Opublikowano
2011-04-08 15:42
Licencja
Wolna licencja

Kościół wobec wybuchu strajków w 1980 roku

Choć prymas Wyszyński trafnie przewidział wybuch społecznego niezadowolenia, Kościół nie miał wielkiego wpływu na zawarcie porozumień sierpniowych.


Prymas Stefan Wyszynski Druga połowa lat siedemdziesiątych stała pod znakiem ciągle pogarszającej się sytuacji gospodarczej. Episkopat i prymas wielokrotnie zwracali władzom PRL uwagę na ten fakt1, ekipa Gierka była jednak głucha na argumenty Kościoła. Widoczne to było szczególnie w czasie styczniowego spotkania prymasa Wyszyńskiego z pierwszym sekretarzem, gdy przywódca polskiego Kościoła mówił, że bez zdecydowanych działań rządu dojdzie do wybuchu napięć społecznych2. Początek roku 1980 nie zmienił trendu systematycznego pogarszania się sytuacji ekonomicznej, co musiało grozić wybuchem społecznego niezadowolenia. Nie zmieniło to podejścia władz, które nie podjęły żadnych działań w tej kwestii.

W czerwcu Kościół po raz kolejny zabrał głos w tej sprawie. Episkopat wzywał katolików do wzięcia odpowiedzialności za losy kraju:

Wobec wielorakich trudności, z którymi w dalszym ciągu musi liczyć się nasz kraj, poważne zadania stoją przed społecznością katolicką. W warunkach różnego rodzaju niedomogów życia społecznego i moralnego w naszej ojczyźnie, ludzie wierzący, katolicy ponoszą tym większą odpowiedzialność za losy Polski […]. Nikt zatem nie może pozostawać biernym wobec spraw i aktualnych zadań kraju3.

Jak widać z powyższego, Kościół zwracał po raz kolejny uwagę na piętrzące się trudności gospodarcze. W dalszej części komunikatu biskupi wzywali władze, by nie blokowały społeczno-politycznej aktywności katolików, gdyż: „Do prowadzenia takiej działalności katolicy mają prawo i dla niej musi się znaleźć należyte miejsce w naszym państwie”4. W czasie, w którym Episkopat wzywał katolików do wzięcia odpowiedzialności za kraj, władze, zamiast zająć się trudną sytuacją gospodarczą, opracowywały sposoby przeciwdziałania klerykalizacji społeczeństwa na gruncie zasad marksistowsko-leninowskich5.

Wybuch strajków

Jedynym działaniem, na jakie zdobyły się władze, było podwyżka cen niektórych gatunków mięsa wprowadzona 1 lipca w bufetach i stołówkach zakładów pracy. Rządzący starali się pokazać ten krok jako „niewinny zabieg organizacyjny”. Niewielka z punktu widzenia władz zmiana cen doprowadziła do licznych protestów6. Już kilka godzin po wprowadzeniu podwyżek wybuchł strajk w Lublinie, nieznanym dotychczas z podobnych akcji7, a wkrótce fala strajkowa ogarnęła cały kraj.

Władze były kompletnie zaskoczone reakcją społeczeństwa. Prymas Wyszyński odwrotnie, jak wspominałem, już wcześniej zwracał rządzącym uwagę, że prędzej czy później dojdzie do wybuchu niezadowolenia. Jeszcze 4 i 20 czerwca prymas przekazywał (za pośrednictwem prof. Jana Szczepańskiego) najwyższym dygnitarzom partyjnym swoje uwagi co do nastrojów społecznych. W czasie rozmowy z 20 czerwca powiedział profesorowi, że partia

musi pamiętać o społeczeństwie i dlatego trzeba dziś coś zrobić, by powoli pozyskać sobie społeczeństwo. Jak to robić, trudno odpowiedzieć. Trzeba chyba powiedzieć całą prawdę o sytuacji gospodarczej, trzeba przestać kłamać, usuwać znaki drogowej propagandy na rzecz partii, bo to ludzi denerwuje, trzeba przestać bić ludzi, wymyślać im8.

9 lipca władze zdobyły się na krok mający uspokoić społeczeństwo. Wprowadzono podwyżki emerytur, najniższych płac i dodatków rodzinnych. Niewiele to jednakże zmieniło, zaś podwyżki okazały się o wiele bardziej kosztowne niż zyski z podniesienia cen. Tak więc nie osiągnięto celu przyświecającego wprowadzonym wcześniej podwyżkom, a fala strajkowa ciągle rosła.

14 sierpnia w Stoczni Gdańskiej rozpoczął się strajk w obronie zwolnionych Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy. Sytuacja stawała się coraz poważniejsza, wezwano Gierka, który przebywał w Moskwie na urlopie. Następnego dnia władze nie podjęły jednak żadnej decyzji, bowiem najważniejsi dygnitarze partyjni ciągle byli przerażeni zasięgiem i wielkością strajków, co spowodowało całkowity paraliż decyzyjny9.

Anna Walentynowicz trzyma w ręce plakat „Solidarności” z dzieckiem (fot. Jacek Krzyżyński Otłoczyn, na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0)

Pierwsze reakcje Kościoła

Po raz pierwszy prymas Wyszyński wypowiedział się w sprawie strajków 17 sierpnia podczas mszy św. w Wambierzycach Śląskich. W czasie kazania powiedział:

[…] gdy Ojczyznę naszą napełnia tyle udręk, nie sposób być obojętnym na to, co niepokoi Naród i Państwo, co niepokoi nasze rodziny i świat robotniczy, który podejmuje starania o należne Narodowi prawa społeczne, moralne, ekonomiczne i kulturalne… Pragnę przypomnieć, co jest potrzebne naszej Ojczyźnie, aby zapanował spokój i równowaga, której uczymy się, kontemplując postać pokornej Pani Wambierzyckiej:

  • Po pierwsze – pracować rzetelnie, w poczuciu odpowiedzialności sumienia.
  • Po drugie – nie trwonić, nie marnować darów ziemi, ale oszczędzać, bo pamiętajmy – jesteśmy Narodem ciągle jeszcze na dorobku. Nikt nas w tym nie wyręczy.
  • Po trzecie – mniej pożyczać, ale i mniej wywozić, natomiast lepiej zaspokajać wszystkie potrzeby Narodu, a więc potrzeby moralne, społeczne, religijne, kulturalne i gospodarcze10.

W tym samym dniu ks. Henryk Jankowski po raz pierwszy odprawił mszę świętą dla stoczniowców11. Tymczasem Międzyzakładowy Komitet Strajkowy sformułował słynne „21 postulatów”. Dalszemu poszerzeniu uległa także lista zakładów, które przyłączyły się do protestu, i 19 sierpnia liczyła już 156 pozycji.

Biskupi rozmaicie reagowali na strajki, jedni, jak bp Tokarczuk, starali się zrozumieć sytuację ich uczestników i w miarę możliwości ich wspierać, z kolei bp Bednorz apelował o rozwagę i spokój12. 21 sierpnia do prymasa wpłynął list od Jana Pawła II, w którym papież wyrażał wsparcie dla Kościoła i społeczeństwa polskiego:

Modlę się, aby Episkopat Polski wraz ze swym Prymasem na czele, zapatrzony w Tę, która dana jest ku obronie naszego Narodu, mógł również i tym razem dopomóc temu Narodowi w ciężkim zmaganiu się o chleb powszedni, o sprawiedliwość społeczną i zabezpieczenie jego nienaruszalnego prawa do własnego życia i rozwoju13.

Jan Paweł II (fot. Leja, na licencji Free Art License) Wkrótce list został odczytany w poszczególnych diecezjach. Od 21 do 23 sierpnia kardynał Wyszyński rozmawiał z Romualdem Kukołowiczem, swoim zaufanym współpracownikiem, na temat sytuacji w stoczni. Postanowił wysłać go jako swojego reprezentanta do Gdańska w celu nawiązania kontaktu ze strajkującymi i uzyskiwania bieżących informacji na temat sytuacji w stoczni. Miał porozmawiać także z regionalnymi przedstawicielami władz. Kukołowiczowi udało się dotrzeć na teren stoczni, porozmawiać ze strajkującymi, a także z bp Lechem Kaczmarkiem i wojewodą gdańskim Henrykiem Kołodziejskim14. Dzięki wysłaniu swojego przedstawiciela prymas miał rozeznanie jak wygląda sytuacja w stoczni15.

Zmanipulowane kazanie

26 sierpnia Wyszyński wygłaszał, później bardzo głośne, kazanie na Jasnej Górze. Było ono szczególnie oczekiwane przez strajkujących robotników. Po raz pierwszy przemówienie kard. Wyszyńskiego zostało opublikowane w mediach16, zostało jednak bardzo okrojone. Jak pisał prymas:

Opuszczono wszystko, co dotyczyło ateizacji i laicyzacji. Opuszczono cały IV punkt kazania, dotyczący ładu życia Narodu. Jest to mała próbka tego, co byłoby, gdyby Kościół został dopuszczony do Radia i TV. Wtedy tendencyjność naświetleń mogłaby dezinformować Naród17.

