Autor: Agata Freindorf
Tagi: Pomorze Zachodnie i Ziemia Lubuska, Ujęcia przekrojowe, Pamięć zbiorowa i polityka historyczna, Reportaże/relacje, Polska
Opublikowany: 2008-11-01 22:20
Licencja: wszystkie prawa zastrzeżone

Ogromny park pochował umarłych... Cmentarz Centralny w Szczecinie

Największy cmentarz w Polsce, trzeci pod względem wielkości w Europie (po Hamburgu i Wiedniu). Zaprojektowany na wzór ogrodu-parku, w którym to piękne pomniki nagrobne tworzą harmonię z naturalnymi walorami krajobrazowymi. Tą niepowtarzalną nekropolią możemysię przespacerować w Szczecinie.

Na przełomie XIX i XX w., wobec ekspansji demograficznej i wzrostu powierzchni miasta, sprawa znalezienia nowego miejsca na nowy cmentarz stała się bardzo pilna. 7 listopada 1899 r. władze miejskie podjęły decyzję o utworzeniu nowej nekropolii. Wybrano niezagospodarowane tereny na południowy zachód od miasta, pomiędzy drogami prowadzącymi do Berlina i Pasewalku. Oficjalne otwarcie miało miejsce 6 grudnia 1901 r.

Projektantem Cmentarza Centralnego został miejski radca budowlany Wilhelm Meyer-Schwartau. Pierwotna część cmentarza obejmowała 64 ha. Na teren nekropolii wchodziło się przez okazałą trójskrzydłową Bramę Główną wybudowaną w stylu neoromańskim w latach 1901 – 1903. Podczas nalotu bombowego w 1941 r. została zniszczona. Odbudowano ją w latach 60., bez charakterystycznej kopuły.

Neoromańska Brama Główna

Całe założenie projektu cmentarza zostało rozplanowane wzdłuż osi biegnącej od Kaplicy Głównej w kierunku zachodnim.

Widok z lotu ptaka na główną oś cmentarza

Kaplica wzniesiona została w latach 1900 – 1902 na planie krzyża, łącząc elementy romanizmu i gotyku. Pierwotnie połączona była podziemnym korytarzem z usytuowaną z tyłu kostnicą. W 1925 r. dobudowano krematorium, które działało do końca II wojny światowej. Po wojnie nieużytkowana świątynia spłonęła w 1981 r., odbudowano ją w latach 90.

Kaplica

Spod kaplicy rozciąga się rozległa perspektywa widokowa. Przed budowlą Meyer umieścił basen w kształcie prostokąta o ściętych narożnikach. Na wzniesieniu, na dalszym planie zbudował trzy lekko pochyłe tarasy, które pokrywały dawniej trawiaste partery. W dzisiejszych czasach jest tu wojenny cmentarz żołnierzy polskich i radzieckich.

Widok zza basenu z fontanną na kaplicę

Kwatera wojenna z widokiem na kaplicę

W najwyższym punkcie, według pierwotnych założeń, miała powstać wieża ciśnień, lecz rozwój techniki wodociągowej w latach 20. przyczynił się do zaniechania tego zamierzenia. W latach powojennych wybudowano w tym miejscu pomnik Braterstwa Broni, który zamknął perspektywę widokową. Symbolizuje on zwycięstwo armii polskiej i radzieckiej nad armią niemiecką w II wojnie światowej. Są to skrzydła husarskie w kształcie litery V (victoria — zwycięstwo). Obok znajdują się kwatery wojenne. Ta część cmentarza wyróżnia się również owalnym układem alejek.

Pomnik Braterstwa Broni widziany od tyłu. W luce między skrzydłami widać kaplicę

Pierwszy dyrektor cmentarza — Georg Hannig — zwracał uwagę na przemyślane kształtowanie szaty roślinnej, poprzez starannie dobierane gatunki drzew i krzewów. Preferował on gatunki liściaste, doceniał urodę pospolitych gatunków takich jak brzoza, topola, grab, buk i dąb (symbol długowieczności). Obecnie na terenie nekropolii znajduje się około 360 odmian drzew i krzewów.

