Autor: Sebastian Adamkiewicz
Tagi: Opinie, Historia społeczna, Sylwetki i biografie, Historia współczesna
Opublikowany: 2019-12-01 20:31
Licencja: wolna licencja

Niedzielnik Adamkiewicza: Czy artyście wolno więcej?

Krzysztof Kłopotowski – krytyk filmowy i publicysta – powiedział kiedyś: _Artyści mają prawo, niekiedy nawet powinni, wytarzać się w rozpuście politycznej, obywatelskiej, moralnej, po to żeby powiedzieć nam, jak było. Artysta ma prawo do tego, żeby się złajdaczyć, po to żeby uruchomić proces twórczy._ Być może ostatnia fala protestów odnoszących się do wizyty w Polsce Romana Polańskiego pokazuje, że teflonowość świata artystycznego przestaje być zrozumiałą normą.

Niccolò Machiavelli (portret autorstwa Santiego di Tito, XVI wiek)
Człowiek posiada niezwykłą zdolność do zawieszania norm moralnych, które sam ustanowił, bądź ukształtowały się na podstawie osobistych doświadczeń społeczności ludzkiej. Jest co najmniej kilka grup, które z racji roli, jaką pełnią, zwolnione wydają się być z ogólnie obowiązujących zasad etycznych. Szczególnie dwie przychodzą mi teraz do głowy: politycy i artyści. Co prawda alibi dla polityków formalnie powstało dopiero na przełomie XV i XVI wieku w postaci makiawelicznego powiedzenia o celu uświęcającym środki, ale przecież nietrudno będzie przekonać znawców historii, że i przed narodzinami florenckiego myśliciela cechą skutecznej polityki było wyzucie jej z wszelkich norm etycznych i wysunięcie na pierwszy plan zbiorowego lub prywatnego interesu. Przed Machiavellim jednak myśliciele polityczni przynajmniej starali się w swoich koncepcjach ukazać kluczową rolę moralności, nawet jeśli praktyka była zupełnie inna.

Artystów z norm etyki zwalniano natomiast od zawsze. Zmieniały się powody, okoliczności, skandale przyjmowały różne formy, ale teflonowość środowisk artystycznych była naturalna jak katar sienny w czasie pylenia traw. Ludzie sztuki – niezależnie czy plebejskiej, czy tworzonej dla elity – byli swoistym wentylem bezpieczeństwa przez które przechodziło stęchłe powietrze życia społecznego zamkniętego w klatce kanonów i zasad.

Oni funkcjonowali gdzieś poza tym światem. Wolno im było więcej, bo przecież stanowić mieli źródło wytchnienia od szarej codzienności. Czy to w greckim teatrze, czy bizantyjskich pornografiach, szukano ucieczki, oderwania się od świata. Twórcom sztuki pozwalano więc na to, na co zwyczajny obywatel pozwolić sobie nie mógł.

Oczywiście skutkowało to także społecznym wykluczeniem, wyrzuceniem poza nawias. Nie można się dziwić, że biblijny Syrach w swoich surowych pouczeniach zakazuje m.in. wiązania się ze śpiewaczkami. Szacunek do artystów był rzeczą nabywaną wraz z hojnym mecenasem, który przyjmował twórcę pod swoje opiekuńcze skrzydła, poza nimi był marginesem. Szczególnie widać to w karierze włoskiego malarza Caravaggia, który żywot pospolitego bandyty (mającego na swoim koncie pobicia, zabójstwo, czy gwałty), ubarwiał przenikliwymi dziełami sztuki do dziś dnia wzbudzającymi niekłamany podziw. Być może nie mógłby ich stworzyć gdyby nie parasol ochronny jego opiekunów, którzy skutecznie bronili go przed karzącą ręką sprawiedliwości.

W wieku XIX do patrzenia na artystów z przymrużeniem oka, dołączyła masowość kultury. Twórcy ze społecznego marginesu stali się ludźmi uwielbianymi, wręcz ubóstwianymi, przybierającymi nieskazitelne cechy greckich herosów. Mistrzowie sztuk wszelakich stali się elitą, moralnymi drogowskazami, mieczem sprawiedliwości nad głowami okrutnych władców. Takim zaś wybaczano wszystko, zakręty życiowe traktując w kategoriach anegdotycznych. Dlatego w latach triumfów polskiej kinematografii w środowisku krążyć miało powiedzenie, że „jak się da, to się gra”, a doniesienia o zbyt bliskich kontaktach reżyserów z aktorkami kwitowane były co najwyżej ironicznymi felietonami. Tak np. Zygmunt Kałużyński potraktował swego czasu dość skandaliczne wiadomości o kulisach tworzenia przez Waleriana Borowczyka filmu „Dzieje grzechu” na podstawie prozy Żeromskiego. Oburzenia nie budziły też nagie sceny niepełnoletniej Pauliny Młynarskiej w filmie Andrzeja Wajdy „Kronika wypadków miłosnych” czy Jowity Budnik w „Rzece kłamstwa”. W świecie muzyki demolowanie hoteli, seksualne ekscesy, nadużywanie narkotyków czy alkoholu wliczano zaś w koszta uprawiana sztuki.

