Opublikowano
2009-06-26 23:12
Licencja
Prawa zastrzeżone

„Kronika Jana z Czarnkowa” – recenzja i ocena

Zdaje się, że spośród polskich kronik średniowiecznych ta autorstwa Jana z Czarnkowa jest jedną z mniej znanych. Oczywiście, postać autora nie powinna być obca nikomu, kto skończył szkołę średnią, ale jednak dzieło podkanclerzego koronnego na dworze Kazimierza Wielkiego nie doczekało się tylu analiz, artykułów i opracowań, co np. „Kronika Polska” Galla Anonina, czy też kronika Wincentego Kadłubka. Nie doczekało się ono dotąd nawet krytycznego przekładu.


Autor: Jan z Czarnkowa
Tytuł: Kronika Jana z Czarnkowa
Red.: oprac. Marek D. Kowalski
Tłum.: Józef Żerbiłło
Wydawca: Universitas
Rok wydania: 2009
ISBN: 97883-242-0965-1
Liczba stron: 156
Format: A5
Okładka: twarda
Cena: 27 zł

Ocena naszego recenzenta: 6/10
(jak oceniamy książki?)

Kronika wydana została w polskim przekładzie Józefa Żerbiłły w 1905 roku i przez ponad 90 lat nie była wznawiana, nie podjęto też prac nad jej nowym, uaktualnionym tłumaczeniem ani nad rozbiorem krytycznym utworu. W takiej sytuacji w pełni trafna była decyzja „Universitasu” by w 1996 roku wydać Kronikę ponownie, wprawdzie w przekładzie z 1905 roku ale z drobnymi poprawkami wynikającymi z upływu czasu. Celem było udostępnienie tego ważnego źródła szerszemu gronu odbiorców. Jak pisał w przedmowie prof. Jerzy Wyrozumski: Analiza i towarzysząca analizie refleksja źródłoznawcza są konieczne, ale prawie niemożliwe na dłuższą metę bez krytycznego wydania samego tekstu. Zanim wszakże dojdzie do takiego wydania, skorygowany przez Marka Kowalskiego przekład J. Żerbiłły, może służyć potrzebom szerszych kręgów czytelniczych. Zbędnym trwonieniem wysiłków byłby natomiast przekład nowy, bez nowej krytycznej podstawy przekładu.

Przygotowania w 1996 roku edycja Kroniki była następnie wznawiana dwukrotnie w 2001 i 2005 roku. Właśnie ukazało się kolejne wznowienie – od poprzednich różni się wyłącznie inną okładką. Tym razem jest ona twarda, co zapewne docenią historycy, pragnący użytkowo korzystać z książki.

W środku... tak jak 100 lat temu?

Obok tekstu głównego, na wydanie kroniki składa się wspomniana przedmowa (2 strony), króciutka nota edytorska Marka Kowalskiego (1,5 strony) i równie skrótowa nota o autorze (też 1,5 strony). Pozycja posiada również indeks nazwisk – dodatek wciąż zbyt rzadki w edycjach źródeł (indeksów nie mają np. nowe edycje kronik Galla Anonima i Wincentego Kadłubka). W tekście głównym zachowano (z odpowiednią adnotacją) Noty kronikarskie z XIV wieku oraz Kronikę katedralną krakowską. Utwory te były dawniej błędnie wliczane w skład kroniki Jana z Czarnkowa.

O ile z cytowanymi argumentami prof. Wyrozumskiego nie sposób się nie zgodzić, o tyle dziwi niezwykła lakoniczność noty o autorze. Wydania innych kronik, przygotowane przez Mariana Plezię czy Brygidę Kürbis, zawierają nie tylko szerokie noty o autorach, ale także szczegółowy wstęp uwzględniający przegląd badań nad daną kroniką, informacje o samym źródle, jego wartości i okolicznościach powstania, a także wykazy literatury. W wydaniu kroniki Galla Anonima (Wrocław 2003) samo opracowanie liczy 90 stron, w wydaniu kroniki Mistrza Wincentego (Wrocław 2003) – 130. Tymczasem w Kronice Jana z Czarnkowa całe opracowanie zajmuje łącznie 5 stron, wliczając przedmowę. O ile łatwo wytłumaczyć braku analizy krytycznej utworu, o tyle nie sposób zrozumieć, dlaczego do opracowania nie dołączono chociażby wykazu literatury nt. autora i jego dzieła. Obszerniejsze jest nawet (dziś już rzecz jasna kompletnie zdezaktualizowane) opracowanie kroniki zawarte w jej łacińskim wydaniu z 1872 roku (Monumenta Poloniae historica, t. 2).

