Jak wikingowie kolonizowali Grenlandię?
Skandynawscy przybysze pojawili się na Grenlandii stosunkowo późno, bo dopiero w połowie lat 80. X wieku. Już od pół wieku na Islandii zbierał się Althing, czyli najstarszy na świecie parlament, sto lat wcześniej przez niemal rok wikingowie okupowali Paryż, zaś około dwa stulecia wcześniej splądrowali benedyktyński klasztor na wyspie Lindisfarne, dając umowny początek okresu wikińskiego.
Dopłynęło tylko czternaście łodzi
Historię pojawienia się wikingów na Grenlandii pozwalają odtworzyć dwie kategorie źródeł: świadectwa archeologiczne oraz źródła pisane: Saga o Eryku Rudym, Saga o Grenlandczykach, Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum Adama Bremeńskiego. Jeszcze zanim Skandynawowie zaczęli kolonizację południowej części zachodniego wybrzeża Grenlandii, musiały do nich docierać wieści o wyspie. Według Landnámabók (Księga o Zasiedleniu) wyspę dostrzegł przypadkowo Gunnbjörn Ulfsson, którego łódź w czasie sztormu zboczyła z obranego kursu. Oprócz niego nieznany ląd zauważyli jeszcze inni, m.in. Snæbjörn Galti około 978 roku. Miało to miejsce na długo przed wielką wyprawą planowaną przez Eryka Rudego.
Splot wydarzeń, w których uczestniczył Eryk Rudy, zmusił go do poszukiwania nowego miejsca do życia. Wyjęty spod prawa banita, po wygnaniu z Islandii postanowił wyruszyć na Zachód. To on – awanturnik i charyzmatyczny wiking – zorganizował w 985 lub 986 roku wyprawę kolonizacyjną, a potem nadał wyspie zachowaną do dziś nazwę. Grenlandia – „zielony ląd” – miała zapewne zachęcać innych mieszkańców Islandii do dołączenia do kolonizatorów. Same okoliczności ich przybycia na wyspę są dramatyczne. W „Sadze o Grenlandczykach” możemy przeczytać, że z Islandii wyruszyło 25 statków, a do nowych ziem dopłynęło jedynie 14. Na jednym z nich znajdował się Eryk Rudy.
O ile w przypadku islandzkiego banity wiadomo, dlaczego opuścił ojczyznę, o tyle sprawa jest bardziej złożona, jeśli mówimy o pozostałych kolonizatorach. Jak wskazuje Neil Price, motywacja do takiej podróży wciąż jest przedmiotem dyskusji, choć wśród prawdopodobnych przyczyn wskazuje się m.in. ograniczoną dostępność terenów pod nowe osadnictwo na Islandii, ale też odkrycie nowych ziem możliwych do zasiedlenia na Zachodzie. Pewien wpływ mogła też mieć obecność tam pożądanych przez Skandynawów zwierząt – reniferów, fok i morsów.
Wikingowie na farmach
Z pewnością podbój, który powszechnie kojarzy się z wikingami, nie stanowił głównego zajęcia wśród pionierów Grenlandii. Kolonizowali oni bowiem tereny słabo zaludnione, które – poza niewielkim osadnictwem kultury Dorset w północno-zachodniej części wyspy – pozostawały niezamieszkane. Nie było tam zatem nawet czego rabować. Czym więc zajmowali się skandynawscy osadnicy?
Choć obraz ten jest mniej atrakcyjny niż morskie wyprawy i grabieże, to większość północnoeuropejskich mieszkańców Grenlandii prowadziła dość stateczne, a nawet monotonne życie, którego codzienny rytm wyznaczała praca. By jednak taki model mógł funkcjonować, konieczne było zakładanie na nowych ziemiach farm. Były one rozsiane w dwóch skupiskach: Osiedlu Wschodnim oraz Osiedlu Zachodnim (Eystribyggð i Vestribyggð). Osiedle Wschodnie było większe niż Zachodnie zarówno pod względem liczby farm, jak i wznoszonych budynków w obrębie poszczególnych osad, miało korzystniejszy klimat i dłuższy sezon wegetacyjny. W obrębie tego skupiska zidentyfikowano około 500 stanowisk archeologicznych. W przypadku Vestribyggð jest to jedynie 100. Neil Price szacuje średnią liczbę skandynawskich mieszkańców całej wyspy na około 1400 osób. Dla porównania mniejszą Islandię początkowo zamieszkiwało od 8 do 20 tysięcy osób, by pod koniec XII wieku liczba mieszkańców wzrosła nawet do 70 tysięcy (Grenlandię zamieszkiwało wtedy z kolei około 2000 ludzi).
Gospodarka funkcjonowała w oparciu o trzy główne filary: rybołówstwo; łowiectwo – polowano na foki, morsy, narwale i niedźwiedzie; hodowlę zwierząt – głównie bydła, kóz i owiec na potrzeby uzyskiwania mleka, serów oraz wełny. Badacze wskazują, że poszczególne farmy miały w dużej mierze charakter autarkiczny, tj. samowystarczalny. Wskazuje to na raczej ograniczony handel, z pewnością nie była to wymiana o charakterze dalekosiężnym, znana z sieci skandynawskich emporiów rzemieślniczo-handlowych, powiązanych szlakami handlowymi nie tylko z Europą, lecz także z Bliskim Wschodem i Afryką Północną. Grenlandczycy handlowali jedynie z innymi Skandynawami, głównie z Islandii i Norwegii. Podstawowym przedmiotem, który eksportowano z wyspy były kły morsów, z Europy importowano zaś żelazo do produkcji narzędzi (ponadto sprowadzano też zboża, smołę i drewno).
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite! Dowiedz się więcej!
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite, a jego temat został wybrany przez naszych Patronów. Wesprzyj nas na Patronite i Ty też współdecyduj o naszych kolejnych tekstach! Dowiedz się więcej!
Nie tylko sposób zarabiania na życie mieszkańców Grenlandii odbiegał od powszechnego postrzegania wikingów. Podobnie rzecz się ma, jeśli chodzi o wierzenia. Na wyspie nie odnotowano ani jednego grobu pogańskiego (jedyne ślady wierzeń przedchrześcijańskich to osełka oraz ciężarek tkacki – oba przedmioty z wyrytym symbolem młota Thora). Powszechnie występowały natomiast świątynie chrześcijańskie. Z czasem widoczne jest odejście od licznych, ale niewielkich kościołów, na rzecz mniejszej liczby większych świątyń. Zjawisko to Jette Arneborg tłumaczy koncentracją władzy.
Choć warunki klimatyczne w nowym miejscu były dość surowe, to badania archeologiczne dowodzą, że Skandynawom z Grenlandii żyło się dobrze. Od końca X do połowy XIII wieku klimat był stosunkowo ciepły, a ludzie nie cierpieli głodu ani chorób.
Życie nie całkiem usłane różami
Wracając do samego Eryka Rudego – był on nie tylko odkrywcą i pionierem, ale także naczelnym wodzem. Jego pozycja nie powinna dziwić, w końcu to on stworzył kompleks, który z czasem stał się politycznym centrum i jednym z dwóch głównych punktów skandynawskiego osadnictwa na wyspie. Mowa o Brattahlíð w Osadzie Wschodniej. Udało się nawet odkryć pozostałości jego domu – była to imponująca konstrukcja, z płytami kamiennymi wewnątrz, budynkami gospodarczymi wokół i niewielkim kościołem w pobliżu. Ten ostatni był jednak wybudowany dla jego żony, bo jak wskazuje N. Price, Eryk Rudy do końca życia pozostał wierny dawnym bogom.
Zarówno w przypadku Brattahlíð, jak i innych farm, Skandynawowie wznosili budynki w technologii, którą dobrze znali. Wykorzystywali torf i kamień. Przy okazji warto dodać, że transfer wiedzy na temat budownictwa na nowe terytoria jest charakterystycznym wyznacznikiem etniczności. Nie zdarza się raczej tak, by grupa ludzi, która osiedla się w nowym miejscu zaczęła wznoszenie nowych typów budynków. Klimat wymusił jednak pewne zmiany. Technologia pozostała co prawda taka sama, ale grenlandzkie domy wykazywały zmiany konstrukcyjne związane z brakiem drewna. Między innymi dach opierano bezpośrednio na ścianach, a nie na drewnianych belkach wspierających. Typowa była też niewielka liczba drzwi i podział wewnętrznej przestrzeni na mniejsze izby.
Badania archeologiczne wskazują też na obecność na Grenlandii charakterystycznej dla ówczesnej Skandynawii kultury materialnej – wskazać można np. krzesiwa, pionki do gier typu hnefatafl czy wspomniany wyżej ciężarek tkacki z wyrytym symbolem Thora.
Powielanie wzorców z ojczyzny widać wyraźnie w strukturach politycznych Grenlandii, opartych na klasycznym systemie wodzowskim. Europejskie przemiany ustrojowe objęły wyspę tylko częściowo – tamtejsze społeczeństwo, choć chrześcijańskie, pozostało wierne modelowi władzy typowemu dla wcześniejszego okresu, zanim w Europie utrwaliły się scentralizowane królestwa. Wraz z końcem epoki wikingów i zmianami, jakie zaszły w Europie doby pełnego średniowiecza, grenlandzkie kolonie weszły w swoją schyłkową fazę.
Ostatni wikingowie
Warto podkreślić, że do samego końca swojej obecności na Wyspie, Skandynawowie pozostawali wierni swojej kulturze i prądom płynącym z Europy. Znajdowało to wyraz m.in. w budownictwie czy ubiorze, czego doskonały przykład mogą stanowić pozostałości sukni z XV wieku odkrytej w Herjolfsnes, będącej lokalnym naśladownictwem trendów europejskich. Europejczycy nie dostosowali jednak w wystarczającym stopniu swojego modelu życia, który w obliczu zmian klimatycznych, społecznych i politycznych okazał się nieadekwatny i niewystarczający, a w konsekwencji wiązał się z końcem skandynawskich kolonii na Grenlandii.
Niekorzystne zmiany klimatyczne, załamanie kontaktów z Europą, nieprzyjazne stosunki z Paleo-Inuitami z grupy Dorset, głód, zimno, choroby, emigracja z wyspy – wszystko to doprowadziło do końca skandynawskiej kolonizacji największej wyspy świata. Ostatnie wzmianki o tej społeczności pochodzą z 1408 roku i dotyczą małżeństwa zawartego wówczas na Grenlandii między pochodzącą z tej wyspy Sigrid Björnsdóttir a islandzkim żeglarzem Thorsteinem Ólafssonem. Jak tłumaczy N. Price, na Islandii powątpiewano w funkcjonowanie w tym czasie Kościoła na Grenlandii, dlatego konieczne było okazanie przez parę świadectwa zawarcia małżeństwa. Związek Skandynawów z wyspą został przerwany, choć nie porzucony – w 1721 roku wyspa stała się duńską kolonią, ale to już zupełnie inna historia.
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite! Dowiedz się więcej!
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite, a jego temat został wybrany przez naszych Patronów. Wesprzyj nas na Patronite i Ty też współdecyduj o naszych kolejnych tekstach! Dowiedz się więcej!
Bibliografia:
J. Arneborg, The Norse settlements in Greenland, [w:] The Viking World (red.) S. Brink, N. Price, New York 2008, s. 588-597.
J. Arneborg, Norse Greenland: Research into abandonment, [w:], Medieval Archaeology in Scandinavia and Beyond: History, trends and tomorrow, (red.) M. Svart Kristiansen, E. Roesdahl, & J. Graham-Campbell, Aarhus 2015, s. 257-271.
A-S Gräslund, How Did the Norsemen in Greenland See Themselves? Some Reflections on “Viking Identity”, “Journal of the North Atlantic”: Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008, 2009, s. 131-137.
A. Helgason et. al., mtDNA and the origin of the Icelanders: deciphering signals of recent population history, “Am J Hum Genet”, v. 66(3), 2000, 999-1016.
T. H. McGovern, A Comparison of the Greenlandic Eastern and Western Settlements, “Hikuin” v. 15, 1989, s. 27–36.
N. Price, Children of Ash and Elm, New York 2020.
K.A. Seaver, The Frozen Echo, Greenland and the Exploration of North America, ca. A.D. 1000-1500, Stanford-California 1996.
G. Sigurðsson, The North Atlantic Expansion, [w:] The Viking World (red.) S. Brink, N. Price, New York 2008, s.562-570.
S.D. Stull, Colonization in a Marginal Zone: The Norse in Greenland, “Crosscurrents” v. 4, 1990, s. 1-15.
