Opublikowano
2015-05-22 20:10
Licencja
Prawa zastrzeżone

Między młotem a kowadłem. Historia Jemenu

22 maja 1990 r. doszło do połączenia Jemenu Północnego i Jemenu Południowego w jedno państwa. Dziś państwo to jest jednym z najbardziej zapalnych punktów na Bliskim Wschodzie. Jaka jest jego historia?


Strony:
1 2 3 4

Artykuł pierwotnie opublikowano w lipcu 2009 r., w związku z czym zawiera opis ówczesnej sytuacji Jemenu.

XX-wieczna historia Jemenu to dzieje niemalże bezustannego konfliktu zbrojnego. Po blisko stu latach niepodległości Jemen ciągle dręczą te same problemy: trybalizm, sekciarstwo, bieda. Aby zrozumieć dlaczego tak się dzieje należy ogarnąć skomplikowany układ zależności plemienno-religijnych decydujących o jemeńskiej polityce, a także uwzględnić znaczenie tego państwa dla światowych mocarstw.

Jemen, 2009. Jemen dzieli się wyraźnie na trzy części: górzysty Jemen Północny, wyżynny Jemen Południowy oraz pustynną krainę Hadramaut. W starożytności kraj był znany pod nazwą Arabia Felix, czyli Arabia szczęśliwa. Jemeńskie porty znajdowały się na ważnym szlaku handlowym z Mezopotamii i Indii do Egiptu. Ponadto Jemen słynął z licznych bogactw naturalnych: złota, przypraw i kawy, której cudowne właściwości odkryto stosunkowo późno. Z Jemenu pochodziła tajemnicza królowa Saba, która ponoć uwiodła Salomona. Na wiele wieków przed założeniem Rzymu w Jemenie funkcjonowały sprawne królestwa, które organizowały dalekie wyprawy handlowe. W ich wyniku tzw. plemiona południowoarabskie przeniosły się daleko na północ w rejon obecnego Królestwa Jordanii. Waga kraju, jako ważnego punktu handlowego, uległa zmniejszeniu po upadku Cesarstwa Rzymskiego. Co prawda wiele czynników złożyło się na regres Jemenu, jednak najważniejszym było zmniejszenie popytu na luksusowe dobra ze wschodu i zanik lukratywnego handlu na Oceanie Indyjskim. Gospodarka regionu podupadła gdy w roku 570 n.e. doszło do przerwania tamy w Ma`rib1. Ponieważ w Jemenie nie było stałych, regularnych źródeł wody, wydajność rolnictwa zależała od sprawności władzy centralnej, która mogła narzucić system regularnego odnawiania tam, kanałów i zapór wodnych2. Od VI w. Jemen już nigdy nie odzyskał legendarnej obfitości, stając się z roku na rok coraz bardziej peryferyjną krainą.

Arabia nie taka szczęśliwa

W roku 632 umarł prorok Muhammad, który tuż przed śmiercią zdołał podporządkować sobie prawie wszystkie plemiona Arabii. Jego następcy, tzw. czterej sprawiedliwi kalifowie, posiadali nominalną zwierzchność nad Jemenem. Faktycznie, jemeńskie plemiona nie dochowywały wierności muzułmańskim władcom i przy każdej możliwej okazji starały się wyrwać spod niewygodnej jurysdykcji. Jemeńczycy byli słynni ze swojej wojowniczości i wzięli znaczący udział w pierwszych muzułmańskich wyprawach wojennych na Persję i Bizancjum. Po muzułmańskim podboju Bliskiego Wschodu, kalifom przestało zależeć na biednym i zmarginalizowanym Jemenie. Władza kalifa na tamtym terenie była iluzoryczna.

Od tamtego czasu jemeńskie góry stały się doskonałą kryjówką dla islamskich desydentów uciekających przed bagdadzkimi i kairskimi kalifami. W VIII w. n. e. Jemen Północny opanowali zajdyci, czyli, cytując za notą encyklopedyczną: ugrupowanie religijne w łonie szyizmu, o umiarkowanych poglądach, bliskich w wielu punktach naukom sunnitów i racjonalizmowi mutazylitów (nurtu, który poddał osądowi rozumu podstawowe prawdy islamu, postulując np. interpretację Koranu w duchu alegorycznym). Ukształtowało się w VIII w., za jego założyciela uważany jest imam Zajd Ibn Ali Ibn Husajn, prawnuk czwartego kalifa, Alego Ibn Abi Taliba, i Fatimy, córki Muhammada. W IX w. doktrynę zajdytów rozwinął Kasim ar-Rassi – za jego czasów zajdyccy imamowie zaczęli zdobywać znaczne, trwające po dziś dzień wpływy w teokratycznym Jemenie Północnym3. Południowy Jemen znalazł się w orbicie wpływów kolejnych arabskich kalifatów. Niemniej, w wyniku utworzenia teokratycznego imamatu na północy, Jemen w dużej mierze odizolował się od reszty świata arabskiego.

Potęga... kawy

Zabytkowa zabudowa w Sanie, stolicy Jemenu (fot. Tyabji, lic. CC ASA 3,0) W XVII w. Imperium Osmańskie podporządkowało sobie większą część jemeńskiego terytorium. Pod osmańską kontrolą rozkwitł handel jemeńską kawą. Port Mocha stał się znanym miejscem światowego handlu. Panujący nad Oceanem Indyjskim Portugalczycy zainteresowali się południową Arabią i zbudowali w tamtym regionie szereg placówek i fortów, m.in. na wyspie Sokotra. Zainteresowanie światowych potęg rozciągało się jedynie na wybrzeże Jemenu. Tereny położone w górach pozostały pod zwierzchnictwem rodzimych plemion.

W XVIII w. miejsce Portugalczyków zajęli w basenie Oceanu Indyjskiego Brytyjczycy. Nie ustanowili jednak żadnej placówki w regionie aż do czasu, gdy udało im się wyprzeć interesy wszystkich innych rywali: Zjednoczonych Prowincji Niderlandów, Francji, Portugalii i Imperium Osmańskiego. W 1839 r. brytyjscy marynarze zajęli Aden. Rola portu zaczęła rosnąć wraz z wprowadzeniem żeglugi parowej. Brytyjska marynarka potrzebowała stacji węglowej położonej w łatwo dostępnym i strategicznie ulokowanym miejscu. Jemen, jednakże, nigdy nie zajął szczególnego miejsca w bliskowschodniej polityce Imperium. Był jedynie zapleczem potrzebnym do kontrolowania zachodnich wybrzeży Afryki i morskiej drogi z Indii do Anglii.

Między brytyjskim młotem a osmańskim kowadłem

Brytyjska ekspansja zaniepokoiła osmańskich władców. W 1849 r. Stambuł wysłał ekspedycję zbrojną do Północnego Jemenu. W rezultacie Jemen podzielono między dwa mocarstwa: Imperium Osmańskie i Wielką Brytanię. Oba państwa powiększały teren podporządkowanych terytoriów przekupując szajchów interioru. Turecka kontrola wynikała w większej mierze z polityki ograniczania brytyjskich wpływów aniżeli z realnych interesów gospodarczych4. Jemen Północny nie poddał się osmańskiej kontroli. Tamtejsze plemiona prowadziły wojnę partyzancką przeciwko Turkom. W samym 1905 r. Turcy stracili 30 tys. żołnierzy. Jemen stał się znany pod nazwą „cmentarza Turków”5. Wojna doprowadziła do dewastacji i militaryzacji Północy. Tamtejsze plemiona uległy gwałtownej radykalizacji.

Przypisy:

1 Talley Stewart Rhea, A Dam at Marib, “Saudi Aramco World”, marzec/kwiecień 1978.

2 Region Ibb położony w centralnym Jemenie jest głównym zapleczem rolnym regionu. Wysokie opady i głębokie, nasłonecznione doliny sprzyjają uprawom zbóż. Aden, nazywany „okiem Jemenu” jest dogodnym portem, do którego spływają towary z interioru przeznaczone na eksport. Paul Dresch, A History of Modern Yemen, Cambridge University Press, Cambridge 2000, s. 13-14.

3 Zajdyci [w:] Encyklopedia WIEM (dostęp 21.06.2009).

4 Yemen Republic [w:] Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 (dostęp 21 czerwca 2009).

5 Paul Dresch, op. cit., s. 6.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: żan |

hm... Królowa Saby, nie królowa Saba (nie wiadomo, jak miała na imię), gwoli ścisłości. A poza tym ok.



Odpowiedz

Gość: absztyfikant |

W angielskiej transliteracji EILAT, a po polsku Ejlat. Nie ma takiego miasta jak Eliat.



Odpowiedz

Gość: terra100 |

Bardzo pesymistyczny obraz. Wydawało mi się, że sytuacja w Jemenie powoli normalizuje się.



Odpowiedz

Gość: mac ap |

Dość wybiórcze, ale bardzo ciekawe. Przeczytałem jednym haustem. Jemen nie należy do krajów, o których w normalnej sytuacji łatwo znaleźć informacje.



Odpowiedz
Przemysław Majka

Student stosunków międzynarodowych Uniwersytetu Łódzkiego, interesuje się historią XX-wiecznych konfliktów zbrojnych, specjalizuje się w historii Orientu, w szczególności Półwyspu Arabskiego. Studiował problematykę rozwoju i budowania pokoju na Växjö University w Szwecji. Laureat nagrody Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wyniki w nauce.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org