Dzięki temu posunięciu władz kazanie prymasa wyglądało, jak gdyby szło po linii partii, szczególnie, że w pierwszej jego części prymas wzywał do umiaru, wzajemnego porozumienia i nieużywania przemocy18. Takie wystąpienie nie mogło zostać pozytywnie odebrane przez strajkujących, którzy potraktowali to je jako „wezwanie do zakończenia strajków”, a w skrajnych przypadkach jako ustawienie się przez prymasa po stronie władzy19. Jak relacjonował ks. Henryk Jankowski:

[…] wśród strajkujących robotników zapanowało wielkie rozczarowanie. To rzeczywiście można było ręce opuścić. Tak zostało kazanie zniekształcone, że nawet w pewnym momencie powstał bunt wśród robotników strajkujących w stoczni, że jak to ks. Kardynał Prymas mógł coś takiego powiedzieć20.

Ks. Jankowski podjął na własną rękę decyzję, by odczytywać wśród strajkujących oświadczenie, iż kazanie zostało zniekształcone i zmanipulowane21. Oświadczenie o podobnej treści wydało dzień później Biuro Prasowe Sekretariatu Episkopatu22. Tego dnia Episkopat wydał też komunikat doceniający „dojrzałość obywatelską i polityczną” zarówno strajkujących robotników wraz z ich komitetami, jak i władz. Biskupi wzywali też, by rozwiązano obecne problemy jak najszybciej i by kontynuowano dialog aż do osiągnięcia porozumienia:

Szybkie rozwiązanie tych problemów jest nakazem chwili. Dlatego dialog ten powinna cechować gotowość do znalezienia rozwiązań możliwych do przyjęcia przez obie strony. Polacy muszą się porozumieć wzajemnie i we własnym domu rozwiązywać swe problemy. Osiągnięte porozumienia, poparte odpowiednimi gwarancjami, powinny zakończyć strajki, aby normalne funkcjonowanie gospodarki narodowej i życia społecznego w pokoju stały się możliwe23.

Prymas bez wpływu na porozumienia

Prymas działał bardzo aktywnie. 29 sierpnia odbył kilka spotkań. W czasie pierwszego z nich, z ks. Jankowskim, dowiedział się, jak dokładnie wyglądała sytuacja w stoczni gdańskiej i prosił o przekazanie Lechowi Wałęsie swoich rad:

  1. „Przyjąć to co już Rząd przyjmuje – protokolarnie,
  2. Zastrzec sobie prawo podnoszenia dalszych postulatów,
  3. Powołać Komisję złożoną do przestudiowania sprawy »samorządnych Związków Zawodowych«,
  4. Ujawnić świadomość odpowiedzialności za następstwa – wobec zagrożenia militarnego,
  5. Można prosić p. W., by po zakończeniu strajku zgłosił się sam do mnie”24.

Lech Wałęsa, 2009 r. (fot. Mouvement des Entreprises de France, na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.0 Generic) Jak widać, ks. prymas był niezwykle ostrożny, prosił o rozwagę. Widoczna była też obawa o interwencję zewnętrzną.

W czasie kolejnego spotkania, tym razem z prof. Romualdem Kukułowiczem, kard. Wyszyński postanowił, że należy wysłać do strajkujących własnych przedstawicieli25. Ostatecznie do Gdańska udali się w delegacji: prof. Kukułowicz, prof. A. Święcicki i sekretarz warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej A. Wielowieyski. Jak się później okazało nie mieli oni żadnego wpływu na zawarcie porozumień strajkujących z władzami26.

W nocy z 29 na 30 sierpnia doszło do przełomu w rozmowach strajkujących z władzami. Rano 30 sierpnia informację tę przekazał kard. Wyszyńskiemu prałat Jankowski. Następnego dnia poinformowano o zawartych porozumieniach w środkach masowego przekazu. Strajki wygasły w całym kraju z wyjątkiem Jastrzębia na Śląsku, gdzie podpisano porozumienia kilka dni później.

Rola Kościoła w czasie strajków nie była znacząca. Zostały trafnie przewidziane przez prymasa Wyszyńskiego, ale Kościół nie miał większego wpływu na podpisanie sierpniowych porozumień (inaczej niż przy kolejnych porozumieniach). Ważne były trafne rady przekazane Lechowi Wałęsie, ale sądzę, że nie da się ocenić, na ile przyczyniły się do przełomu w negocjacjach między strajkującymi a rządem. Na pewno dużą rolę odegrała tu sugestia prymasa, by zamienić słowo „wolne” na „samorządne” związki zawodowe. Pojawiły się także zadrażnienia na linii strajkujący–Kościół, szczególnie po jasnogórskim kazaniu prymasa z 26 sierpnia. Dzięki temu, że szybko podpisano sierpniowe porozumienia, nie doszło do pojawienia się większych nieporozumień.

Istotną rolę odegrały na pewno msze św. dla strajkujących. Pomagały one podtrzymać ducha robotników i utrwalić w nich przekonanie, że Kościół ich wspiera. Szczególne zasługi miał na tym polu ks. Jankowski. W Warszawie na życzenie strajkujących robotników zorganizowano mszę św., którą poprowadził młody ksiądz z żoliborskiej parafii – Jerzy Popiełuszko27.

Zobacz też

Przypisy

1 Komunikat konferencji plenarnej Episkopatu Polski o sytuacji moralno-społecznej w kraju, 10 marca 1978; Komunikat konferencji plenarnej Episkopatu Polski o pogarszającej się sytuacji społecznej w kraju, 15 grudnia 1979, [w:] P. Raina, Kościół katolicki a państwo, w świetle dokumentów 1945–1989, t. 3: 1975–1989, Poznań 1996, s. 146–149.

2 Tenże, Kościół w Polsce 1981–1984, Londyn 1985, s. 133–134.

3 Komunikat ze 174. Konferencji Plenarnej Episkopatu, Warszawa 30 czerwca 1980, cyt za: P. Raina, Kościół w Polsce…, s. 139. Episkopat powoływał się tutaj na konstytucję duszpasterską Pawła VI pt. Gaudium et spes z 1965 roku.

4 Tamże, s. 139.

5 Tajne dokumenty. Państwo–Kościół 1980–1989, Londyn 1993, s. 449.

6 W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1980–2006, Warszawa 2007, s. 7.

7 M. Dąbrowski, Lubelski lipiec – VII 1980, „Gazeta.pl Lublin”, 23 grudnia 2007 [dostęp: 30 stycznia 2011], <http://miasta.gazeta.pl/lublin/1,35638,4788685.html>.

8 Notatka prymasa z 20 czerwca 1980, cyt. za: P. Raina, Kardynał Wyszyński i Solidarność, Warszawa 2005, s. 14.

9 Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1991, s. 23.

10 Kazanie Per Mariam ad Jesum, Wambierzyce 17 sierpnia 1980, cyt. za: P. Raina, Kardynał Wyszyński…, s. 30–31.

11 Po mszy św. stoczniowcy ustawili drewniany krzyż w miejscu, w którym w 1970 r. zginęli ich koledzy, zaś brama stoczni została udekorowana wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej i portretem Jana Pawła II. J. Skórzyński, M. Pernal, Gdy niemożliwe stało się możliwe. Kalendarium Solidarności 1980–1989, Warszawa 2005, s. 19.

12 J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 420.

13 List Ojca Świętego Jana Pawła II do Prymasa Polski, 20 sierpnia 1980, cyt za: P. Raina, Kardynał Wyszyński…, s. 33–34.

14 Nie wiadomo, kiedy do nich dotarł. J. Holzer twierdzi nawet, że delegacja prymasa pojawiła się w stoczni dopiero 30 sierpnia. J. Holzer, Solidarność 1980–1981. Geneza i historia, Paryż 1984, s. 66.

15 J. Żaryn, „Błogosławię was i wasze poczynania”. Prymas Wyszyński wobec powstania NSZZ ,,Solidarność”, „Biuletyn IPN”, 2001, nr 4, s. 26. Kukułowicz informował prymasa, kto ma największy wpływ na Lecha Wałęsę i jak przebiegają negocjacje ze stroną rządową, na zawarcie „Porozumień Sierpniowych” nie miał jednakże większego wpływu. 24 sierpnia Kukułowicz zdał prymasowi relację, mówiąc miedzy innymi, że sytuacja w Gdańsku się zaostrza.

16 Decyzję w tej sprawie podjęło Biuro Polityczne KC PZPR na swoim posiedzeniu 26 sierpnia. Tajne dokumenty…, s. 64.

17 Notatka prymasa z 26 sierpnia 1980, cyt. za: P. Raina, Kardynał Wyszyński…, s. 52.

18 A. Micewski, Kościół–państwo 1945–1989, Warszawa 1994, s. 63–64.

19 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006, s. 355.

