Opublikowano
2018-10-16 20:09
Licencja
Wolna licencja

Przywileje szlacheckie – wolność i dominacja

(strona 2)

Przywileje szlacheckie wiążą się nierozłącznie ze wzrostem znaczenia warstwy rycerskiej w XV-wiecznej Polsce. Skazani na realia monarchii elekcyjnej władcy musieli iść na rękę rosnącemu apetytowi szlachty.


Strony:
1 2 3

Gwarancja interesów szlachty. Przywileje: piotrkowski, czerwiński i statut warcki

Prawdziwy rozkwit przywilejów szlacheckich przypada na czasy panowania Władysława Jagiełły. Już przywilejem wydanym w Piotrkowie w 1388 roku król Władysław potwierdził wcześniejsze ustalenia dotyczące zapłaty za udział w wyprawie wojennej i wykupu szlachcica z niewoli.

Kolejny przywilej udało się wymusić na królu w 1422 roku. W tym okresie, wobec małej skuteczności prób rozwiązania sporów polsko-krzyżackich arbitrażem i procesami, król postawił po raz kolejny rozprawić się zbrojnie z Zakonem. Rycerstwo polsko-litewskie zwołane zostało do obozu pod Czerwińskiem. Tak duże zgromadzenie szlachty, na dodatek mającej wyruszyć zaraz na wyprawę zbrojną poza granice kraju, stanowiło idealną okazję do wysunięcia roszczeń, których pragnący jak najszybciej wyruszyć do walki król nie był w stanie odrzucić.

Rycerstwo polskie 1333-1434 (aut. Jan Matejko, domena publiczna).

22 lipca Jagiełło wydał przywilej, w którym obiecał nie zajmować ani nie konfiskować majątku szlacheckiego bez uprzedniego wyroku sądu. Dalej, sądy sprawować miano według prawa pisanego (statutów Kazimierza), nie zaś prawa zwyczajowego. Wreszcie jedno z postanowień zakazywało łączenia w jednej osobie urzędu starosty i sędziego ziemskiego. Pamiętać przy tym należy, że starosta posiadał także uprawnienia sądowe w ramach sądów grodzkich, jednak w tychże sądach rozstrzygano sprawy o innej specyfice. Zakres spraw sądów grodzkich doprecyzował statut wydany w Warcie w kolejnym roku określając tzw. cztery artykuły starościńskie, inaczej zwane sprawami gardłowymi (od kary śmierci) tj. gwałt na kobiecie, podpalenie, zajazd na dobra szlacheckie oraz rabunek dokonany na drodze królewskiej.

Statut warcki z 28 października 1428 roku regulował także wiele innych spraw, zwłaszcza w sferze cywilnej, jednak z punktu widzenia szlachty jego najistotniejsze postanowienia dotyczyły poddaństwa chłopskiego. Przede wszystkim poruszono kwestię zbiegostwa chłopów:

Jeśliby zaś sołtys albo kmieć uciekł z pola swego dziedzictwa bez winy pana, zbieg taki winien być przez pana w sądzie większym i gajonym trzykrotnie, a najwyżej czterokrotnie wywoływany, aby do dziedzictwa swego powrócił. Gdyby w ten sposób wzywany nie powrócił, pan wsi będzie mógł ze skargą jego dziedzictwo przez innego obsadzić bez względu na jego upór.

Ponadto, szlachcic, do którego taki chłop by zbiegł miał obowiązek powiadomić o tym fakcie urzędników królewskich, a samego chłopa uwięzić.

Pieczęć Władysława II Jagiełły (domena publiczna).

W trosce o koronę dla synów. Brześć, Jedlnia i Kraków

Tak jak w przypadku Ludwika Andegaweńskiego, wielką bolączką Władysława Jagiełły była kwestia zapewnienia swoim potomkom tronu polskiego. Problem sukcesji po Jagielle dotykał wybiegającego daleko w przyszłość pytania o to jaką w ogóle formę będzie miało dalsze przekazywanie korony. Czy wraz z Jagiełłą zapanowała nowa dynastia, mająca – tak jak Piastowie – prawo do dziedziczenia korony poprzez jej kolejnych przedstawicieli, czy może wybór Władysława stał się precedensem, który otworzy drogę do elekcji kolejnych monarchów? Oczywiście, kolejne elekcje były na rękę stronie szlacheckiej, ponieważ każdy kolejny kandydat do korony musiałby obłaskawić ją kolejnymi przywilejami.

Jagiełło doczekał się męskiego potomka w 1424 roku, jednak aby mały Władysław (później przez historiografię nazwany Warneńczykiem) mógł uzyskać zapewnienie co do dziedziczenia tronu po ojcu, stary król musiał stoczyć długą walkę z polską szlachtą. W kwietniu 1425 roku zebrał się w Brześciu Kujawskim walny zjazd w trakcie którego król prosił stany o gwarancję przekazania korony królewiczowi. Szlachta wraz z duchowieństwem w odpowiedzi spisała dwadzieścia trzy artykuły w zamian za zatwierdzenie których będzie skłonna zgodzić się na następnego Jagiellona na tronie. Do tych warunków dołączono jeszcze jeden dokument, w którym domagano się by królewicz, zanim obejmie tron, zatwierdził wszystkie przywileje i prawa stanów, a jeśli tego nie zrobi, nie uzyska korony. De facto byłoby to więc zatwierdzeniem zasady elekcyjności – stany dysponując koroną mogły ją powierzyć lub nie kandydatowi na tron, w zależności od tego czy dojdzie on z nimi do porozumienia.

Władysław II Jagiełło (aut. Aleksander Lesser, domena publiczna). Innym problematycznym zapisem dokumentu było włączenie Litwy do Polski po śmierci Witolda – królewicz miał przejąć jednocześnie tytuł króla Polski i wielkiego księcia Litwy. Wobec takiego obrotu sprawy, król pomimo wstępnej zgody, na kolejnym zjeździe mającym miejsce w Łęczycy nie zgodził się na warunki stanów.

Ostatecznie król przystał na warunki stanów dopiero w 1430 roku, podczas zjazdu w Jedlni. W zamian za koronę dla jednego ze swych synów – w roku 1427 urodził się królewicz Kazimierz – król Władysław zgodził się nadać przywileje sformułowane wcześniej w Brześciu. Najistotniejszym zapisem przywileju była gwarancja nietykalności osobistej:

Następnie przyrzekamy i zaręczamy, że żadnego ziemianina, posiadacza własności gruntowej, nie będziemy za jakieś wykroczenie lub winę więzić (...) jeśli w sądzie w sposób rozumny nie udowodni się jemu winy i jeśli sędziowie tej krainy, w której ziemianin mieszka nie wydadzą go w ręce nasze lub naszych starostów.

Przywilej jedlneński. Neminem captivabimus – polskie prawo do wolności

Czytaj dalej...
W historiografii przyjęło się streszczać tę zasadę do postaci Neminem captivabimus nisi iure victum – „Nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego”. Oczywiście, jak wynika z przytoczonej treści, nietykalność osobista odnosiła się jedynie do przedstawicieli stanu szlacheckiego. Na rozszerzenie tej zasady na szerszy krąg społeczeństwa przyjdzie czekać aż do czasów Sejmu Czteroletniego. Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Histmag potrzebuje Twojej pomocy! Wesprzyj naszą działalność już dziś!

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Łukasz Koremba

Student historii na Uniwersytecie Szczecińskim. Interesuje się historią powszechną średniowiecza oraz nowożytności, a także heraldyką i sfragistyką.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org