Jedna z wielu półkolistych alejek

Po wojnie cmentarz zaczął zapełniać się polskimi grobami. Powstała wówczas kwatera wojenna oraz kwatera pionierów szczecińskich. W grudniu 1970 r., często pod osłoną nocy, chowano poległych w zamieszkach. Niemieckie nagrobki nieraz wykorzystywano do budowy chodników czy murków. Dopiero w ostatnich latach zaczęto konserwację ocalałych niemieckich pomników, część z nich ustawiono w powstałym w 2007 r. lapidarium. Powstało Stowarzyszenie na Rzecz Cmentarza Centralnego, które za zadanie postawiło sobie kompleksową rewaloryzację i rewitalizację cmentarza oraz przekształcenie go w miejsce pamięci i pojednania wszystkich pokoleń szczecinian.

Na terenie nekropolii znajduje się wiele zabytkowych, niemieckich nagrobków ukazujących kunszt sztuki sepulkralnej z początku XX wieku, np.:

Pomnik nagrobny rodziny Kissling z ok. 1920 r. Ma kształt półkolistego, filarowego portyku. Na jego belkowaniu widnieje sentencja: działaj dopóki trwa dzień, gdy nadejdzie noc, nikt nie jest w stanie działać (Wirke solance es Tag ist, es komet Nacht da niemand wirken kann).

Pomnik nagrobny rodziny Bruno Frank z ok. 1920 r. w stylu klasycyzującego modernizmu. Wykonany z wapienia muszlowego w formie ustawionych na niskim cokole czterech toskańskich kolumn. Całość zwieńczona postumentem, stanowiącym podstawę dla wazy-urny.

Nagrobek małżonków Haken — odnaleziony kilka lat temu nagrobek poświęcony pamięci Hermanna Hakena — nadburmistrza Szczecina w latach 1878 – 1907 oraz jego żony Johanny, powstały po 1916 r. wg projektu szczecińskiego rzeźbiarza prof. Ludwiga Manzla.

Na cmentarzu znajdują się również pamiątkowej pomniki i tablice np.:

Pomnik żołnierzy 357 pułku piechoty poległych na frontach I wojny światowej. Wysoki i masywny sześcioboczny korpus zwieńczony rzeźbą siedzącego orła ze złożonymi skrzydłami. Na każdej ze ścian korpusu wypisane są miejsca i daty bitew I wojny światowej.

Pomnik „Tym co nie powrócili z morza...”

Pomnik Pionierów Szczecina 1945 – 1946

Teren cmentarza był systematycznie poszerzany, aż osiągnął obecny rozmiar ok. 170 ha. Od paru lat istnieje problem przepełnienia nekropolii. Pochówki zaplanowano do 2009 r., gdyż wówczas otwarta zostanie nowa nekropolia. Cmentarz Centralny ma zaś pozostać niezwykłym miejscem pamięci i perłą turystyczną Szczecina.

Lapidarium utworzone w 2007 r.

Tytuł artykułu zaczerpnięto od tytułu książki Anny Bartczak, Macieja Słomińskiego i Aleksandra Stachaka wydanej przez Kadruk w 2005 r.

Fotografie z innych cmentarzy w serwisie „Histmag.org”:

Tekst zredagował: Tomasz Leszkowicz

Korekta: Małgorzata Misiurek

Śledź nas!
Komentarze
lub zaloguj się za pośrednictwem konta Google

O autorze
Agata Freindorf
Studentka historii oraz turystyki na Uniwersytecie Szczecińskim. Zaangażowana w liczne szczecińskie inicjatywy, aktywnie działa, by zapomniane cmentarze zostały zrewitalizowane i szanowane. Interesuje się m.in. historią Szczecina, cmentarnictwa i XIX-wiecznej sztuki sepulkralnej, turystyką historyczną i kryminalistyką.

Wszystkie teksty autora

Polecamy artykuł...
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy