Mateusz Wyżga – „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi” – recenzja i ocena
Mateusz Wyżga – „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi” – recenzja i ocena
Mateusz Wyżga (ur. 1981) jest historykiem i demografem historycznym, pracownikiem Instytutu Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. W 2005 roku ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie w 2010 roku uzyskał stopień doktora na podstawie rozprawy Parafia Raciborowice od XVI do końca XVIII wieku. Studium o społeczności lokalnej. Stopień doktora habilitowanego otrzymał w 2020 roku za pracę Homo movens. Mobilność chłopów w mikroregionie krakowskim w XVI–XVIII wieku. Jest również autorem monografii Chłopstwo. Historia bez krawata (2022). Dotychczasowy dorobek badawczy autora jednoznacznie lokuje go w obszarze historii społecznej epoki nowożytnej, historii lokalnej oraz demografii historycznej.
Autor, związany z Uniwersytetem Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, od lat konsekwentnie buduje swój dorobek w obszarze historii społecznej i demografii historycznej. Jego wcześniejsze prace, m.in. poświęcone mobilności chłopów mikroregionu krakowskiego (Homo movens) czy monografia Chłopstwo. Historia bez krawata (2022), sprawiają, że mamy do czynienia z badaczem kompetentnym do podjęcia syntetycznej próby opisu relacji międzystanowych w epoce nowożytnej.
W te zainteresowania badawcze w pełni wpisuje się książka Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi, poświęcona relacjom społecznym pomiędzy wszystkimi stanami na ziemiach etnicznie polskich w XVI–XVIII wieku. Podstawą pracy jest imponująca kwerenda archiwalna, obejmująca m.in. zasoby Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Narodowego w Krakowie, licznych archiwów państwowych i kościelnych, a także zbiory najważniejszych bibliotek naukowych i muzeów, uzupełnione o archiwum rodzinne autora. Bazę źródłową dopełniają starodruki, prasa, źródła drukowane oraz obszerna literatura przedmiotu.
Zakres terytorialny publikacji ograniczony został do ziem etnicznie polskich dawnej Rzeczypospolitej, z pominięciem obszarów litewskich, białoruskich i ukraińskich. Decyzja ta wydaje się w pełni uzasadniona, gdyż struktura relacji społecznych na tych terenach kształtowała się w odmiennych warunkach religijnych i etnicznych. „Historia zwykłych ludzi” tych obszarów wymagałaby zatem osobnych, wyspecjalizowanych monografii.
Praca liczy ponad 800 stron, co uniemożliwia jej całościowe omówienie w ramach krótkiej recenzji. Warto jednak zwrócić uwagę na kilka ustaleń autora, które w istotny sposób rewidują utrwalone wyobrażenia o społeczeństwie staropolskim. Jednym z nich jest kwestia małżeństw między stanami. Wskażę tylko na jedno: otóż wbrew obiegowym opiniom związki szlachty z mieszczaństwem i chłopstwem nie tylko nie były zjawiskiem marginalnym, lecz - jak zauważa autor - w XVIII wieku ich liczba wyraźnie wzrastała. Dotyczyło to relacji „w obie strony”: zarówno szlachcianek wychodzących za chłopów, jak i szlachciców żeniących się z chłopkami. Te ustalenia skutecznie podważają mit o całkowitej szczelności granic stanowych w dawnej Rzeczypospolitej.
Równie przekonywająco Wyżga rozprawia się z poglądem, że wszelka praca fizyczna i gospodarcza była domeną wyłącznie chłopów i mieszczan, podczas gdy szlachta miała funkcjonować zgodnie z zasadą „szlachta nie pracuje”. Autor przywołuje relacje współczesnych obserwatorów oraz liczne przykłady źródłowe, dokumentujące aktywność gospodarczą drobnej i średniej szlachty: handel, transport towarów, rzemiosło czy osobisty udział w sprzedaży płodów rolnych. Obraz ten daleki jest od stereotypu biernego ziemianina i ukazuje szlachtę jako grupę społecznie i ekonomicznie niezwykle ruchliwą.
Książka Mateusza Wyżgi napisana jest językiem żywym, barwnym i klarownym, dzięki czemu - mimo znacznej objętości - pozostaje lekturą wciągającą. Autor skutecznie rewiduje liczne mity dotyczące relacji społecznych w dawnej Rzeczypospolitej, odsłaniając ich złożoność oraz głęboko ludzki wymiar. Jest to praca ważna, rzetelna i zdecydowanie warta polecenia.