20 P. Raina, Ks. Henryk Jankowski walczy o prawdę, Warszawa 1996, s. 28.

21 Tamże.

22 Dodano m.in. informację, że tekst nie był autoryzowany i pojawił się w środkach masowego przekazu bez zgody prymasa. P. Raina, Kardynał Wyszyński…, s. 56.

23 Komunikat Rady Głównej Episkopatu, Warszawa 27 sierpnia 1980, cyt. za: P. Raina, Kościół w Polsce…, s. 142–143.

24 P. Raina, Kardynał Wyszyński…, s. 66–68.

25 Tamże, s. 67.

26 J. Holzer, Solidarność 1980–1981…, s. 66.

27 E. Czaczkowska, T. Wiścicki, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Warszawa 2009, s. 142–144; P. Raina, Ksiądz Jerzy Popiełuszko. Męczennik za wiarę i ojczyznę, cz. 1: W służbie Kościoła, Olsztyn 1990, s. 35.

Bibliografia:

  • Czaczkowska Ewa, Wiścicki Tadeusz, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Warszawa 2009, s. 142–144.
  • Dąbrowski Marcin, Lubelski lipiec – VII 1980, „Gazeta.pl Lublin”, 23 grudnia 2007 [dostęp: 30 stycznia 2011], <http://miasta.gazeta.pl/lublin/1,35638,4788685.html>.
  • Dudek Antonii, Gryz Ryszard, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006.
  • Holzer Jerzy, Solidarność 1980–1981. Geneza i historia, Paryż 1984.
  • Micewski Andrzej, Kościół–państwo 1945–1989, Warszawa 1994.
  • Raina Peter, Kościół w Polsce 1981–1984, Londyn 1985.
  • Tegoż, Ksiądz Jerzy Popiełuszko. Męczennik za wiarę i ojczyznę cz. 1: W służbie Kościoła, Olsztyn 1990.
  • Tegoż, Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 3: 1975–1989, Poznań 1996.
  • Tegoż, Ks. Henryk Jankowski walczy o prawdę, Warszawa 1996.
  • Tegoż, Kardynał Wyszyński i Solidarność, Warszawa 2005.
  • Roszkowski Wojciech, Najnowsza historia Polski 1980–2006, Warszawa 2007.
  • Skórzyński Jan, Pernal Marek, Gdy niemożliwe stało się możliwe. Kalendarium Solidarności 1980–1989, Warszawa 2005.
  • Tajne dokumenty. Państwo–Kościół 1980–1989, Londyn 1993.
  • Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Zbigniew Włodek, Londyn 1992.
  • Żaryn Jan, „Błogosławię was i wasze poczynania”. Prymas Wyszyński wobec powstania NSZZ „Solidarność”, „Biuletyn IPN”, 2001, nr 4.
  • Tegoż, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003.

    Redakcja: Roman Sidorski
    Korekta: Justyna Piątek

Polecamy e-book Tomasza Leszkowicza – „Oblicza propagandy PRL”:

Autor: Tomasz Leszkowicz
Tytuł: „Oblicza propagandy PRL”

ISBN: 978-83-65156-05-1

Wydawca: Michał Świgoń PROMOHISTORIA (Histmag.org)

Stron: 116

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

9,9 zł

(e-book)
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Rafał Łatka

Historyk i politolog, dr nauk społecznych z zakresu nauk o polityce (specjalność historia najnowsza Polski), pracownik Biura Badań Historycznych IPN. Autor wielu publikacji naukowych i popularnych, w tym publikacji książkowych: Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980- 1989, Kraków 2016 (praca wyróżniona w konkursie na Najlepszy debiut historyczny roku im. Władysława Pobóg- Malinowskiego); Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, Kraków 2012, redaktor tomów studiów: Obchody Millenium na Uchodźstwie w 50. rocznice, Warszawa 2016 (wspólnie z Janem Żarynem); Polskie wizje i oceny komunizmu po 1939 r., Kraków 2015 (wspólnie z Bogdanem Szlachtą); Stosunki państwo- Kościół w Polsce w latach 1944- 2010. Studia i materiały, Kraków 2013; Realizm polityczny, Kraków 2013. Sekretarz redakcji czasopisma ,,Pamięć i Sprawiedliwość’, członek redakcji pism ,,Glaukopis” i ,,Myśl.PL”.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org