Opublikowano
2016-01-26 11:30
Licencja
Prawa zastrzeżone

Arabowie przed islamem

Między Arabami a islamem stawiamy najczęściej znak równości. Jak wyglądała społeczność arabska przed pojawieniem się proroka Mahometa?


Strony:
1 2 3 4

Obszar Bliskiego Wschodu zamieszkany przez plemiona arabskie średniowieczni uczeni muzułmańscy nazywali Bilad al-Arab lub Dijar al-Arab. Najczęściej można się jednak spotkać z określeniem Dżazirat al-Arab, czyli „Wyspa Arabów”, choć faktem jest, że w większości przypadków sformułowanie to nie odnosiło się do całego Bliskiego Wschodu, ale jedynie do Półwyspu Arabskiego1. „Wyspa Arabów” jest pojęciem metaforycznym, wskazującym na odizolowanie półwyspu: od południa, wschodu i zachodu przez morza, od północy zaś – przez piaski pustyni.

Słynny podróżnik i geograf z X w. Ibn Haukal w swoim dziele Surat al-ard (Obraz Ziemi) tak opisuje arabskie obszary (u niego: Dijar al-Arab): „Ziemie Arabów to Al-Hidżaz, obejmujący Mekkę, Medynę, Al-Jamamę i ziemie sąsiednie. Nadżd Hidżazyjski łączy Al-Hidżaz z Al-Bahrajnem, pustynią Iraku oraz pustynią Al-Dżaziry i Pustynią Syryjską. Jemen obejmuje Tihamę, Nadżd Jemeński, Oman i Mahrę, włączając w to Sanę, Aden i inne terytoria jemeńskie”2. Termin „Ziemie Arabów” odnosi się więc według niego do krain znanych w starożytności jako Arabia Felix, Arabia Deserta i Arabia Petraea, a także do obecnego pogranicza iracko-syryjskiego.

Najstarsze ślady obecności człowieka na Półwyspie Arabskim datuje się na VII tysiąclecie p.n.e. Z tego okresu pochodzą naskalne rysunki przedstawiające m.in. słonie, nosorożce i antylopy. Około VI tysiąclecia p.n.e. rozpoczęły się zmiany klimatyczne, które doprowadziły do pustynnienia omawianego regionu. Owe przemiany odzwierciedlają pośrednio obrazy naskalne, z których znikają powoli słonie i zwierzęta leśne, a pojawia się bydło rogate.

Mapa świata stworzona przez Ibn Haukala (Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

W IV–III tysiącleciu p.n.e. wyobrażane są już stworzenia pustynne i półpustynne – strusie i wielbłądy. W II tysiącleciu p.n.e. mieszkańcy Półwyspu Arabskiego oswoili wielbłąda jednogarbnego (dromadera) – prawdopodobnie dokonało się to na terenie dzisiejszego Omanu. Rysunki naskalne odzwierciedlają także zmiany trybu życia mieszkańców i utrwalenie się koczownictwa. Procesy społeczne doprowadziły do sytuacji, w której klimat przestał odgrywać decydującą rolę w życiu ludności, zyskała zaś na znaczeniu aktywność człowieka. Wśród tych działań ważne było wprowadzenie pod koniec I tysiąclecia p.n.e. siodła nowej konstrukcji, umożliwiającego wykorzystanie wielbłądów w szerszym zakresie niż dotąd. Koczownicy-pasterze przekształcali się szybko w wojowników3.

Warto podkreślić, że Półwysep Arabski jest kolebką ludów semickich. Z tego obszaru rozpraszały się one po terenach Bliskiego Wschodu w powtarzających się mniej więcej co tysiąc lat falach (mezopotamsko-egipskiej ok. 3500 r. p.n.e., syryjsko-amoryckiej ok. 2500 r. p.n.e. i aramejskej ok. 1550–1200 r. p.n.e.), tworząc odrębne centra cywilizacyjne starożytnego Bliskiego Wschodu. Należy stwierdzić, że wraz z ostatnią falą migracji zakończyła się prehistoria Półwyspu Arabskiego, a plemiona, które na nim pozostały, mimo wszelkich różnic między nimi (np. podziału na ludy północne i południowe), można już nazywać Arabami.

