Order Orła Białego przyznano wielu. Odebrano go tylko raz
Order Orła Białego to najwyższe i najstarsze polskie odznaczenie państwowe. Ustanowione zostało przez króla Augusta II Mocnego 1 listopada 1705 roku, choć po raz pierwszy nadano je już dwa lata wcześniej hetmanowi Kozaków zaporoskich i lewobrzeżnej Ukrainy Iwanowi Mazepie za jego wsparcie działań przeciwko Szwecji Karola XII.
Za czasów I Rzeczypospolitej Order Orła Białego otrzymało wielu polskich magnatów, w tym m.in. Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Lubomirski, Michał Kazimierz Ogiński czy Stanisław Małachowski. Oprócz tego dostawali go również zagraniczni władcy i dygniatarze – król August II nadawał go, by w ten sposób budować koalicję antyszwedzką. Traktowane jako narzędzie dyplomacji odznaczenie za panowania króla August III Sasa nieco straciło renomę – minister Heinrich von Bruhl masowo go sprzedawał, zmieniając go w źródło zasilania skarbca królewskiego.
Order Orła Białego nadawano do trzeciego rozbioru Polski – choć za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego przyznawany on był na rozkaz cesarzowej Katarzyny II. Ponownie przywrócono go w 1807 roku w czasach Księstwa Warszawskiego, a w Królestwie Polskim nadawali go carowie. Odnowiony został przez władze polskie w 1921 roku – zyskał wówczas nowy wygląd i dewizę: Za Ojczyznę i Naród. W okresie II Rzeczpospolitej Polskiej order otrzymało 24 obywateli polskich. Wśród nich znalazł się Wincenty Witos.
Order Orła Białego otrzymał jako jeden z pierwszych po odnowieniu tego odznaczenia – 11 lipca 1921 roku. Józef Piłsudski przyznał mu go za działalność polityczną i społeczną oraz wybitne zasługi dla odrodzonego państwa polskiego, w tym podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku, stał wówczas na czele Rządu Obrony Narodowej.
W 1932 roku Witos utracił jednak odznaczenie – stało się to na mocy wyroku sądowego w tzw. procesie brzeskim. Został wówczas skazany za rzekome przygotowywanie zamachu stanu oraz uczestnictwo w spisku mającym obalić legalne władze państwa. W rzeczywistości na ławach sądowych znaleźli się przeciwnicy władz sanacyjnych, w tym głównie czołowi działacze opozycyjnego bloku politycznego Centrolew. Sąd uznał wówczas Witosa za winnego i skazał go na 1,5 roku więzienia oraz utratę części praw publicznych. Oprócz tego został wówczas pozbawiony Orderu Orła Białego – był to jedyny przypadek w historii, kiedy odebrano komuś to odznaczenie.
Nie stało się to jednak na trwałe. 30 października 1939 roku, po tym, jak czołowi przedstawiciele sanacji opuścili Polskę po klęsce kampanii wrześniowej, prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz wydał dekret. Przywrócił w nim Wincentemu Witosowi prawa obywatelskie i wszystkie utracone odznaczenia – w tym również Order Orła Białego. Formalnego unieważnienia wyroku brzeskiego Witos już nie doczekał – dokonał tego Sąd Najwyższy dopiero w 2023 roku.
Kontrowersyjne postaci z Orderem Orła Białego
Odebranie Orderu Orła Białego Wincentemu Witosowi to niejedyna kontrowersja związana z tym odznaczeniem. Inna dotyczy osób, które zostały nim uhonorowane. Nadanie go części z nich budziło, a w niektórych przypadkach do dziś wzbudza pewne spory. Order Orła Białego otrzymał przykładowo Benito Mussolini - dostał go w 1926 roku, nie tyle za zasługi dla państwa polskiego, ile był to element ówczesnej dyplomacji.
W gronie obdarowanych Orderem Orła Białego znalazł się również Philippe Petain – w czasie II wojny światowej szef rządu Vichy kolaborującego z hitlerowskimi Niemcami. Odznaczenie otrzymał w 1921 roku m.in. za zasługi w bitwie pod Verdun oraz jako ważna postać Francji, z którą odrodzona Polska budowała relacja sojusznicze.
W czasach współczesnych pewne emocje budziło przyznanie Orderu Orła Białego Gerhardowi Schroderowi czy Milosowi Zemanowi – obu oskarżano o prorosyjskość.
Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”
Książkę można też kupić jako audiobook, w tej samej cenie. Przejdź do możliwości zakupu audiobooka!
Źródła:
www.prezydent.pl, www.wiadomosci.onet.pl, www.wszystkoconajwazniejsze.pl