W ostatnich dniach w Polsce na nowo rozgorzała dyskusja o społecznym stosunku do Romana Polańskiego na którym ciążą poważne oskarżenia o gwałt na 13-latce, jakiego miał dokonać w USA pod koniec lat 70-tych. W odpowiedzi na nie duża część świata artystycznego ponownie powołała się na historyczne prawo teflonu i hasła, że artysty nie można rozliczać z jego prywatnych wyborów moralnych, że liczy się przede wszystkim jego sztuka. We współczesnym świecie pojawia się jednak coraz więcej głosów kwestionujących tę odwieczną prawdę. Demaskatorska literatura, reportaże, filmy dokumentalne, czy pojawiające się oskarżenia, coraz częściej udowadniają, że anegdotyczne dotychczas życie twórców owocowało konkretnymi ofiarami.

Kilka lat temu Paulina Młynarska – dziennikarka i publicystka – napisała, że do rozebrania się w filmie Wajdy „skłoniono” ją, odurzając lekami i alkoholem. W tym samym czasie na jaw wyszło, że jedna z kultowych scen w filmie „Ostatnie tango w Paryżu” Bertolucciego znana jako „gwałt z użyciem masła” była de facto gwałtem całkiem realnym, wcale nie inscenizowanym. Przy okazji filmu „Powidoki”, opowiadającego o życiu Władysława Strzemińskiego, wychodzić zaczęły historie o sadystycznym traktowaniu przez wybitnego malarza jego żony - Katarzyny Kobro. Być może dlatego w filmie nie ma o tym nawet słowa. Wspomniany Polański ma zresztą na swoim koncie także niewybredne traktowanie na planie filmowym aktorki-amatorki Jolanty Umeckiej, która zagrała w jego „Nożu w wodzie”. Reżyserskie ambicje zatrudnienia do produkcji atrakcyjnej dziewczyny zakończyły się obrażaniem aktorki, krzyczeniem na nią, chowaniem jedzenia (jakim zajadała monstrualny stres), a nawet przemocą. Z jakiego powodu? Umecka była utalentowanym muzykiem, była też niewątpliwie piękną kobietą, ale talentu aktorskiego nie miała za grosz. Postanowiono go więc wymusić osobliwymi dość metodami.

Zetknięcie się z konkretnymi ofiarami, zajrzenie za teatralną kotarę i wnikliwsze spojrzenie na rzeczywistość za nią się kryjącą, pozwoliło na poważnie zadać pytanie o teflonowość środowiska artystycznego i zakwestionowanie ich prawa do nieograniczonej wolności. Czy więc świat ten czeka istotne przewartościowanie? Z pewnością na twarzach bogów sztuki pojawiły się wyraźne rysy.

Artykuły publicystyczne w naszym serwisie zawierają osobiste opinie naszych redaktorów i publicystów. Nie przedstawiają one oficjalnego stanowiska redakcji „Histmag.org”. Masz inne zdanie i chcesz się nim podzielić na łamach „Histmag.org”? Wyślij swój tekst na: redakcja@histmag.org. Na każdy pomysł odpowiemy.

Polecamy e-book Agnieszki Woch – „Geniusze, nowatorzy i skandaliści polskiej literatury. Od Przybyszewskiego do Gombrowicza”

Agnieszka Woch
„Geniusze, nowatorzy i skandaliści polskiej literatury. Od Przybyszewskiego do Gombrowicza”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 113
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-24-2

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Sebastian Adamkiewicz
Członek redakcji portalu „Histmag.org”, doktor nauk humanistycznych, asystent w dziale historycznym Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, współpracownik Dziecięcego Uniwersytetu Ciekawej Historii współzałożyciel i członek zarządu Fundacji Nauk Humanistycznych. Zajmuje się badaniem dziejów staropolskiego parlamentaryzmu oraz kultury i życia elit politycznych w XVI wieku. Interesuje się również zagadnieniami związanymi z dydaktyką historii, miejscem „przeszłości” w życiu społecznym, kulturze i polityce oraz dziejami propagandy. Miłośnik literatury faktu, podróży i dobrego dominikańskiego kaznodziejstwa. Współpracuje - lub współpracował - z portalem onet.pl, czasdzieci.pl, novinka.pl, miesięcznikiem "Uważam Rze Historia".

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy