Opublikowano
2018-10-16 20:09
Licencja
Wolna licencja

Przywileje szlacheckie – wolność i dominacja

(strona 3)

Przywileje szlacheckie wiążą się nierozłącznie ze wzrostem znaczenia warstwy rycerskiej w XV-wiecznej Polsce. Skazani na realia monarchii elekcyjnej władcy musieli iść na rękę rosnącemu apetytowi szlachty.


Strony:
1 2 3

Przywilej standardowo zawierał obietnicę nienadawania urzędów obcokrajowcom oraz gwarantował wynagrodzenie za wyprawę wojenną poza granice królestwa. Z punktu widzenia prawno-państwowego istotny był jeszcze jeden jego zapis:

Również obiecujemy wszystkie ziemie nasze w królestwie polskim łącznie z ziemią ruską (...) zrównać według jednego prawa i kodeksu, wspólnego dla wszystkich ziem, i niniejszym pismem dokonujemy tego zrównania łącząc je i jednocząc.

Kazimierz IV Jagiellończyk, wizerunek XV-wieczny (domena publiczna). Przywilej z Brześcia i Jedlni powtórzono później w Krakowie w 1433 roku, stąd wynika rozbieżność w nazewnictwie – przywilej brzeski od miejsca jego pierwotnego sformułowania lub jedlneńsko-krakowski od miejsc jego powtórzenia i ostatecznego zatwierdzenia.

Szantaż pospolitego ruszenia. Przywileje cerekwicko-nieszawski i piotrkowski

Przywileje nieszawskie (lub cerekwicko-nieszawskie) były swoistym przełomem na rzecz politycznej dominacji szlachty. Ich konsekwencje są nie do przecenienia, choć okoliczności wystawienia nie przyniosły rycerstwu chluby. W 1454 roku stany pruskie wypowiedziały posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu. Ziemie pruskie – z woli ich mieszkańców – zostały inkorporowane do Polski. Rozpoczęła się wojna, która trwać miała zgoła trzynaście lat. Zasiadający wówczas na tronie polskim Kazimierz Jagiellończyk zwołał pospolite ruszenie rycerstwa wielkopolskiego do Cerekwicy. Jak przed laty, obóz zamienił się w polityczną trybunę, z której szlachta wygłaszała swoje żądania. Tym razem przywilej jakiego domagało się wielkopolskie rycerstwo miał objąć jedynie ich ziemię.

Statuty nieszawskie Kazimierza Jagiellończyka (1454)

Czytaj dalej...
Najistotniejszy zapis przywileju wydanego w obozie pod Cerekwicą 15 września 1454 roku dotyczył sejmików ziemskich. Otóż król obiecał nie zwoływać pospolitego ruszenia, ani nie nadawać żadnych nowych praw bez zgody szlachty zgromadzonej na sejmiku ziemskim obradującym w Środzie. Był to zapis o ogromnym znaczeniu dla średniej szlachty, które w ten sposób mogła zyskała duży wpływ na politykę na równi z możnowładcami. Dodatkowo przypomnienie o zasadzie niełączenia stanowisk starosty i sędziego ziemskiego także należy uznać można za cios wymierzony w konkurencyjną grupę możnych.

Pomimo sukcesu na polu politycznym, zgromadzone pospolite ruszenie wielkopolskie poniosło sromotną klęskę w bitwie z armią krzyżacką pod Chojnicami. Najwidoczniej nastał czas przemiany polskiego szlachcica z rycerza w polityka-ziemianina. Oczywiście, zazdrośni Małopolanie zapragnęli by ich ziemie także objęte zostały nowymi przywilejami. Swoje żądania wyrazili w tzw. petytach opockich. O ile postulaty Wielkopolan zwykło określać się jako antymożnowładcze, to w petytach zawarto regulacje na rzecz uprzywilejowania szlachty wobec innych stanów, zwłaszcza mieszczan. Według żądań, mieszczanin miał być sądzony przez sąd szlachecki za przestępstwo przeciwko zdrowiu lub życiu szlachcica. Dodatkowo cofnięto przywileje Żydów.

