi, lokalnemu przywódcy politycznemu i zwolennikowi dominacji oligarchii w radzie miejskiej. Niestety, poplecznicy Bernarda wezwali na pomoc władze centralne i w wyniku ich działań uchwalono nowy statut miejski, który większość gwarantował właśnie oligarchii. Aby osłodzić przegraną, Beardowi i Cromwellowi zaoferowano stanowiska sędziów pokoju dla całego okręgu (które mieli piastować razem z Bernardem). Bardzo szybko jednak oskarżono ich o „niegodziwe wystąpienia” przeciw temu trzeciemu i burmistrzowi oraz występowanie przeciw nowej radzie. Słuszność tych zarzutów uznał sam hrabia Manchester.

Cromwell musiał pogodzić się z porażką – sprzedał więc swoje posiadłości w Huntingdon i przeniósł się do położonego nieopodal St Ives. Bardziej od sprzedaży domu musiała boleć świadomość faktu, że po aferze z Bernardem już nigdy nie zostanie wybrany w Huntingdon posłem do Parlamentu. Najprawdopodobniej cierpiał także z powodu obniżenia swojej rangi społecznej. Remedium na to okazał się spadek, który w 1636 roku otrzymał po swoim wuju, Thomasie. Cromwell wraz z rodziną przeniósł się wówczas do dóbr dzierżawionych od dziekana i kapituły w Ely.

Dom Cromwella w Ely (fot. Oxyman, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported).

A jednak, pomimo nowego domu, Cromwellowi wciąż tęskno było do Huntingdon. Po początku lat trzydziestych zaangażował się w spór o lektoraty, które Laud – po śmierci Bearda – usilnie chciał zlikwidować. Włączył się także w konflikt dotyczący osuszania bagien, stojąc po stronie ubogiej ludności zamieszkującej te tereny. Jeśli do tego dodamy, że otwarcie głosił swoje poglądy dotyczące Szkotów oraz sprzeciwiał się podatkowi okrętowemu, nie można się dziwić, że w ciągu kilku lat zyskał zarówno wielu popleczników, jak i przeciwników (do nich zaliczyć należy przede wszystkim hrabiego Manchester i jego rodzinę Montagu, rywalizującą z Cromwellami). Bez względu na to, która grupa była liczniejsza – o młodym Cromwellu było głośno.

Nic więc dziwnego, że kiedy w 1640 roku Karol I zdecydował się w końcu zwołać nowy Parlament, Cromwell został zaproszony do kandydowania z Cambridge, położonego 20 mil od Ely. Reprezentował miasto uniwersyteckie zarówno podczas obrad Krótkiego, jak i Długiego parlamentu, grając na nosie wszystkim tym, którzy uważali, że opuszczenie przez niego Huntingdon wyeliminowało go z polityki na dobre. Tymczasem to był dopiero przedsmak umiejętności politycznych Olivera Cromwella.

Wiara w słuszność wojny

Długi Parlament bardzo szybko przystąpił do konkretnych działań. Zniesiono Trybunały Królewskie i uznano za nielegalne podatki ściągane bez zgody Parlamentu. Arcybiskupa Lauda uwięziono w Tower (został stracony w 1645 roku), a biskupów usunięto z Izby Lordów. Wielu ministrów i sędziów postawiono w stan oskarżenia. Uchwalono także trzyletnie kadencje Parlamentów i rozwiązanie Długiego Parlamentu tylko za jego zgodą, a w końcu 1641 roku przyjęto Wielką Remonstrację. Te wszystkie ustawy przechodziły jednak w cieniu nadciągającej wojny domowej. Coraz widoczniejsze było, że Karol I nie odda władzy Parlamentowi, ten natomiast nie ustawał w wypunktowywaniu monarsze wszystkich przewinień. Efektem takiego działania była wojna domowa.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Jeden drobiazg: Klauzula, nie "klauzura" a w ogóle interesujące.



Odpowiedz

@ Marek Baran Chochliki drukarskie pomyliły nam litery, już poprawiamy - dziękujemy!



Odpowiedz
Agata Łysakowska

Studentka Międzyobszarowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych i Społecznych na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Interesuje się historią nowożytną (ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Pomorza Zachodniego), a także historią filmu. Jest również miłośniczką kultury hiszpańskiej.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org