Pochlebniej należy się wyrazić o przygotowaniu samego tekstu kroniki. Wprawdzie nie sporządzono nowego przekładu, ale dr Marek Kowalski poprawił fragmenty zawierające błędy, a przede wszystkim dostosował tekst do dzisiejszych norm i gustów czytelniczych np. rozbijając zbyt długie zdania lub zastępując słowa, które wyszły z użycia. Z tekstu usunięta została też większość przypisów obecnych w wydaniu z 1905 roku – dzisiaj ich wartość byłaby znikoma.

W praktyce czytelnik dostaje do ręki tekst kroniki i nic więcej. Jest to tekst nieznacznie zaktualizowany i poprawiony, ale jednak niemal identyczny z dostępnym za darmo w internecie wydaniem z 1905 roku. Jednocześnie Kronika nie jest edycją dwujęzyczną, przez co fachowcom i tak nie zastąpi Pomników dziejowych Polski, w których znajduje się tekst łaciński kroniki.

Czy warto w takim razie kupić wydanie przygotowane przez Universitas? Do poczytania – tak. Ale to zastosowań bardziej profesjonalnych, nawet na poziomie studenckim, już raczej nie. Bo też w wielu miejscach niezbyt wierny przekład na niewiele się zda, a opracowania tekstu i tak będzie trzeba szukać w innych książkach.

Na koniec warto jeszcze tylko zapytać czy po 13 latach od „nowego” wydania kroniki nie czas już na to by ponownie przemyśleć formę tej edycji? Dla historyków choćby dodanie tekstu łacińskiego i przeglądu literatury byłoby cennym uzupełnieniem.


Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Uwaga, wyświetliliśmy tylko ostatnio opublikowane komentarze. Zobacz wszystkie komentarze!

Gość |

Wydanie Kroniki zamieszczone w MPH seria antiqua nie spelnia wymagan dzisiejszej krytyki zrodloznawczej, to oczywiste. Wydanie krytyczne MPHsa do Kroniki zaliczylo rozdzialy, ktore czescia Kroniki bynajmniej nie sa (pierwsze rozdzialy). Polskie wydanie (tlumaczenie) aczkolwiek pozostawia niedostyt mediewistom z powodu braku nowoczesnego opracowania krytycznego tekstu lacinskiego, ma ten plus, ze odziela rzeczywisty tekst Kroniki od poczatkowych rozdzialow, uwazanych sto lat temu za calosc. Chociaz i dzis czesc mediewistow nie zdaje sobie z tego sprawy... Jest zamierzone wydac nowa, krytyczna wersje Kroniki w MPH seria nova.



Odpowiedz

Ale to się zdecyduj najpierw, czy chodzi Ci o tłumaczenie, czy o łaciński oryginał. ;) W końcu polskie tłumaczenie, jakie by nie było, nie może zastąpić mediewiście oryginału. Krytyczne wydanie tekstu łacińskiego uwzględniające wszystkie różnice między poszczególnymi rękopisami jest na pewno potrzebne (jeśli stare z pierwszej serii MPH nie spełnia wymagań - nie wiem, bo nie widziałem), ale takie samo wydanie tekstu po polsku jest już potrzebne znacznie mniej, jeśli w ogóle jest możliwe. Natomiast zgadza się, że tłumaczenie z 1905 roku należałoby zapewne odświeżyć i uzupełnić o porządne opracowanie, tak jak w przypadku kronik Italusa (tudzież Galla) Anonima czy mistrza Wincentego.



Odpowiedz

Hm...a czy jesteś pewien że w serii nowej MPH kronika Jana z Czarnkowa się ukazała? Bo z czego widzę, nie: http://www.hist.uni.wroc.pl/biblioteka/z4.pdf. A seria pierwsza cóż.... trochę wody w Wiśle upłynęło.



Odpowiedz

Bo ja wiem, czy krytyczne wydanie po polsku jest potrzebne (o ile w ogóle jest możliwe)? Przecież historyk, który potrzebuje mieć wszystkie odmianki tekstu z różnych rękopisów i tak będzie korzystał z tekstu łacińskiego.



Odpowiedz

Chodzi mi o wydanie polskiej, poprawię żeby było jasno.



Odpowiedz
Kamil Janicki

Historyk, były redaktor naczelny „Histmag.org” (lipiec 2008 – maj 2010), obecnie prowadzi biuro tłumaczeń, usług wydawniczych i internetowych. Zawodowo zajmuje się książką historyczną, a także publicystyką historyczną. Jest redaktorem i tłumaczem kilkudziesięciu książek, głównym autorem i redaktorem naukowym książki „Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych” (2009) a także autorem około 700 artykułów – dziennikarskich, popularnonaukowych i naukowych, publikowanych zarówno w internecie, jak i drukiem (również za granicą).

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org