Pieczęć Kazimierza IV Jagiellończyka (fot. Archiwum Państwowe w Poznaniu, opublikowano na licencji Creative Commons CC0 1.0 Uniwersalna Licencja Domeny Publicznej).

Wychodząc naprzeciw żądaniom Małopolan, król wydał w Nieszawie osobny przywilej dla Małopolski i osobny dla Wielkopolski – był on powtórzeniem przywileju cerekwickiego.

Analizując wzrost znaczenia szlachty nie można pominąć przywileju z Piotrkowa nadanego przez Jana Olbrachta w 1496 roku. Stanowił on kropkę nad „i” w procesie kształtowania się szlachcica ziemianina:

A także zaradzając swawoli młodzieńców plebejskich, jak i pustoszeniu dóbr, gdyż w razie opuszczenia przez młodzież wsi i własnych rodziców pustoszeją wsie dla braku pracowników, których można by osadzić na roli (...) stanowimy, że tylko jeden syn we wsi od ojca swojego odejść może na służbę, a zwłaszcza na studia czy to nauk, czy rzemiosł, reszta niechaj pozostanie na dziedziczonej ziemi wraz z ojcami.

Pieczęcie Jana I Olbrachta (domena publiczna). Tym sposobem ograniczono wychód chłopów ze wsi do miast, przez który szlachcic tracił ręce do pracy. Inne postanowienia przywileju zwróciły swoje ostrze przeciwko mieszczanom, zakazując im kupna i posiadania ziemi oraz obejmowania wyższych stanowisk kościelnych.

Fundamenty ustrojowe

Przywileje szlacheckie nadawane od połowy XIV wieku stanowiły istotny krok w drodze do przekształcenia Polski i Litwy w państwo rządzone przez szlachtę. Na ich mocy rycerstwo uregulowało uciążliwe kwestie związane z wyprawami wojennymi czy posługami wobec monarchy. Ograniczenia podatkowe zagwarantowane przez przywileje w połączeniu z prawami utwierdzającymi poddaństwo chłopstwa wpłynęły na wzrost zamożności rycerstwa. Wreszcie ograniczenia uprawnień urzędników królewskich oraz nadanie szerokich uprawnień sejmikom ziemskim pomogły szlachcie w walce z hegemonią możnowładców.

Przywileje doprowadziły także do tego, że stan szlachecki zamknął się i odgrodził od reszty społeczeństwa wysokim murem praw. Wyniesiony na piedestał szlachcic, zachowujący nietykalność osobistą i majątkową, wyrażający swoje potrzeby polityczne na zjazdach, które w końcu przybiorą postać sejmu, opierający swój byt materialny na folwarku pańszczyźnianym miał stać się nową elitą, która kierować będzie państwem przez kolejne wieki.

Bibliografia:

  • Bardach Juliusz, Historia Państwa i Prawa Polski t. I do połowy XV w., wyd. 2, PWN, Warszawa 1964.
  • Grodecki Roman, Zachorowski Stanisław, Dąbrowski Jan, Dzieje Polski średniowiecznej, oprac. Jerzy Wyrozumski, t. 1-2, Universitas, Kraków 2011.
  • Jurek Tomasz, Kizik Edmund, Historia Polski do 1572 roku, PWN, Warszawa 2013.
  • Krzyżaniakowa Jadwiga, Ochmański Jerzy, Władysław II Jagiełło, Ossolineum, Wrocław 1990.
  • Łowmiański Henryk, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
  • Mączak Antoni, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesnonowożytnej, PIW, Warszawa 1986.
  • Mitkowski Józef, Wybór tekstów źródłowych z Historii Polski wiek IX-XV, Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1980.

Redakcja: Tomasz Leszkowicz


Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.
Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Łukasz Koremba

Student historii na Uniwersytecie Szczecińskim. Interesuje się historią powszechną średniowiecza oraz nowożytności, a także heraldyką i sfragistyką.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org