Autor: Dorota Choińska
Tagi: Recenzje, Historia polityczna, Historia społeczna, Książki, II wojna światowa, Europa
Opublikowany: 2020-08-14 07:00
Licencja: wolna licencja

Peter Fritzsche – „Żelazny wiatr. Europa pod władzą Hitlera” – recenzja i ocena

Tytuł swojej nowej książki Peter Fritzsche zapożyczył z inskrypcji na pomniku bitwy stalingradzkiej. Opiewa ona męstwo radzieckich żołnierzy w starciu z przypominającą „żelazny wiatr” armią Wehrmachtu. Odmalowany przez Fritzsche obraz europejskiego społeczeństwa w obliczu II wojny światowej jest jednak znacznie mniej heroiczny.

Peter Fritzsche – „Żelazny wiatr. Europa pod władzą Hitlera” – recenzja i ocena

Peter Fritzsche
„Żelazny wiatr. Europa pod władzą Hitlera”
Ocena: 9
52,50 zł
Wydawca: Instytut Pileckiego
Rok wydania: 2019
Okładka: twarda
ISBN: 9788366340077

Peter Fritzsche, autor „Życia i śmierci w Trzeciej Rzeszy”, powraca z nową książką dotyczącą, jak sam ujmuje, „najstraszliwszego konfliktu z historii nowożytnej”. Stara się prześledzić reakcje mieszkańców poszczególnych zakątków Europy na wybuch II wojny światowej, ich spostrzeżenia, przemyślenia lub lęki. Autor odwołuje się do źródeł takich jak utwory literackie mniej lub bardziej znanych europejskich twórców oraz dzienniki pisane przez zwykłych obywateli, świadków wstrząsających wydarzeń. Spośród nich wyróżnia się wyjątkowo interesująca analiza zapisków nastoletnich dziewcząt z okupowanej Francji oraz szwajcarskich lekarzy, którzy pod auspicjami Czerwonego Krzyża towarzyszyli poruszającej się w głąb Związku Radzieckiego niemieckiej armii.

„Żelazny wiatr” nie jest jednak typowym opracowaniem historycznym. Przybiera raczej formę zbioru powiązanych ze sobą esejów. Opisywane wydarzenia z czasów II wojny światowej odgrywają w nich rolę pretekstu do refleksji nad rządzącymi ludźmi motywacjami oraz sposobami fizycznego i psychicznego radzenia sobie z terrorem, nędzą i wszechobecną śmiercią. Fritzsche zachowuje zwykle chronologiczny porządek wydarzeń, ale skupia się przede wszystkim wokół różnych, bardziej lub mniej abstrakcyjnych zagadnień. Interesuje go czas, jego percepcja i wpływ na okupowane narody, na pozór wykluczające się, choć w praktyce często przeplatające się postawy kolaboracji i oporu, przechodząca kryzys religia oraz ułomność języka, którym starano się opisać bezprecedensową anihilację milionów ludzi.

Jednym z głównych tematów książki, zapowiadanych we wstępie, było porównanie odmiennych sytuacji, w jakich znaleźli się mieszkańcy poszczególnych europejskich państw. Fritzsche skupia się na losach Polaków, Francuzów i Szwajcarów. Intrygujący dla polskiego czytelnika może okazać się fragment dotyczący Szwajcarii, której historia z czasów II wojny światowej pozostaje w Polsce raczej nieznana. Fritzsche walczy z mitem neutralności tego kraju. Opisuje zniuansowane, nieraz dwuznaczne zmagania przywódców i obywateli osaczonej przez państwa Osi Szwajcarii o zachowanie twarzy i nietykalności.

Uwagę polskiego czytelnika zwróci niewątpliwie podrozdział opisujący postawy Polaków wobec nazistowskiej okupacji. Fritzsche wypowiada się sceptycznie o polskim heroizmie, odnotowuje szerzące się w zdeprymowanym społeczeństwie patologie, takie jak przestępczość i czarny rynek, czy też zwykłą, zawistną rządzę przetrwania. Surowo ocenia także Polskie Państwo Podziemne, które jego zdaniem działało w dużym rozproszeniu, głównie lokalnie, podkopywane przez wzajemną nieufność. Takie przedstawienie polskiego społeczeństwa i zorganizowanego przezeń ruchu oporu wydaje mi się jednak dosyć wybiórcze i w konsekwencji krzywdzące. Z drugiej strony, pozwala zastanowić się nad tym, jak ten dramatyczny wycinek polskiej historii wygląda w badaniach zagranicznych historyków.

Najwięcej miejsca w swoim opracowaniu autor poświęca jednak kwestiom związanym z Holocaustem. Analiza zachowań ludzi w obliczu tej zbrodni skłania Fritzschego do niezwykle pesymistycznych wniosków. Cechujące obywateli okupowanych państw apatia, inercja i całkowite znieczulenie na cudzą krzywdę objawiają się szczególnie mocno i nieznośnie wobec dokonującej się na ich oczach Zagłady. Dobitnie ilustruje to karuzela na placu Krasińskich w Warszawie, wirująca radośnie na tle ogarniętego powstaniem płonącego getta. Z tego przygnębiającego obrazu przeziera jednak jakaś nadzieja. Żydowscy kronikarze Holocaustu za wszelką cenę starali się uratować swoje notatki i archiwa, by wieść o losie „6 milionów” mogła kiedykolwiek zaistnieć w powojennej historiografii. Ich wiara w sumienie przyszłych pokoleń, w to, że nie wymarzą ich z kart historii, nie została wszak zawiedziona.

Sposób, w jaki napisana została ta książka świadczy o szerokim, interdyscyplinarnym warsztacie autora i jego ogromnej erudycji. Pomimo ogólnej przystępności stylu Fritzsche, niezwykle pomocne okazują się adnotacje zamieszczone przez zespół redakcji naukowej oraz tłumacza książki. Przybliżają one bardziej specyficzne terminy związane z II wojną światową czy też mniej znane polskiemu czytelnikowi wydarzenia. Czasem konfrontują także przytaczane przez autora dane z ustaleniami innych badaczy, rzucając pełniejsze światło na poruszane kwestie.

Fritzsche porusza się w „Żelaznym wietrze” w sferze ludzkiego umysłu, moralnych dylematów oraz intelektualnych reakcji na kryzys człowieczeństwa. Niełatwo jest znaleźć odpowiednie środki wyrazu dla takiej opowieści i ułożyć z nich spójną, płynną narrację. Autor wykazał się jednak w swoim pisaniu niezwykłą plastycznością i umiejętnością ubrania w słowa złożoności ludzkich postaw, odczuć i ocen. Udało mu się przy tym zrobić to z godnym badacza dystansem, bez moralizowania, ale i z głębokim zrozumieniem dla słabości ludzkiego charakteru. Wszystko to sprawia, że „Żelazny wiatr” jest ciekawą, wciągającą lekturą, idealną dla tych, którzy szukają czegoś więcej niż kolejnego faktograficznego opracowania o II wojnie światowej.

Zainteresowała Cię nasza recenzja? Zamów książkę Petera Fritzschego – „Żelazny wiatr. Europa pod władzą Hitlera”!

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Dorota Choińska
Absolwentka studiów magisterskich Kolegium Międzyobszarowych Studiów Indywidualnych Uniwersytetu Wrocławskiego, kierunek wiodący: Historia w przestrzeni publicznej. Zainteresowania badawcze: polskie podziemie zbrojne po 1944 roku, studia nad pamięcią, polityka historyczna, historia społeczna.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy