„Najstarszy atlas Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Mapy i chorografia Nicolasa Sansona (1600–1667)” – recenzja i ocena
Wojciech Walczak, Karol Łopatecki, Andrew B. Pernal – „Najstarszy atlas Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Mapy i chorografia Nicolasa Sansona (1600–1667)” – recenzja i ocena
Recenzowana publikacja jednoznacznie potwierdza, że projekty badawcze prowadzone przez Instytut Polonika nie tylko konsekwentnie poszerzają i porządkują stan wiedzy, ale również wytwarzają trwałą wartość poznawczą, edytorską i źródłową, stanowiąc cenny materiał zarówno dla badaczy, jak i dla szerzej rozumianego grona czytelników zainteresowanych historią nowożytną. Tom ten jest zwieńczeniem kilkuletnich, wieloetapowych badań interdyscyplinarnych oraz intensywnych i wymagających prac edytorskich, prowadzonych z dużą dbałością o warsztat naukowy.
Publikacja pt. „Najstarszy atlas Rzeczypospolitej Obojga Narodów Nicolasa Sansona (1600–1667)” ukazała się w kompetentnym i wieloaspektowym opracowaniu Wojciecha Walczaka, Karola Łopateckiego i Andrew B. Pernala, łączącym perspektywę historyczną, kartograficzną i filologiczną.
Nicolas Sanson nie przygotowywał mapy wyłącznie z zamiłowania do kartografii. Jego działalność była głęboko osadzona w realiach politycznych siedemnastowiecznej Europy, a mapy stanowiły narzędzie analizy, projekcji władzy oraz planowania strategicznego. Gdy więc do rywalizacji o polski tron włączyli się Kondeusze, francuska elita polityczna i wojskowa potrzebowała możliwie pełnej wiedzy o przestrzeni, strukturze administracyjnej i potencjale ziem, nad którymi mogłaby objąć panowanie.
Ostatecznie ani Wielki Kondeusz, ani żaden inny Francuz nie został królem Polski, niemniej jednak opracowania Sansona nie straciły na użyteczności. Przeciwnie – mapy te były rozpowszechniane, sprzedawane i wykorzystywane, stając się jednym z podstawowych zachodnioeuropejskich źródeł wiedzy o Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Atlas Sansona nie jest jedynie zbiorem map – stanowi rozbudowany opis geograficzny, administracyjny i społeczno-polityczny opisywanych obszarów, obejmujący charakterystykę regionów, miast, granic, istotnych szlaków komunikacyjnych, instytucji władzy oraz elementów topografii. Tym samym dokument ten należy traktować jako wielowarstwowe źródło narracyjne, a nie wyłącznie jako artefakt kartograficzny.
Warto przy tym zaznaczyć, że Sanson nie sporządzał map w terenie – tworzył je na podstawie dostępnych mu opracowań, co było praktyką typową dla epoki. W efekcie proporcje, skala i rozmieszczenie poszczególnych elementów pozostawiają wiele do życzenia, jednak nie to stanowi o najważniejszej wartości atlasu. Jednak nie o dokładność chodzi, a o materiał, z którego czerpano wiedzę w siedemnastym i osiemnastym stuleciu. Atlas odzwierciedla ówczesne wyobrażenia, sposoby systematyzacji wiedzy i konceptualizacji przestrzeni.
Dzięki starannej edycji, rzetelnemu tłumaczeniu, rozbudowanym komentarzom oraz wysokiej jakości reprodukcjom map, recenzowana książka urasta do rangi ważnego punktu odniesienia dla studiów nad geografią historyczną, polityką i społeczeństwem Rzeczypospolitej XVII wieku. Jej integralną częścią jest wierna reprodukcja zarówno rękopiśmiennego, francuskojęzycznego tekstu atlasu, jak i towarzyszących mu map, zestawiona z nowoczesnym opracowaniem edytorskim. Całość materiału została przełożona na język polski i uzupełniona rozbudowanym aparatem krytycznym – przypisami, komentarzami i objaśnieniami – umożliwiającym pogłębioną, kontekstualną interpretację treści. Istotnym uzupełnieniem publikacji jest również angielski przekład tekstu źródłowego, co znacząco poszerza krąg potencjalnych odbiorców i wprowadza atlas Sansona do międzynarodowego obiegu naukowego.
„Najstarszy atlas Rzeczypospolitej Obojga Narodów…” zachwyci kolekcjonerów pięknych edycji źródłowych, ale jego znaczenie wykracza daleko poza walory estetyczne. Znakomita szata graficzna, wysokiej jakości reprodukcje (w tym również rozkładane mapy) oraz przemyślane, erudycyjne opracowanie krytyczne sprawiają, że mamy do czynienia z dziełem wyjątkowym – zarówno jako publikacją naukową, jak i jako trwałym świadectwem kultury kartograficznej epoki nowożytnej.