Arabia Południowa

W połowie II tysiąclecia p.n.e. ukształtowało się w Arabii Felix kilka silnych, pierwszych w dziejach Arabów organizmów państwowych: Mina, Saba, Hadramaut, Kataban i Himjar4. Państwo sabejskie, początkowo ze stolicą w Sirwahu (40 km na zachód od Maribu), później zaś w Maribie, istniało od 950 r. p.n.e. do 115 r. n.e. (niektórzy historycy datują jednak jego początek na XIII w. p.n.e.)5. Na czele Saby stał do V w. p.n.e. król-kapłan zwany mukarribem. Epoka ta określana jest więc okresem mukarribów. Następnie władzę w państwie przejęli władcy nieduchowni – powstała monarchia o charakterze świeckim. Sabejczycy odgrywali ważną rolę w handlu między Azją Południowo-Wschodnią, Etiopią a Europą. W czasach królów Saby porty Arabii stały się punktami tranzytowymi na tzw. szlaku wonności, prowadzącym z Indii nad Morze Śródziemne6.

W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. istniały również państwa: Kataban, ze stolicą w Timnie (na wschód od Maribu), oraz Hadramaut, którego głównym ośrodkiem była Szabwa. Do naszych dni zachowało się niewiele przekazów historycznych na ich temat. Wiemy tylko, że czasowo organizmy te znajdowały się pod panowaniem sąsiednich królestw: Saby i Miny (arab. Ma’in). Najwięcej informacji można zaczerpnąć z miejscowych inskrypcji i z wykopalisk archeologicznych. Kataban, leżący na wschód od dzisiejszego Adenu, nazywany jest niekiedy średnim państwem południowoarabskim. Początki państwowości katabańskiej sięgają prawdopodobnie VII w. p.n.e., choć najczęściej datuje się je na 450 lub 400 r. p.n.e. Okres rozkwitu Katabanu przypada na 350–250 r. p.n.e. Jego wpływy obejmowały wtedy część wybrzeża – od Cieśniny Adeńskiej po tereny znajdujące się na wschód od dzisiejszego Adenu. Inskrypcje z tego czasu wskazują, że Kataban podporządkował sobie Minę i Sabę. Katabańczycy zajmowali się głównie handlem, wykorzystując korzystne położenie geograficzne nad Bab al-Mandab. W II w. p.n.e. potędze omawianego państwa zagrozili Himjaryci. W 25 r. p.n.e. ośrodek znalazł się pod kontrolą państwa Hadramautu i rok ten uznawany jest za koniec państwa katabańskiego7.

Arabia Felix (kolor żółty Arabia felix na francuskiej mapie z XVII wieku

Królestwo Hadramautu istniało od połowy V w. p.n.e. do ok. IV w. n.e. Miał w nim swój początek „szlak wonności” biegnący do Maribu lub Karnawu (główne miasto w państwie Miny, obecnie Sada, Jemen). Było ono współczesne państwom Minejczyków, Katabańczyków i Sabejczyków, ale prawdopodobnie nigdy nie zostało im podporządkowane. Dane historyczne na temat Hadramautu są bardzo niepewne. Królestwo powstało najprawdopodobniej ok. V w. p.n.e. Rządzone było początkowo przez królów-kapłanów, natomiast od ok. 400 r. p.n.e. przez świeckich władców (z tytułem malik). Głównym portem Hadramautu była Kana (ob. Al-Mukalla, Jemen). Za podstawę gospodarki tego ośrodka uznać można – podobnie jak w przypadku pozostałych państw południowoarabskich – handel. Hadramaut był najbardziej zróżnicowanym i najbogatszym centrum kulturowym południowej Arabii, ale jego rozwój został przerwany przez władców sąsiednich państw, którym – po kilku nieudanych atakach – udało się w końcu pokonać to królestwo około połowy IV w. n.e.8.

Ostatnim ośrodkiem przedmuzułmańskiej Arabii Felix był Himjar, istniejący od 115 r. p.n.e. do ok. 525 r. n.e. Państwo Himjarytów obejmowało zarówno terytorium dzisiejszego Jemenu, jak i część Omanu i Arabii Saudyjskiej. Stolicą królestwa był początkowo Marib (dziś pod tą samą nazwą w Jemenie), a później, jako drugi ośrodek stołeczny – Zafar (także w Jemenie). Gospodarczą podstawą funkcjonowania królestwa Himjarytów była – podobnie jak w przypadku pozostałych państw regionu – tranzytowa rola w handlu. Około IV w. n.e. w Himjarze rozpowszechniło się chrześcijaństwo, którego centrum stało się miasto Nadżran (dziś w Arabii Saudyjskiej). W V w. założono w nim biskupstwo monofizyckie. W okresie późniejszym w omawianym ośrodku pojawił się judaizm. Doprowadziło to do konfliktu między przeważnie chrześcijańską ludnością a władcami, którzy przyjęli nową religię. Najsłynniejszym żydowskim królem Himjaru był panujący w pierwszej połowie VI w. Dhu Nuwas, który rozpoczął prześladowania wyznawców chrześcijaństwa9. Sprowokowały one interwencję zbrojną Etiopii i podporządkowanie państwa Himjarytów negusowi tego państwa10. W 575 r. ziemie te zostały zajęte przez Persów i pozostały pod ich wpływami aż do nadejścia islamu. W historiografii arabskiej omawiane królestwo znane jest jako państwo tubbów – od określenia jego władców (tubba)11.

System religijny Arabii Południowej nie był jednolity, ponieważ w każdym z państw tego obszaru najwyższe miejsce w panteonie zajmowały inne bóstwa, uważane za przodków i opiekunów mieszkańców danego kraju. W różnych panteonach pojawiały się jednak często postacie tych samych bogów. Można także mówić o analogicznej strukturze kultu, skierowanego głównie ku ciałom niebieskim i reprezentującym je bytom. Na czele panteonu stał zazwyczaj męski bóg lunarny, duże znaczenie miały również bóstwa Słońca i planety Wenus, w królestwie sabejskim tworzące nawet rodzaj „triady”. Nadzór nad kultem sprawował najczęściej mukarrib. Charakterystycznym elementem obrzędowości religijnej na tym obszarze były procesje wokół świętych kamieni.

Znanych jest przynajmniej kilkanaście bóstw Arabii Felix. Najważniejszy z nich był Astar, czczony we wszystkich państwach regionu, bóg wojny, płodności i deszczu. Opiekował się domami i grobami. Amm (arab. dosł. „stryj” lub „mały”) to bóstwo księżycowe, uważane za przodka Katabańczyków, będące jednocześnie opiekunem rolnictwa. Ilmukah lub Almakah był bogiem księżyca, deszczu, urodzaju i wojny. Czczono go głównie w Sabie (jako naczelne bóstwo państwowe), ale po zdominowaniu przez Sabejczyków innych ośrodków jego kult upowszechnił się w całej Arabii Południowej. Wadd (arab. „miłość”) czczony był we wszystkich państwach regionu. Minejczycy uznawali go za boga-przodka i opiekuna swego kraju. Znany był także w Arabii Środkowej i Północnej12.

Południowi Arabowie mieli swój własny język, zwany obecnie staroarabskim językiem epigraficznym, do którego zapisu stosowali alfabet odmienny od standardowego arabskiego. Obecnie nie jest on już używany na tym obszarze, został natomiast przejęty przez języki etiopskie13.

Bliski Wschód - miejsce starcia cywilizacji? [historia, artykuły, publicystyka]

Historia Bliskiego Wschodu jest niezwykle skomplikowana. Islam i chrześcijaństwo, Arabowie i krzyżowcy, wyprawy krzyżowe i terroryzm, chrześcijańska Jerozolima i państwo Izrael - to tylko niektóre tematy, które poruszaliśmy w naszych artykułach. Czy Bliski Wschód to rzeczywiście miejsce starcia cywilizacji arabskiej i europejskiej? Jak wyglądały średniowieczne krucjaty, a jak dzisiejsza wojna z terroryzmem? Czy bliskowschodni konflikt kiedyś się skończy?



Czytaj dalej...

Przypisy:

1 Wybrane przekrojowe opracowania dziejów Arabów w języku polskim: Ph. Hitti, Dzieje Arabów, tłum. W. Dembski, M. Skuratowicz, E. Szymański, Warszawa 1969; A. Hourani, Historia Arabów, tłum. J. Danecki, Gdańsk 1995; D. Madeyska, Historia świata arabskiego. Okres klasyczny od starożytności do roku 750, Warszawa 1999; J. Danecki, Arabowie, Warszawa 2001; M.M. Dziekan, Dzieje kultury arabskiej, Warszawa 2007.

2 Ibn Haukal, s. 29.

3 M.M. Dziekan, Arabia Saudyjska, w: Encyklopedia historyczna świata, t. 10, red. tenże, Kraków 2002, s. 23, 24; J. Zdanowski, Historia Arabii Wschodniej, Wrocław 2004, s. 15–18.

4 Por. B. Doe, Południowa Arabia, tłum. M. Gawlikowski, Warszawa 1979; М.Б. Пиотровский, Южная Аравия в ранее средневековье. Становление средневекового общества, Москва 1985; F.R. Scheck, Szlak mirry i kadzidła, tłum. J. Danecki, Warszawa 1988; R.D. Burrowes, Historical Dictionary of Yemen, London 1995.

5 As-S. A.A. Salim, Tarich al-Arab fi asr al-Dżahilijja, Bajrut b.d.w., s. 119.

6 Ph. Hitti, Dzieje, s. 47, 48; B. Doe, Południowa Arabia, s. 85–101; K. Khella, Geschichte der arabischen Völker, Hamburg 2007, s. 49–53; F.R. Scheck, Szlak, s. 92–97.

7 Ph. Hitti, Dzieje, s. 49; B. Doe, Południowa Arabia, s. 76–81; M.A.L. Bafakih, Tarich al-Jaman al-kadim [Dzieje dawnego Jemenu], Bajrut 1985, s. 33–37; F.R. Scheck, Szlak, s. 104–106.

8 B. Doe, Południowa Arabia, s. 95–101; M.A.L. Bafakih, Tarich, s. 39–50; F.R. Scheck, Szlak, s. 106–108.

9 M.R. Al-Assouad, Dhū Nuwa¯s, w: EI, t. 2, s. 243–245; N. Nebes, The Martyrs of Najra¯n and End of the Himyar: On the Political History of South Arabia in the Early Sixth Century, w: The Qur’a¯n in Context: Historical and Literary Investigations Into the Qur’a¯nic Milieu, red. A. Neuwirth, N. Sinai, M. Marx, Leiden 2010, s. 27–60.

10 Szerzej na ten temat zob. w tej książce rozdział Teresy Wolińskiej Trudne sąsiedztwo. Wrogowie, partnerzy, sojusznicy.

11 A. Moberg, The Book of the Himyarites. Fragments of a Hitherto Unknown Syriac Work, Lund 1924; Ph. Hitti, Dzieje, s. 50; I. Gajda, Le royaume de Himyar à l‘époque monothéiste. L‘histoire de l‘Arabie ancienne de la fin du IVe siècle de l‘ère chrétienne jusqu‘à l‘avènement de l‘Islam, Paris 2009.

12 B. Doe, Południowa Arabia, s. 31–46; M.M. Dziekan, Dzieje kultury, s. 55–60.

13 A. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989, s. 41.

Tekst jest fragmentem książki „Bizancjum i Arabowie. Spotkanie cywilizacji VI-VIII wiek” pod red. Teresy Wolińskiej i Pawła Filipczaka:

Tytuł: „Bizancjum i Arabowie. Spotkanie cywilizacji VI-VIII wiek”
Pod red. Teresy Wolińskiej i Pawła Filipczaka
Wydanie: Warszawa, 1, 2015
Redakcja: Teresa Wolińska, Paweł Filipczak
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe PWN
Typ oprawy: twarda
Data premiery: 10.12.2015
Cena: 69,90 zł
Kup ze zniżką w księgarni PWN!

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: ffamousffatman |

Gdzie mogę znaleźć rysunki/ryty naskalne dromaderów?



Odpowiedz
Marek M.Dziekan

Kierownik Katedry Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki Uniwersytetu Łódzkiego, pracownik Katedry Arabistyki i Islamistyki Uniwersytetu Warszawskiego oraz Pracowni Języka i Kultury Arabskiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jest autorem wielu prac naukowych, popularnonaukowych i przekładów. Zajmuje się historią cywilizacji arabsko-muzułmańskiej, islamem klasycznym i współczesnym.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org